туохт., харыс т. Таҥаралаа, өл. ☉ Умирать. Уйбаан оҕото быладьыанастаабыт

туохт., түөлбэ. Торбуйахтаа. ☉ Выкинуть плод (о корове)
[Хаарыан эмис ынахтар] Тарпыт тараһа истэммиттэр… Сорохторо тамыйахтыыллар, Сорохторо «таҥаралыыллар». Р. Баҕатаайыскай
Түүн да аанньа утуйбакка сылдьабыт. Настаа биир ынаҕа тамыйахтаан кэбистэ ээ. В. Гаврильева

[бу + саас] сыһ. Быйылгы саас, бу буолан ааспыт саас. ☉ Этой весной; минувшей весной
[Сырбай:] Быһаас мин инчэҕэй отунан сиилэстиигит, сытыйыа дии сатаабыппын бэйэҕит билэҕит. Амма Аччыгыйа
Өкөйө кэргэнэ эмиэ тыҥатынан ыалдьан быһаас таҥаралаабыт сурахтааҕа. Софр. Данилов
Быһаас Таастаахха олохтоох Сиидэр кинээс Дьокуускай улахан атыыһыта Кушнарев бирикээсчигин кытта Охотскайдаан иһэн Буйуҥданан кэлэн ааспыттаах. «Кыым»

аат., түөлбэ.
1. Аҕа. ☉ Отец
— Тээтэ диэн аҕабыыт дуо? — Аҕабыыт буолбатах, мин аҕам. Болот Боотур
Тээтэҥ барахсан эн улахан киһи буола охсуоххун наһаа баҕараахтыыра. Н. Якутскай
[Ньаака:] Ийээ! Баҕар, биһиги тээтэбит буолуо. Харысхал
2. эргэр. Таҥара үлэһитэ, аҕабыыт. ☉ Священник
Өндүрэй оҕонньор эмээхсинэ таҥаралаабыт, тээтэ онно баран кэллэ. А. Софронов
Баачыка диэн таҥара киһи, тээтэ. Болот Боотур
Кугас баттахтаах тээтэ дьону биирдиибиирдии ыҥыртыыр. «ХС»
русск. тятя

аат. (э. ахс. эмээхситтэр)
1. Кырдьыбыт дьахтар. ☉ Женщина, достигшая старости, старуха
Микиитэ ийэтигэр дьулуһа сатыырын, биир кыра уҥуохтаах кырдьаҕас эмээхсин ыыппат. Амма Аччыгыйа
Ийэлэрэ Мааппа эмээхсин кыыймыт үүт оҕотун иһэ түстэ. Күндэ
Кэтиттиир эмээхсин күнүс соҕотоҕун Лоокууту кытта бүөмнээн кэпсэппитэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Эмээхсин түөһэйбит, дьахтар ыарыһах, оҕолор кыралар. М. Доҕордуурап
2. кэпс. Эр киһи кэргэнэ. ☉ Жена, супруга
[Күөс Бүөтүр:] Ол эн эмээхсиниҥ таҥаралаабытын хантан истэ оҕустуҥ? Н. Неустроев
Хата, оҕонньорунааҕар эмээхсинэ ордук көрүҥнээх эбит. П. Ойуунускай
[Онтоон:] Ээ, мин эмиэ ити эмээхсиним өлүүтүн [сүөһүтүн] арааран туспа суруттаран биэрбитим. Күндэ
3. эргэр., харыс. т. Уоспа ыарыы. ☉ Оспа (заболевание).
◊ Эмэн эмээхсин — бүдүгүрэ кырдьыбыт эмээхсин. ☉ Престарелая, в преклонных летах бабушка. Элээмэ этэрбэстээх, Илбиркэй сутуруолаах Илдьиркэй ырбаахылаах Эмэн эмээхсин… Саха нар. ыр. II
ср. алт. эмеген ‘почтенная женщина; супруга; старуха’, монг. эмэг ‘бабушка’, эмэгчин ‘самка’

I
аттаа диэнтэн атын
туһ. Бу соноҕоһуҥ аттана илик эбит. И. Гоголев
II
туохт.
1. Атта булун, хаһаайыстыбаҕар ат сүөһүтэ тэрин. ☉ Приобрести лошадь, обзавестись лошадью для хозяйства. Дьөгүөр быйыл сымнаҕас майгылаах аттанна
2. Атта миин, ат үөһэ олор. ☉ Сесть верхом на лошадь
Доҕоро Наһаар, уола сүппүтүн оройуоҥҥа тыллыыр аатыран, хаһан да сааламмат бэйэтэ эмиэ сааланан, аттанан, бу сарсыарда эрдэ барбыта. Суорун Омоллоон
Ханнык дьүһүннээх аты аттанан кэлбиккиний? Саха фольк. Бу айылаах дойдуга Аттанан кэлбит атым. С. Зверев
3. Айаҥҥа тур, бар. ☉ Отправляться в дальнюю дорогу, уезжать куда-л. Хата, сарсыарда эрдэ туран кэлиэм, таҥараттан көрдөһөн, мантан аттаныахпыт. А. Софронов
«Сарсыарда эрдэ аттаныахпыт, хата, малгын хомунан, чөкөтөн кэбис», — диэбитэ Дьөгүөрсэ кэргэнигэр. Н. Якутскай
♦ Аттаныаҕым да аһыйбат көр кытыым да кыһыйбат. Аттаныах өттө — атынан айаннаан иһэр сир хаҥас өттө. ☉ Левая сторона дороги, по которой едет человек верхом на коне. Хочоҕо киирдэххинэ, суолуҥ икки аҥыы хайдыһыа, ону аттаныах өттүгүн тутуһаар. Ол дойдуга аттан — өл. ☉ Отправляться на тот свет, умирать
Тугун дьиибэтэй, доҕоор. Эмээхсиним кэнниттэн ол дойдуга аттанаары гыннаҕым дуу? Кини таҥаралыаҕыттан бэттэх уйан буолан хааллым. И. Гоголев
Эн эһэҥ отут саастааҕар, Ойоҕостотон үс хонукка Өйө-төйө суох сыппыта, Онтон төрдүс түүнүгэр «Ол дойдуга» аттаммыта — Ол сахха эмчит-томчут суоҕа. «ХС»