с. 1. (по гл. объяснить) быһаарыы, өйдөтүү; объяснение слова тылы быһаарыы; 2. (по гл. объясниться) быһаарсыы; 3. быһаарыы, быһаарыы сурук; представить свой объяснения бэйэҕиттэн быһаарыыта биэр; # объяснение в любви тапталга билинии, таптыыры этии.

сылыктаа диэнтэн хай
аата. Ааспыты ахтыһыы. Кэлэри сылыктааһын. Ыһыах күүһү холоһууга, тирэҕи билиигэ, быһыйы быһаарсыыга күрэхтэһиитэ суох барбат. П. Аввакумов
[Баһылай] тустан хоттортообута эрээри, оҕонньоттор сылыктааһыннарынан, саха тустуутун уратытын билбэтэ таайбыт. Айталын
Ол иһин Сеняттан хайдах эрэ киһи тахсар диэн оччо бөрүкүтэ суох сылыктааһыны оҥорбутум. ЧКС АК

аат., кэпс.
1. Элбэх буолан туох эмэ туһунан дьиҥин арыйардыы иҥэн-тоҥон кэпсэтии, быһаарсыы. ☉ Свободный разговор о какой-л. проблеме, каком-л. событии, происшествии или о чьём-л. поступке с целью разобраться в сути, обсуждение
Куоракка бу күннэргэ наар ол [саҥа] маҕаһыын сахсаана. Багдарыын Сүлбэ
Мавра төлөпүөнүн туруупкатын уураат, дьүөгэлэрин кытта аны сон, саҕа туһунан сахсааны саҕалаата. В. Ойуурускай
Эһиги үс тускутунан сахсааны эрдэттэн истибитиҥ буоллар өйдүөҥ этэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Туохтан эмэ айманыы-сайманыы, сүпсүгүрүү. ☉ Суета, суматоха
Сыбаайба сахсаана ааста. Э. Соколов
Каникул дьэ кэлэн, саҥа дьыл сахсаана ааһаатын кытта, Уля дэриэбинэтигэр аттанным. П. Чуукаар
Өрөмүөн буолла да, саппаас чаас тиийбэккэ сахсаан бөҕө буолар. «Кыым»

быһаар

аат.
1. Туох эрэ биллибэти, киһиэхэ туох эмэ төһө табыллыаҕын хаартынан таайан көрүү. ☉ Жребий, гадание (на картах)
Дьиэлээх Кулуутап талах олох маска олорон сэрэбиэй кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
Бэйэбин хаарты хаһаайкатын курдук сананабын, хаарты миэхэ бас бэринэр, ол эрээри мин кинини сэрэбиэйгэ эрэ туттабын. ТТ
[Белокуров:] Мин былыр тойонноох олорбут эргэ дьиэлэригэр олорбутум, …… биир остуол баарыгар хаартынан сэрэбиэй быраҕарым. А. Чехов (тылб.)
2. Билгэлээһин, таайан көрүү (уруккуну-хойуккуну, инникини, сүнньүнэн, туох эрэ биллибэти, хол., таҥха кэмигэр). ☉ Гадание, ворожба, предсказание судьбы (напр., во время традиционно сложившегося в народе саха обычая гадать во время святок — таҥха). Арчы дьиэтигэр таҥха кэмигэр сэрэбиэй арааһа ыытыллар
□ Суодьаах ойуун сэрэбиэй кэбиһэрэ, ичээмсийэрэ. В. Протодьяконов
Кини эдьиийбэр сэрэбиэй түһэрдэ: «Илин Хаҥалас киһитигэр эргэ тахсыыһыгын». «Чолбон»
Ахсынньы ороһооспо Биир кириһиэнньэ киэһэҕэ Сэрэбиэй кэбиһэннэр, Кыргыттар бачыыҥкаларын Аан таһыгар элиттилэр. ТГС ЫА
3. Кимиэхэ туох тиксэрин көрбөккө бүтэйдии талан быһаарсыы. ☉ Жребий (путём вынимания наугад условного предмета)
Ньургун Кырбааһап мааҕын сарсыарда сэрэбиэй тартарбыттарыгар сэттис нүөмэри таһаарбыта. Н. Лугинов
Сэрэбиэй аан бастакынан саамай күүстээх хамаандалары көрсүһүннэртээтэ. «ББ»
Күрэхтэһии саҕаламмыта, маҥнайгы эргииргэ сэрэбиэй обургу, болдьообут курдук, Пётр Попову кытта түбэһиннэрдэ. СМН ТС
♦ Окко түспүт оҥоруу, сиргэ түс- пүт сэрэбиэй — көр оҥоруу II
Хата, доҕоор, биһигини Ойох-эр буолан олоруҥ диэн Окко түспүт оҥоруубут Уруйдаабыта буолаарай? Сиргэ түспүт сэрэбиэйбит Сиэрдээн тэрийбитэ буолаарай? А. Софронов
Окко түспүт оҥоһуум, Сиргэ түспүт сэрэбиэйим Кэскиллээх кэргэним, Дьоллоох доҕорум! П. Ядрихинскай
русск. жребий

аат.
1. Күүгээн, улахан дуорааннаах дорҕооннор холбоспуттара (хол., элбэх киһи күүрээннээх кэпсэтиитэ, араас тыас-уус, сүөһү, көтөрсүүрэр саҥата бииргэ холбоспута). ☉ Шум-гам, громкие нестройные звуки, голоса
Ынахтар маҥыраһыылара уонна ыанньыксыт дьахталлар айдааннара намтаан хаалла. Эрилик Эристиин
Оҕолор ытаһыылара, дьахтар кыланыыта, эр киһи көөҕүнэс куолаһа — киһи дьүүлүн-дьаабытын арааран истибэт айдаана Аласовтаах кулгаахтарыгар саба биэрдэ. Софр. Данилов
2. Улахан моргуор, этиһии; содуом, муҥхаал. ☉ Шумная ссора, ругань; скандал, дебош
Өй мэйдээх тулуйбат айдаана, ыйа-хайа буолла [уолаттар мөккүһүүлэриттэн]. Н. Лугинов
Эн кэллиҥ да наар иирсээн, айдаан төрүттэнэр. Туох аатай, доҕор! Софр. Данилов
3. Олохсуйбут бэрээдэги кэһии, долгуйууну, күүркэйиини, утары турууну үөскэтии; норуот олоҕун долгутар сабыытыйалар. ☉ Беспорядки, волнения, выступления против установленного порядка; события, волнующие народную жизнь
Императорскай университет хаһан да көрбөтөх айдаана буолла. П. Филиппов
Сэрии айдаана тохтоон, Эн кэллиҥ айаас ат сиэлэр, Ойбон алларан, от оттоон, Улааппыт Сахаҥ сиригэр. П. Тулааһынап
Биир киэһэ: «Соҕурууттан икки борохуот иһэр», — диэн дэриэбинэҕэ айдаан, үөмэхтэһии бөҕө буолар. Н. Якутскай
△ Быһылаан, өлүүсүтүү, алдьархай. ☉ Беда, несчастье, событие с тяжелыми последствиями
Айдаан тахсыбыт [эһэ сүөһүлэри тарпыт] сириттэн биэрэк ырааҕа суох этэ. Н. Заболоцкай
Мин — кыргыһыы, айдаан төрүөтэбин, Кинилэргэ ол төрүөт наадалаах, онон эрэн-итэҕэй: Эйигин, дьэллиги, саҥарбат гыныахтара. А. Пушкин (тылб.)
4. Элбэх түбүктээх, сүүрүүлээх-көтүүлээх, кэпсэтиилээх дьыала, оннук дьыаланы оҥорон, дьаһайан түбүгүрүү. ☉ Очень хлопотливое дело; осуществление хлопотливого дела
Ытыы-соҥуу олороллоро уурайан, туой киһилэрин көмөр кыһалҕатын, айдаанын кэпсэтэ олордулар. Эрилик Эристиин
Биһиги да кэммитинэн олоробут, туох да кэлбэтбарбат. Арай күн тура-тура сир үллэһигин айдаана. А. Бэрияк. Үлэни-хамнаһы кыайар буолтум кэннэ холкуос тэриллиитин айдаана буолар. И. Бочкарев
♦ Аҕыс айдаан көр аҕыс. Аҕыс айдаанынан көр аҕыс
◊ Айдааны тарт — иирсээни, этиһиини, элбэх саҥаны-иҥэни, мөккүөрү сүпсүлгэни таһаар. ☉ Производить большой шум, затевать ссору, скандал
Микиитэ балаҕаҥҥа сүүрэн бөтүөхтээн тахсан киэҥ айдааны тарта. Амма Аччыгыйа
[Устудьуоннар] аны ханнык факультет биэчэригэр баралларын быһаарсыы буолла. Ол сырыы аайы эмиэ улахан айдааны тардар. Н. Лугинов
Бостуой да үгүс айдааны тардаҕын. Мин буолларбын биэрэр дойдуларын ылыах этим. М. Доҕордуурап

аат.
1. Предмет эбэтэр туох эмэ көстүү төһөтүн көрдөрөр өйдөбүл. ☉ Число, количество
Холобур, биһиги нэһилиэк сирин сүөһү ахсаанынан түҥэттэр сыыһа, киһи ахсаанынан түҥэттэр сөп дии саныыбыт. Амма Аччыгыйа
«Биэс, алта …… уон биир», — Гурьянов уон түөрт миинэҕэ дылы ааҕан баран, эстибит миинэлэр ахсааннарын сүтэрдэ. Т. Сметанин
Сопхуос табатын ахсаана билигин түөрт сүүстэн тахса тыһыынча. Н. Якутскай
2. Аахсыы, ким ылардааҕын эбэтэр биэрэрдээҕин быһаарсыы. ☉ Расчет, уплата
Ол курдук балай өлүүгэ булларбыт буоллаҕына, сирдьитинэн да кэлиэҕин. Ахсаан буолан эрэр үһү диэни истибэтэҕэ дуо? А. Софронов
Хамнастарын ахсааныгар ылбыт бамыһыайдарынан Микиитэҕэ ырбаахы тикпиттэрэ. Амма Аччыгыйа
МТС мас эрбиир арааманы, биир көлүөһүнэй тыраахтары дуогабардаах үлэ туолуутун ахсааныгар үс хонон баран ыытар. М. Доҕордуурап
♦ Ахсаана биллибэт — олус, наһаа элбэх. ☉ Очень много, безгранично много
Ньохчоҕор эписиэр кэпсээнинэн, дэриэбинэ икки өттүгэр ахсаана биллибэт элбэх кыһыллар киирэн кэлбиттэр үһү. Эрилик Эристиин
Ахсаана биллибэт эргимтэлэр уу үрдүнэн эрилистилэр, улам кэҥээн, сүтэн бардылар. И. Данилов
Дьүүлэ биллибэт Күөгэйэр күөх тыаларым, Ахсаана биллибэт Бар хара хайаларым Дьороҕоно сотолоохто тоҕооһуннар, Оҕуурдаах тойуктаахха туһаай! С. Зверев
Ахсаана суох көр ахсаана биллибэт. Ахсаана суох мас көтөрдөрө: улар, куртуйах, бочугурас, хабдьы кыһыннары-сайыннары үөрдүүр. И. Данилов
Ахсаана суох элбэх Айгыртэлим сэбирдэх Кэриим тыаллыын сипсиһэр Кистэлэҥ кэрэ кэпсэтиитэ, Тыынар тыына барыта манна баара. С. Зверев. Ахсаан буолбат — улахан дьыала буолбатах. ☉ Не ахти какое большое дело
Бу улууска былыр-былыргыттан байтаһын сүөһү сүтэрэ ахсаан буолбат этэ. Суорун Омоллоон. Ахсааҥҥа ыл — кэлэр өттүгэр наада буолуо диэн учуоттаа, бэлиэтэнэн кэбис. ☉ Взять, брать в расчет. Коляны ахсааҥҥа ыллаххына сатанар
□ Ити барыта түбэһиэх буолбатах буолуохтаах, онон салгыы чинчийэргэ кинилэри хайаан да ахсааҥҥа ылыахха наада. Багдарыын Сүлбэ. Үчүгэй ахсааҥҥа сырыт — бастыҥнар ортолоругар сырыт. ☉ Быть в числе передовых, лучших
Урут үлэлээбит сиригэр үчүгэй ахсааҥҥа сылдьыбыт сурахтааҕа. Софр. Данилов
◊ Ахсаан аат — предмет ахсаанын эбэтэр ааҕыллар бэрээдэгин көрдөрөр саҥа чааһа. ☉ Имя числительное
Аттарыы ахсаан аат — хас да тыл ситиминэн бэриллэр аат: уон биир, сүүс уон биир. Судургу ахсаан аат — биир тылынан бэриллэр аат: икки, сүүс, тыһыынча. ЧМА СТҮөТ

1. даҕ.
2. Сололоох, бокуойдаах; тугу да гынара суох. ☉ Не занятый делами, свободный от дел
   Мин сайыны быһа иллэҥ киһи буолан хааллым. Амма Аччыгыйа
   Дьэллик иллэҥ киэһэтигэр бэйэтин олоҕуттан, көрбүтүттэн-истибититтэн сээкэйи кэпсиир. Н. Заболоцкай
   Билигин киһи үксэ иллэҥ кэмэ. М. Доҕордуурап
   «Көрө иликкин дуо?» - Арбатскай иллэҥ илиитигэр сурунаалы утары аспыта. В. Яковлев
3. Туһаныллыбакка, туттуллубакка турар (туох эмэ); ким да ыла, киирэ илик (миэстэтэ). ☉ Незанятый, свободный, вакантный (о должности, служебном месте)
   Институтка иллэҥ миэстэ баар буолбут.  Өйүө лэппиэскэтин тобоҕунан куһуоктаан чэйдээн баран, биир иллэҥ муннугу булан сытта. А. Софронов
   Киһи хаама түһүөх иллэҥ сирэ суох. Софр. Данилов
   Иллэҥ олоппос турарыгар икки атаҕын тэллэччи быраҕан, дьоһуннаахтык олорунан кэбиспитэ. А. Бэрияк
4. аат суолт. Киһи үлэлээбэт, тугунан да дьарыктаммат кэмэ. ☉ Досуг, свободное время
   Хата, иллэҥнэр оҕоҕор саатыырыгар туох эмэ оонньуурда оҥорон биэрээр... А. Софронов
   Мин көмөлөһүөхпүн сөп иллэҥмэр. Н. Лугинов
   «Николай Леонидович, ону-маны, иллэҥҥэ ахтыахпыт», - диэн Сокольников киһитин ситэ этиппэтэҕэ. И. Федосеев
5. сыһ. суолт. Туһалааҕы тугу да гыммакка, үлэлээбэккэ. ☉ Без дела, без занятия, праздно
   Акаары төбө атаҕы иллэҥ оҥорбот (өс хоһ.). Эр киһи, төһө да иллэҥ олордор, тугу да көмөлөспөт. А. Софронов
   Ханна да бэлэм кыстанан турбатах кырабааттары, утуйар таҥастары …… хомуйан, ханна да иллэҥ кэтэһэн олорботох араас үлэһиттэри түмэн тоһуйбуттар. Амма Аччыгыйа
   ♦ Өлөр да солото (иллэҥэ) суох - төрүт, адьаһын иллэҥэ суох. ☉ Чрезвычайно занятый, занятый по горло (букв. и умереть некогда)
   Билигин аҕай адьас өлөр да иллэҥэ суох күннээҕи үлэ түбүгэр сылдьыбыт бары дьыалалара, доҕор иэдээнигэр тэҥнээтэххэ - бытарыйан көһүннүлэр. Н. Лугинов. Туос иллэҥ - букатын тугу да гынара, дьарыгырара суох, олох иллэҥ. ☉ Совершенно свободный от всяких дел (нечем заняться)
   Мин сарсын туос иллэҥмин. Амма Аччыгыйа
   Биир күн туос иллэҥ буоллахпына, тулуйбакка өлө сыһабын. Н. Заболоцкай
   Туос иллэҥ буоллаххына соҕотох биир да күн бүтэн биэрбэккэ муҥнуур. А. Бэрияк. Ыт иллэҥэ күл.-ооннь. - холку, быыс булан барар-кэлэр, сүүрэр-көтөр үлэлээх киһини этэллэр. ☉ О человеке со свободным режимом работы, работающим без напряжения (букв. собачий досуг)
   Сопхуоска «инженер по технике безопасности» диэн дуоһунастаах, ыт иллэҥэ диэн кини. Н. Лугинов
   Киниэхэ - кэпсэтии, болдьоһуу, быһаарсыы. Ийэм этэригэр диэри, ыт иллэҥэ диэн кини. «ХС»
   ◊ Иллэҥ олоруохтааҕар - тугу да гыммакка таах олоруохтааҕар. ☉ Чем зря (напрасно) сидеть (лучше делай что-л.)
   Иллэҥ олоруохтааҕар эттэ сиэ эрэ! А. Софронов

I
аат.
1. Туох эмэ (үксүн сылгы) түөһүн илин өттө, иннэ. ☉ Грудь, нижняя часть груди (обычно лошади)
Кэлиҥҥи ат ситэн күөнүнэн сыарҕаҕа олорор киһиэхэ анньылынна. Софр. Данилов
Эһэ тохтообокко ааһа сүүрэн истэҕинэ, оҕолоро иннигэр түһэн күөнүгэр ыйаннылар. Т. Сметанин
Күрүөһүт сылгы бүтэйи күөнүнэн тоҕо анньар уонна көтөр. АГГ СТК
2. көсп. Туох эмэ инникилээн, бастаан иһэр чааһа. ☉ Передовая позиция, передний план, рубеж чего-л.
Оппоненнар уонна дьүүллэһиигэ кыттыыны ылбыт профессордар теоретическай физика күөнүгэр иһэр проблеманы көтөхпүт үлэни биир санаанан билиннилэр. «Кыым»
♦ Күөн былдьас — туохха эмэ инники, бастакы буоларга кимниин эмэ куоталас. ☉ Бороться за первенство в чем-л.
Түүрдэр оччотооҕу бөдөҥ судаарыстыбалары: Византияны, Ираны, Кытайы кытта күөн былдьаһар буолбуттара. АНК БТТ. Күөн көрүс — кими эмэ кытта күүскүн тургутус, туохха эмэ күрэхтэс. ☉ Противоборствовать, состязаться в чем-л. с кем-л. один на один, участвовать в поединке
Элбэх улуус ааттаахтарын кытта күөн көрсөн барыларын кыайбытым. И. Гоголев
Дьэ, доҕоттоор, бачча түмсэн, уолдьаһан баран күөн көрсөн, күрэс былдьаһан тарҕастахпыт дии. Болот Боотур
Оччолорго икки күүс, икки уун-утары күүс, күөн көрсүбүттэрэ. «Кыым». Тэҥн. күрэс былдьас, күрэх былдьас. Күөн тутун — киминэн-тугунан эмэ тумус тутун, кими-тугу эмэ куоһур оҥоһун. ☉ Использовать кого-что-л. в качестве предмета гордости; козырять чем-л.
Бөһүөлэккэ биһиги күөлү кэрэхсээбитинэн тиийдибит, олохтоохтор, күөн туттан туран күөллэрин кэпсээбитинэн тоһуйдулар. Амма Аччыгыйа
Бэлиитикэ боппуруостарыгар мөккүөрдэргэ куурсун устудьуоннара кинини күөн тутталлара. Софр. Данилов
◊ Күөн көрсөөччү — биир бииргэ киирсээччилэртэн биирдэстэрэ. ☉ Один из участников поединка
Кэмниэ-кэнэҕэс үрэх тамаҕыттан аат ааттаан, сурах сураан иһэр күөн көрсөөччү көһүннэ. Далан. Күөн көрсүү (көрсүһүү) — туохха эмэ күүһү-кыаҕы холоһуу, ким кыайарын быһаарсыы. ☉ Поединок, единоборство
[Ыһыахха] олоҥхо, ырыа-тойук, үҥкүү-битии, күрэс былдьаһыы, күөн көрсүү буолара. Л. Попов
И.В. Пухов айыы бухатыырдара абааһы уолунуун күөн көрсүһүүлэрин киһи айылҕа амырыын күүстэрин кытта охсуһуутугар сөпкө ситимниир. Эрчимэн
«Илиадаҕа» кинилэр [Ахилл уонна Гектор] күөн көрсүһүүлэрэ ойууланар. КФП БАаДИ
ср. пратюрк. көөҥ, көөн ‘грудь’
II
аат. Оонньооччу угар, туруорар харчытын суумата (сүүйүүлээх оонньууга). ☉ Кон, ставка (в игре)
[Киргиэлэй] көрсүбүт эрэ куоратчыттарыттан: «Сүүйтэрдим, баҕар, боруостаныам, күөн харчытына иэс аҕал», — диэн көрдөһөр үһү. Болот Боотур
[Халлаайап] бу түүн күөн буолар харчыта аҕыйаҕыттан санаата түһэн олорор. «ХС»

глагол
быһаар