туохт., кэпс. Туохха эмэ сэрэбиэйдэс, сэрэбиэйинэн быһаарыс. ☉ Тянуть жребий, проводить жеребьёвку
Үүт көрдөһө барыы буоллун, мас була барыы буоллун, барытыгар саарыктаһан иһэллэр. Амма Аччыгыйа

туохт., кэпс. Сурукка киллэрэн быһаарыс, докумуон оҥорон быһаарыс (ханнык эмэ мөккүөрдээх боппуруоһу, дьыаланы о. д. а.). ☉ Обосновывать документами, документировать (какой-л. спорный вопрос, какое-л. дело и т. д.)
Кистэлэҥинэн да кэпсэтии буоллар, суруктаһан-бичиктэһэн, силлибэт сириттэн ылан турабын. Болот Боотур
Өскөтө Чысхаан куттанан ыарыйдаҕына, өллөҕүнэ даҕаны ханнык да дьыаланы оҥоруллуо суоҕун туһунан (хааччыйа) суруктастылар. В. Чиряев

несов. 1. см. объясниться; 2. (разговаривать) быһаарыс, өйдөтүс; глухонемые объясняются жестами тыла суохтар илиилэрин хамсатанөйдөһөллөр; 3. (находить себе объяснение) быһаарылын; это объясняется его неподготовленностью ити кини бэлэмэ суоҕунан быһаарыллар.

сов. 1. что (заранее условиться) быһаарыс; мы оговорили все условия в договоре биһиги дуогабарга бары усулуобуйаларын быһаарсыбыппыт; 2. что (сделать оговорку) быһаар, туспа быһаар; оговорить в предисловии аан тылга быһаар; 3. кого (оклеветать) балый, хобулаа, холуннар.

туохт., эргэр., кэпс. Туох эмэ мөккүөрдээҕи кинээһинэн эрэ быһаарыс. ☉ Решать какой-л. спорный вопрос на уровне старосты (старшины)
Кыайан быһаарсыа суохпут, онон кинээстэһэн көрүөххэ. — Бостуой кинээстэһэ сылдьыахпыт. Амма Аччыгыйа

сыһ. Кыыһырсыбакка, эйэ дэмнээхтик, эйэлээхтик (хол., кими эмэ кытта тугу эмэ быһаарыс). ☉ Мирно, с миром (напр., решить что-л. с кем-л.)
«Уолаттар, эйэнэн тарҕаспыт ордук буолуо!» — диэн кырдьаҕастара сүбэлээбитэ буола турда. В. Ойуурускай

быһаарыс диэнтэн хай
аата. Устудьуоннар аны ханнык факультет биэчэригэр баралларын быһаарсыы буолла. Ол сырыы аайы эмиэ улахан айдааны тардар. Н. Лугинов
Дириэктэр ким туохха мунаахсыйарын биир-биир ыйыталаста. Кэпсэтии түргэн, быһаарсыы да быһа бааччы. У. Нуолур
Хотунун кытта быһаарсыытын кэнниттэн Пьер Петербурга барбыта. Л. Толстой (тылб.)

I
туохт., эргэр. Көмүлүөк оһох тас турбатын оҥор. ☉ Делать, устанавливать наружную часть трубы камелька. Кини кэлэн дьиэҕэ, балаҕаҥҥа оһох, оһоҕу үөлэстээн үөһэ хоролоон, балаҕаны түннүктээн оҥортуур. Саха фольк.
II
туохт., түөлбэ.
1. Биллибэт тылынан кэпсэтэн быһаарыс. ☉ Объясняться, изъясняться, говорить на непонятном языке. Хоролуу саҥаран быһаарсар
2. Мээнэни саҥар, лахсый. ☉ Говорить вздор, молоть чепуху.

1. бул диэнтэн холб. туһ. Күһүҥҥү ый быыһа хараҥаҕа отууланар дьиэбитигэр …… тахсарбытыгар бэйэбэйэбитин сүтэрсэн кэбиһэ-кэбиһэ булсарбыт. Амма Аччыгыйа
2. кэпс. Кимниин эмэ туохха эмэ холбос, бииргэ сырыт, биири быһаарыс. ☉ Заводить компанию, вступать в какое-л. партнерство с кем-л.
   Бэйэтин тэҥнээҕин кытта булсуһан барда диэриҥ. Саха фольк. Дьаарбайар сылдьар сирэ Дьаралыктаах лааппы, баһаар; Уон улуус урдустарын Уол оҕо булсуһар. И. Чаҕылҕан
   △ сиилээн. Кимниин эмэ билис, таптаа. ☉ Завязывать любовные отношения с кем-л. [Маайа:] Эрэн, кими да кытта булса иликпин
   Эһиги санааҕыт хоту баран, булсуһуом да суоҕа. А. Софронов

сыһ.
1. Ньыҕаччы барар гына (баттааһынтан эбэтэр охсууттан). ☉ Так, чтобы раздавить, расплющить (ударить)
Сордоох бырдах доҕор, бэл, өтүйэ анныгар киирэн ньиччи охсуллар буоллаҕа. Н. Заболоцкай
Субусубу хотуурдарбыт биилэрэ эмтэритэ ыстаналлара, ньиччи бараллара. П. Аввакумов
Дьөгүөссэ Павлов сүгэтин биитин мутукка ньиччи охсубутун көннөрөн быһаҕын өнчөҕүнэн тоһурҕата турар. Н. Апросимов
2. көсп. Аһаҕастык, ымпыгар-чымпыгар тиийэ (хол., быһаарыс). ☉ Откровенно, прямо, начистоту, без обиняков (напр., обсудить что-л.)
[Кыыс Хотун] Бүөккэ манна кэлэ сылдьан, Василий Макарович туһунан тоҕо ньиччи кэпсээбэтэ? А. Сыромятникова
Егор Петрович, кэлэ сылдьыбаккын ээ, сылааһына иккиэйэҕин ньиччи кэпсэтэн кэбистэхпитинэ сатаныыһы. Н. Босиков
Хайдыһыылары баһааҕырдыахха сатаммат уонна туох баарынан сирэйгэ ньиччи этиэххэ наада. Н. Габышев