көр ньиччи
Таптайыллыбыт чарааһа бүтэн, халыҥаан эрэр эбэтэр маска ньыччы охсуллубут хотуур биитин игиинэн, хататынан туруоран биэриллэр. «Чолбон»

ньиччи диэнтэн хат.-күүһүр. Максим тимир тиһиликтээх массыыналар ньиччиритэ үктэнэн тибилийбэтэх кырыстаах …… дойдуга кэлэн долгуйа сылдьар. Софр. Данилов
[Бухатыыр] Үс баймарыын Маҥан байтаһын биэни тутан ылан, Кулгаахтарыттан өрө ыйааттаан таһааран, Бороҥ куобах оҕолорун курдук, Буорга ньиччиритэ быраҕаттаан кэбистэ. Күннүк Уурастыырап

аат. Тыл-тылга киирсибэккэ атааннаһыы, иирсии, бурайсыы. ☉ Раздоры, распри
Баҕар, эн убайыҥ икки мин икки ардыбытыгар ханнык эмэ адаарыһыы тахсыа. Күндэ
Үлэ-хамнас бэйэтин киэбинэн уруккутун курдук уста турбута. Арай тутуу начальнига икки дириэктэр икки адаарыһыылара суураллыбакка хаалбыта. В. Яковлев
Үнүрүүҥҥү адаарыһыы кэнниттэн ньиччи-хоччу кэпсэтэ илик эбээт. М. Попов

сыһ. Ньиччи охсор, тыастаахтык, ньиргиэрдээхтик (хол., муора долгунун тыаһа). ☉ Издавая сильные бурлящие, грохочущие звуки (напр., о шуме морского прибоя)
Баараҕай баалынан баарыстанан баргыйар байҕалым барахсан баллырҕаччы дьалкыллан күнү-түүнү мэлдьи күллүргэччи охсуллар. П. Ойуунускай
Ынах ханнын саҕа Ыар сымара таастары Муора дохсун баала Баллырҕаччы саайталыыр. Баал Хабырыыс
Барык-сарык ортотугар Балтааны ууһун Балтатын тыаһа Баллырҕаччы таптайар. П. Ойуунускай

эмти диэнтэн хат.- күүһүр
Субу-субу хотуурдарбыт биилэрэ эмтэритэ ыстаналлара, ньиччи бараллара. П. Аввакумов
Кыратыттан үлэҕэ үөрүйэх оҕо мас сааһын, куодатын сыныйан көрөн, эриллэҕэс маһы кыра-кыратык сүгэ иэдэһинэн эмтэритэ охсон, хайдах да бэйэлээх «ханньары» майгылаах маһы хайытан төннөр. АЭ ӨӨКХ

тыаһы үт. туохт. Туох эмэ (хол., уу) тохтоло суох кутуллар, тохтор курдук улахан тыаһын таһаар. ☉ Производить быстрым течением по камням непрерывное громкое журчание, бульканье
[Сүүрүк] өрт уотун курдук салыыр, субу даллаппытынан илдьэн, ол аллараа харылыы сытар сыҥаһа таастарга ньиччи охсоору хаайар. Н. Заболоцкай
Харылыы устар халҕаһа муус, кылыгырыы сүүрдэр сырдык уу, сайа охсор салгыннаах самаан саас. П. Филиппов
Арай Соргучаан эбэ хотун эрэ биир кэм тиэтэйэ-саарайа сүүрүгүрдэн харылыыр. «ХС»
ср. хак. харла ‘горланить, реветь; охрипнуть’, чув. харлат ‘рычать’

1. тоһурҕаа диэнтэн дьаһ. туһ. Эмээхсин этэрбэстэрин тоһурҕата-тоһурҕата, …… уолугар эттэ: «Нохоо, Киргиэлэй, мин эйиэхэ кэллим». Амма Аччыгыйа
   Егаев ааны тоҥсуйан тоһурҕатта. Болот Боотур
   Байбал оҕонньор көхсүн этиппэхэлээбитэ, тайаҕын тоһурҕаппыта. В. Гаврильева
2. Тугу эмэ сэрэнэн чэпчэкитик оҕус. ☉ Стучать легонько, осторожно
   Дьөгүөссэ Павлов сүгэтин биитин ньиччи охсубутун көннөрөн, быһаҕын ончоҕунан тоһурҕата турар. Н. Апросимов
3. Тугу эмэ тоҥсуйан сиэ (көтөр туһунан). ☉ Стучать, щипать клювом (о птицах)
   Ийэтэ муостаҕа кутан биэрбит аҕыйах туораахтарын …… тоһурҕатаат, тумсун тыастаахтык муостаҕа туора-маары соттумахтаан кэбистэ. «ББ»
4. көсп. Кими, тугу эмэ биир-биир ытыалаан өлөр. ☉ Расстреливать кого-л. по-одному
   Бассабыыктары биир-биир быһыта тутан, тоһурҕатарга сыыдам сырыы наада эбээт! И. Федосеев
   [Фашистары] кини күнүн аайы кэриэтэ биирдиини тоһурҕаппыт. Багдарыын Сүлбэ
   [Субуруһан иһэр дьону] бүүчээн оҕолорун курдук, тоһурҕатан кэбиһиэхпит буоллаҕа дии. «ХС»

сыһ.
1. Ньаҕаччы, быһыытатаһаата уларыйыар диэри; туһаттан тахсыар диэри (сымнаҕас эттик туһунан). ☉ В бесформенную массу, в лепешку (превратиться, разбиться и т. д.)
Бу абааһы кыыһа кийиити ат илдьи тэпсэн өлөрбүт. Саха фольк. Кини кэтэҕин сүгэтигэр ойуун били уоһун бэргэтин илдьи анньан ааспыт быһыылааҕа. Күннүк Уурастыырап
Этэрбэстэрин [оҕолор чалбахха] илдьи кэстэхтэринэ, сорохтор ийэлэрэ ол этэрбэстэрин быатынан иэннэрин таһыйаллара. «ХС»
Бу хорууну быһа ааһар суолу көлөһө илдьи кэспит. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Бытарыйыар диэри, үлтү. ☉ Вдребезги
Сидьиҥ үөн этин Сэнэрээт илдьи тэптэ, Сотолорун уҥуоҕа дьуолка буолла, Харыларын уҥуоҕа хайыр буолла. Саха нар. ыр. III
Бүлүмүөттэр үгүрүөлүү түһэллэрин кытта …… олбуор мастара илдьи кумахтанан түһэллэр. Эрилик Эристиин
3. Тырыта-хайыта (тыыт). ☉ В клочья (разорвать)
Кутуйах илдьи тыыппыт эргэ нэгин курдук. Суорун Омоллоон
Ыт илдьи ыстаабытын курдук тырыттан хаалбыт баккытын алдьаммытынан тобугун тарбыыр. Эрилик Эристиин
△ Быһыта-тырыта, ибилитэ барыах курдук. ☉ Так, что вот-вот разорвется (от сильного ветра - о ткани)
Сотору бырааба үрдүгэр тэлээрбит кыһыл знамя оннугар маҥан былаах ыйанан, тыалга илдьи сахсылла турбута. М. Доҕордуурап
4. Олус күүскэ, күүһүҥ олох эстиэр диэри (сылай). ☉ Чрезвычайно, до смерти (устать)
Күнү-күннүктээн соло булбакка мөхсөн тахсыбыт дьон илдьи сылайбыттара. В. Яковлев
Биир күнү быһа сыҥнаран, Бэттиэмэлээх пиэрмэтигэр Тиийдилэр илдьи сылайан, Ньиччи сытыйан ыччаттар. Ф. Софронов
5. Киһи иилэн ылбат гына, быдьардык, уһуннук (мөх, этис). ☉ Сильно, мерзко (браниться), окончательно, вдрызг (разругаться)
Эрбин кытта илдьи этиһэн Сынньыллар идэлээх, Ыалларбын кытта Ыыстаһар кыдьыктаах Буолуох бэйэм турдаҕа. Саха нар. ыр. II
Улахан уолаттар Инилэрин иилэн ылбатынан Илдьи этэн, Аччыгыйынан аналлаан, Кырбаары гынан, Кыйдаан кэбистилэр. А. Софронов
Дьиэлээх тойон Дьэбин уоһуйда …… Ийэлэрин сэмэлээн, Илдьи мөҕө олордо. С. Васильев
♦ Илдьи сытый кэпс. - өй-санаа, майгы-сигили өттүнэн буорту буол, сатарый. ☉ Морально разлагаться, развращаться
Илдьи сытыйбыт буржуазнай сабыдыаллааһыны утары охсуһуохтаахпыт.  Аһынан-таҥаһынан хааччыналлар, Араһыйаттан, быһыыта, «арахсаары» гыналлар. Ити буолар буортулааһын, Илдьи сытыйбыт омуксуйааһын. С. Васильев. Илдьи сытыйан кэпс. - тугу да туһалааҕы гыммакка, үлэлээбэккэ (сытан, олорон таҕыс). ☉ Совершенно ничего не делая, ничем полезным не занимаясь (лежать, сидеть). Дьиэтигэр илдьи сытыйан сытар. Илдьи тэбис - 1) элбэхтэ сырыт, барытын кэрий. ☉ Исходить вдоль и поперек (какую-л. местность, море и т. д.)
Дэлэҕэ да саха булчуттара Хотугу муустаах акыйаантан Охотскай муораҕа, Чукоткаттан Хоотуҥкаҕа диэри тэнийэн сытар киэҥ куйаардары киэптии хаамыахтара, иһэх гынан илдьи тэпсиэхтэрэ, иҥэн-тоҥон туран тиһэх үрүйэтигэр диэри аат-суол иҥэриэхтэрэ дуо? И. Данилов; 2) өлөр-өһөр, суох оҥор, имири эс. ☉ Уничтожить (полностью, до основания, окончательно)
Эрэттэр, имнэри эһиҥ фашистары, Илдьи тэпсиҥ: сор-муҥ, сэрии уйатын! Т. Сметанин
Эрдэ ииннэммит ийэлэр, аҕалар иһин, Илдьи тэбис фашист сүрэҕин! Т. Сметанин. Илдьи тэбээ кэпс. - омуннуран, тохтообокко, биир тыынынан кэпсээ. ☉ Выложить все сразу, одним залпом, на одном дыхании (напр., все новости)
Ыйытыам эрэ кэрэх, тугу билбиттэрин-көрбүттэрин барытын илдьи тэбээн кэбиһэр адьынаттаахтар. И. Гоголев
ср. орд. илдьи 'много; очень, весьма'