туохт. Сиилэһи ук (анал дьаамаҕа). ☉ Заготавливать силос
[Сырбай:] Быһаас мин инчэҕэй отунан сиилэстиигит, сытыйыа дии сатаабыппын бэйэҕит билэҕит. Амма Аччыгыйа
Ити от буолбатах, барыта эрбэһин, ону сиилэстээри охсубут. М. Шолохов (тылб.)

сыһыан холб.
1. Хайҕаан сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает одобрительное согласие говорящего (и не говори, вот именно)
Ээ... диэбэт даҕаны, быһаас биирдэ сүтэн баран көстүбүт оҕо... П. Аввакумов
- Биһиги олорон хаалаары гынныбыт. Айаннаан иһэн кэпсээ, суол уһунун кылгатыах. - Диэбэт даҕаны, - диэбитинэн сылбырҕатык тура эккирээтэ. «Кыым»
2. Этиллэр санааны эмискэ өйдөөн кэлиини көрдөрөр. ☉ Выражает неожиданное, моментальное припоминание того, о чем говорится в высказывании (да, кстати).

туохт. Саас, ириэрии буолан, инчэй, уулан (хаары этэргэ). ☉ Становиться мокрым, вязким (о снеге во время оттепели)
Ити күн Өлөксөй Ундаарап өссө быһаас, хаар сабыс-саҥа сылбыйалаан эрдэҕинэ тыаттан киллэртэрэн, …… эрбэттэрэн бэлэмнээн сытыарбыт сул тиит бэрэбинэлэринэн биэс хостоох дьиэтин акылаатын түһэртэрбитэ. В. Титов
Сылбыйалаабыт хаар чэҥирэн болоорор. М. Шолохов (тылб.)
ср. казах. шилбий ‘становиться сухощавым’

туохт., харыс. т. Олох олорон бүт, өл. ☉ Умереть, скончаться, почить
Били Өндүрэй оҕонньор эмээхсинэ таҥаралаабыт, тээтэ онно баран кэллэ. А. Софронов
Нохоо, Мэхээлэ, тубус, хайаан да тубуһуннаран арахсыам! Мин сотору өлүөм. Эйэлээх хаалыҥ… Төрөппүт оҕолорбун өстөөх хаалларан бараммын мин хайдах таҥаралыахпыный? Амма Аччыгыйа
Өкөйө кэргэнэ эмиэ тыҥатынан ыалдьан быһаас таҥаралаабыт сурахтааҕа. Софр. Данилов
Таҥаралаан сынньаннаҕа. Түҥүрүм кэнниттэн мин эмиэ батыстарбын сөп буолуо этэ. М. Доҕордуурап

аат.
1. Үлэ, үп, олохдьаһах сатарыйыыта. ☉ Кризис производства, финансов, жизненного уклада
Омук дойдуларын экэнэмиичэскэй кириисис …… тимир ытарчатынан хам ылбыт. С. Данилов
Биһиги дойдубут кириисис диэни билбэт. СКТ
Онон бөлүүтэ кириисиһэ оһоруллубат баастаах ыарыыга кубулуйда. «ББ»
2. Быһаарыыта суох ыарахан быыс турук. ☉ Кризис переходного периода. Дьон өйө-санаата кириисискэ киирдэ
3. Ыарыы саамай муҥутуура, өлүү-тиллии быыһа. ☉ Кризис болезни, грань между жизнью и смертью
[Галя:] Ньургун кириисиһэ дьэ ааста. И. Гоголев
Иккитэ-хаста оройуон балыыһатыгар сытан көрбүтэ да, кириисистэн эрэ таһаара түһэр быһыылаахтара. «Сахаада»
4. Туох эмэ олох тиийбэт-түгэммэт, суох буолуута. ☉ Острый недостаток, нехватка чего-л., дефицит
Быһаас бэнсиин кириисиһэ буола сылдьыбыта. — Асүөл кириисиһэ туоратыллыбыта. П. Ойуунускай

туохт.
1. Салгын сиэбэтин диэн аһы (үксүгэр балыгы, эти) ууга уган ылан баран тоҥор. ☉ Замораживать мясные, рыбные продукты, пред варительно окунув в воду, чтобы они покрылись тонкой ледяной корочкой, которая защищает их от заветривания при хранении на улице
Быһаас собото мууһаан булууска түһэриэххэ диэбити, буор туйуо диэн сөбүлэспэтэҕиҥ дии. Софр. Данилов
Буут кэриҥэ эти, саамай эмиһиттэн, ыраах соҕуруу, киһи аатын да сатаан ааттаабат үөрэххэ үөрэнэр кыыстарыгар Айталыынаҕа мууһаан ууруохтара. В. Иванов
2. Мууһун ыраастаа. ☉ О ч и щ ат ь , о с в обождать ото льда
Түмүктээн эттэххэ, бары баазаларга сылгыны сэлиир, араарар, кыһынын мууһуур хайаан да наадалаах. АНП ССХТ
3. кэпс. Хаары у уга булкуйан биир тэҥ маасса оҥорон сыбаа, мууһунан бүрүй (хол., дьиэни). ☉ Покрывать льдом, т. е
жидкой снежной массой (напр., стены дома, предохраняя его таким образом от сильных морозов). Дьиэлэрин мууһаатылар. «ХС»

I
1.
сытый I диэнтэн дьаһ. туһ. Түрмэҕэ сытыппыт киһи баар ини! Амма Аччыгыйа
Тоойуом, аҕаҥ сордооҕу хаайыыга сытыттылар быһыылаах. Ылан барыахтарыттан ыла таастыы сүттэ. Н. Якутскай
[Айтал:] Быһаас икки туона кэриҥэ собону тыраахтар сыарҕатыгар сытыта сыспыттара. «ХС»
2. көсп. Туһаҕа таһаарбакка таах хааллар, саба баттаа. ☉ Не использовать по назначению, гноить (напр., о деньгах)
«Чэ, ньаҕырҕаан бүт! Уолгуттан харыстаатаххына, харчыны сытыт!» — эр киһи кыыһыран охсурҕаламмытынан, биилкэтин остуолга талыр гына бырахта. Р. Баҕатаайыскай
Күҥүл, билбэт буолан, бу үлүгэр кылааты манна сытытан сытыарбыт эбит. Суорун Омоллоон
Сырдатыы үлэтин Сытытан сытыаран, Маассабай үлэтин Матайдаан кэбиспит, Аппайан олорор Антыыпын Атамаан Атастаах эбиппин. В. Чиряев
II
сытый II диэнтэн дьаһ
туһ. Сиик олус түспүтэ, эрэһиинэ саппыкы кэппэтэхпит буоллар, сытытан букатын иэдэтиэ эбит. Далан
Ардах сытытан, сиидэс ырбаахытын туома этигэр сөрүөстэн, тыбыс-тымныынан хаарыйар буолла. М. Доҕордуурап
Таҥаспын силбик сытыппыт быһыылаах. Т. Сметанин

аат. Саас хаар ууллан бүппүтүн кэннэ халлаан тыалыран, хаарданан иккистээн уһуннук тымныйыыта. ☉ Холодная весна с ветром и снегом, после того как сойдёт зимний снег, весенние холода
Быһаас хапсыыр саҕана, ойоос отуттан биир сыарҕаны бэрсэн абыраан турар ээ. В. Миронов
Холкуос ынаҕа да, сылгыта да сааскы хапсыыры, хаһаас оту сиэн, охтубакка мүччү түспүтэ. П. Аввакумов
Мин кинилэри [сылгылары] улахан тымныыга, сааскы хапсыырга эрэ аһата түһэбин. «ХС»
♦ Хара хапсыыр — саас хаар ууллубутун кэннэ халлаан кураанах тыалынан тымныйан, хонуу уһуннук көҕөрбөккө сытыыта. ☉ Продолжительные весенние холода и засуха, вследствие чего земля долго остаётся чёрной, не покрывается зеленью
Сороҕор хаар эрдэ баран ыам ыйыгар хара хапсыыр куттала суоһуур. Сылгыһыттар дьэ ити моһоллору толору бэлэмнээх көрсүөхтээхтэр. ААИ ОБСЫҮ
Модуттар үчүгэй ситиһиилэрин биир суол кистэлэҥэ диэн сүөһүнү хара хапсыыр бириэмэтигэр ырыарбатахтара буолар. АГГ СУоД
Хара хапсыыр саҕана үөскээбит итинник ыарахан балаһыанньа үүт ыамыгар улаханнык оҕуста. «Кыым»
ср. монг. хабса ‘дуть (о сухом холодном ветре)’

I
аат.
1. Оту, бурдугу хомуйуу үлэтэ. ☉ Уборка урожая сена, хлебов
Сопхуос салалтата быйыл от хомуурун эрдэ бүтэрэргэ саамай сөпкө ылсыста. П. Аввакумов
Итиниэхэ ахтан ааһыахха наада, …… бурдук ыһыыта, хомуура үксүн көлө күүһүнэн ыытылларын. П. Егоров
2. эргэр. Туох эмэ наадаҕа хомуллар үп-харчы, түһээн. ☉ Сбор средств на какие-л. нужды, поборы
Оттон били быһаас биир мөһөөгү нэһилиэктэн хомуурунан тардан биэрбит нууччабыт буолбат дуо? А. Софронов
Былыргы үйэтээҕи араспыыскалар дэлби тыытыллыбыттара да баар, ол-бу хомуурга туппут эт, бурдук битээнсийэлэрэ да баар. Күндэ
Кинигэ атыытын, килиэби астааһын паай үбүн хомуурун кээпирээссийэҕэ чилиэни тардыы …… уонна барыһы ылыы былааннара бары аһары түстүлэр. «Кыым»
3. Байыаннай сулууспаҕа дьону түмэ тардыы, ыҥырыы. ☉ Призыв на военную службу, мобилизация
Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии саҕаламмыта. Иван Максимович бастакы хомуурга бэбиэскэ тутан, ат үрдүгэр баар буола түспүтэ. Н. Босиков
[Холкуос бэрэссэдээтэлэ Иван Харайдаанап] маҥнайгы хомуурга көҥүл өттүнэн боруоҥҥа бараары көрдөспүтүн оройуон салалтата сөбүлэспэтэҕэ. «ХС»
4. Туох эмэ матырыйаалы, кэллиэксийэни хомуйуу, мунньуу. ☉ Собирание каких-л. материалов, коллекции чего-л.
Зубрилов политсыылынай П.А. Орловтуун Дьокуускай уокуругун хас да улуустарыгар бастакы геологическай хомуурдарын ыыппыта. ВПВ НОС
5
хомуурунньук диэн курдук. Саха норуотун таабырыннара түмүллэн биир хомуурунан тахса иликтэр. Саха фольк. П.А. Ойуунускайы уонна А.Е. Кулаковскайы кэриэстээһиҥҥэ аналлаах ыстатыйалар хомуурдара суруллубут майгыларынан эмиэ ити уочаркаларга уруулуулар. СГС СЛКСБ
◊ Хомуур суолта тыл үөр. – атылыы барымталары (предметтэри) түмэр, биир сомоҕо өйдөбүлү бэлиэтиир суолта. ☉ Значение, выражающее трактовку некоторого множества как целостной (собирательной) совокупности однородных предметов, собирательное значение
Даҕааһыннар, аат тыл суолталанан, дьон бөлөҕүн бэлиэтиир буоллахтарына, элбэх ахсааннара, кыһыллар, үрүҥнэр диэбит курдук, хомуур суолталанар. ПНЕ СТ
Арыт хомуур суолталаан -т сыһыарыы туттуллар, син сахалыы тойон, хотун диир курдук. АНК БТТ
II
аат. Сүүрүк ат атаҕын ылан уурарын, хамнатарын түргэнэ. ☉ Скорость смены ног скаковой лошади при беге
Сүүрүк ат хас ойдоҕун аайы олуга кэҥээн, хомуура түргэтээн иһээччи. И. Артамонов
Төһө да киэҥ олуктаах сүүрүк хомуура бытаан буоллаҕына, кыра олуктаах, түргэн хомуурдаах сүүрүккэ хотторуон эмиэ сөп. И. Федосеев

1. сыһ.
2. Түүлгэ буолбакка, чахчы, дьиҥ бэйэтинэн, дьиҥнээхтик (көһүн, киир, баар буол, иһилин). ☉ Наяву, в действительности (показываться, являться)
   Тойон киһи умайан өлбүт уолун Хабырыыһын саҥатын илэ истээт, иирэ сыһан, хас да хонукка сэниэтэ суох оронугар сыппыта. И. Гоголев
   [Мааппа:] Сотоколуур удаҕан абааһыны кытта илэ көрсөн кэпсэтэр үһү ээ... [Дьөгүөссэ:] Ээ, адьарай, сиикэйэ буолуо. Күндэ
   Кинини [кыырды] мин маннык баламат, сирэйэ-хараҕа, саатасуута суох түһэ турар кыыл буолуо диэбэт этим. Ону миэхэ суол түбэлтэтэ илэ көрдөрдө. Н. Заболоцкай
3. Аһаҕастык, ким барыта көрөр-билэр гына. ☉ Открыто, явно; на виду у всех
   Дуона суоҕу кэпсэтэллэр, арыт кистээн, арыт илэ уураһаллар. Л. Попов
   Илэ да, уора-көстө да ыытыллыбыт хас да төгүллээх хонтуруол түмүгэ дьүүллэннэ. С. Федотов
   Хараҥанан саптаран бандьыыттар киэҥ нэлэмэн хонууга атынан, хайыһарынан илэ сүүрдэ сылдьан саа уотун аһаллара. П. Филиппов
4. даҕ. суолт. Дьиҥнээх; дьаарай, саамай. ☉ Самый настоящий; ярый, отъявленный
   Илэ дэриэтинньик кутаа уотунан кулгуйан эрдэҕин көр эрэ! П. Ойуунускай
   Фашистар курдук сидьиҥнэр, кинилэр курдук илэ сиэхситтэр, киһи сиэрин, чиэһин, соргутун кинилэр курдук киргэ тэпсибиттэр суохтара. Амма Аччыгыйа
   [Оҕобун] астаах ааккар асаһыннараары, таҥастаах ааккар таҥыннараары умса анньан биэрбит илэ илиэһэй мин баарбын. Эрилик Эристиин
5. аат суолт. Дьиҥнээх баар суол (түлэкэдийии, түүл, баҕа санаа буолбатах). ☉ Явь, реальная действительность (как противоположность сну, бреду, мечте)
   Түүл диэххэ - илэҕэ дылы. П. Ойуунускай
   Тордох! Бу сырыыга түүл буолбатах - илэ! Н. Заболоцкай
   ♦ Илэ барбыт - 1) итэҕ. былыргы саха санаатыгар: абааһы киһи хараҕар көстө сылдьар буолбут. ☉ Появляться наяву, становиться видимым (о злом духе)
   Соҕотоҕун олорон иллэрээ сыл өлбүт оҕонньор сордоох абааһыта илэ барбыт. НАГ ЯРФС I. Тэҥн. илэ хаампыт 1; 2) мээнэ, бэрээдэгэ, көрүүтэ-харайыыта суох барбыт. ☉ Своевольный; разнузданный, распоясавшийся
   Суоппардар диэн илэ барбыт, улахан күрүөһүт сүөһү курдук дьон. Н. Босиков
   1919 сыл, контрреволюция өссө ордук сэтэрээн илэ барбыт уонна күүһүрбүт сыла саҕаламмыта. СССБТ; 3) кыбыстыылаах, сааттаах дьыаланы кистэммэккэ, саспакка оҥорор буолбут (киһи). ☉ Беззастенчиво, нагло совершающий постыдные поступки
   Ирбитин кэргэнин итинник дьыалаҕа эрэ буккулуннаҕа [атын киһиэхэ иирдэҕэ] диэн түһээн да көрбөккө, бэйэтэ-бэйэтигэр үөрэ-көтө сылдьыбыта. Иоганцевтаах Липа, ол аайы эр ыла-ыла, күнүстэри илэ барбыттар. В. Яковлев. Илэ бэйэтинэн - тус бэйэтинэн, сирэй бэйэтинэн. ☉ Лично, собственной персоной (напр., явиться куда-л.). Көһүтэ сатаан баран, утары барбытым - киһим илэ бэйэтинэн бу иһэр эбит. Илэ хаампыт - 1) итэҕ. былыргы саха санаатыгар: абааһы киһи хараҕар көстө сылдьар буолбут, абааһы дьиҥнээхтик хаама сылдьар буолбут. ☉ Появление, хождение злого духа наяву
   Ол өлөн баран, кинини илэ хаамта диэн айдаан бөҕө буолбут эбит. Д. Таас
   Оччотооҕу дьон аҥаар харахтаан, аҥаар атахтаан, ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн саҕа оҥорон, олус күүстээн-уохтаан илэ хаамтарбыт буолуохтаахтар [абааһы аймаҕын]. Эрчимэн. Тэҥн. илэ барбыт 1; 2) утуйар кэмҥэ утуйбакка түүннэри сылдьар (киһи). ☉ Бесцельно ходить, бродить ночью (когда все спят). Кэнники кэмҥэ уолбут илэ хаамар буолла
   ◊ Түүл дуу, илэ дуу? - көрбүтүистибити итэҕэйбэккэ саҥа аллайыы. ☉ Выражение человека, пораженного увиденным (услышанным) и еще не поверившего в реальность того, что он увидел (услышал) (букв. сон ли, явь ли?)
   Түүл дуу, илэ дуу? Тугуй бу, солко курдук, чээл күөх? Улахан да солко былаах сиргэ тэлгэнэ сытар, доҕор! Суорун Омоллоон
   Ыы, Сэргэй оҕо эбиккин дуу? Хайа бу түүл дуу, илэ дуу? Быһаас били «Кустаах күөл» сэриитигэр өлөрөн кээспиттэр диэбиттэрэ ээ. Дьүөгэ Ааныстыырап
   п.-монг. илэ