аҥалдьый диэнтэн холб. туһ. Өр да баартарын билбэтилэр, Өтөр да баартарын өйдөөбөтүлэр,— Халыҥ систэри быһыталаатылар, Хаардаах хайалары түһүтэлээтилэр, Үҥкүлээт түбэлэр өҥөлдьүстүлэр, Аҥхалаат аппалар аҥалдьыстылар. Күннүк Уурастыырап

туохт. Суол-иис таһаар, орох үктээ. ☉ Натоптать тропу (о зверях)
Биир бэрт улахан суоллаах кыыл элбэхтик ороҕурбут. ПЭК СЯЯ
Үрүйэни быһыталаан Бороҥ куобах ороҕурбут. Баал Хабырыыс

сов. I. что быс, быһа баттаа; перерезать верёвку быаны быһа баттаа; 2. что (преградить) быс; перерезать путь неприятелю өстөөх суолун быс; 3. кого (зарезать) быһан өлөртөө, өлөртөө; 4. что (пересечь) быһыталаа, быһыта көт; горные отроги перерезали обширную равнину киэҥ дэхси сири салаа хайалар быһыталаабыттар.

туохт. Кыра кыратык быһыталаан кэрдиистэри таһаар. ☉ Делать зарубки, зазубрины, надрезы
Кэрэ сылгы кэрдиис хабарҕатын кэрчийэ быһан кэккэлэччи туппут курдук кэрдиис көмүс киирэр кирилиэстээх. ПЭК ОНЛЯ I
ср. монг. хэрчи ‘нарезать, разрезать’

туохт. Кыра-кыра кэрчик буолар гына быһыталаа. ☉ Резать на мелкие куски, на кусочки (обычно продолговатый предмет)
[Дьэкиим] балыгы кутурук өттүттэн саҕалаан, кылгас-кылгастык кэрчиктээн испитэ. Н. Заболоцкай
Моркуобу …… синньигэс уһун гына эбэтэр чараастык кэрчиктээн кырбанар. ФВН ТС
△ Кыра-кыра кэрдиистэри таһаар, кэрчий. ☉ Делать вертикальные надрезы
Маша систэрин быһаҕынан кэрчиктээн ардьаахха синньигэс быаҕа ыйаан хатарбыт балыктарын көрө тиийдэ. «ХС»

туохт. Үөрэҕэстэргэ араартаа, үөрэҕэс-үөрэҕэс гына быһыталаа. ☉ Разделывать, рубить что-л. поперёк (напр., большую рыбину, дерево), делить на большие равные куски
Тукаам, ити эрбии киллэрбитим. Туут балыгы эрбээн, үөрэҕэстиэ этибит. И. Гоголев
Бүгүн икки тиити үөрэҕэстээтилэр. В. Протодьяконов
Оҕолор охтубут тииттэри эрбээн үөрэҕэстииллэр. Ф. Постников
Хабырыыллаах били көтөҕөн киллэрбит биллэрин эрбээн үөрэҕэстээтилэр. С. Маисов

аат., кэпс. Элбэх иитимньи (үксүгэр оҕо-уруу, кыамматтүгэммэт аймах туһунан этэргэ). ☉ Большая семья, многочисленные иждивенцы (обычно о детях, немощных родственниках)
Эрэйэ-хоргута барыа диэн, Эдэр анах энньэлээтилэр; Тыынньа иитимньитэ гыннын диэн, Тыһы тыһаҕастаатылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сорох ардыгар тарбахтарбын быһыталаан кэбиһиэхпин баҕарталыыбын. Оччоҕо мин тыынньаларбын ким иитэлиэй диэн туттунабын. «Чолбон»
Ярмолаттан аккаастанар туһунан санаталаан барбытым... Ону, кини тыынньата олус элбэҕэ бэрдиттэн, аһынан сылдьыбытым. А. Куприн (тылб.)

I
хахтаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Дьаабылыканы сууйуллар, хахтанар, сиэмэтин хаалары оҥон быраҕыллар, өлүүскэ гына бысталанар. ФВН ТС
Буспут эбэтэр соркуойдаммыт эти, хахтаммыт буспут хортуоппуйу уонна оҕурсуну кыра гына быһыталаан миискэҕэ кутуллар. Дьиэ к.
II
туохт. Хахтаах буол. ☉ Покрываться коркой
Сөрүүҥҥэ уурдахха суорҕаннанар, уокка уурдахха хахтанар баар үһү (тааб.: үүт). Атаҕын сууммакка киртиппит, — Хатырык кэриэтэ хахтаммыт. К. Туйаарыскай
Кууруссаны, чоппуусканы ыһаарылаатахха тэтэркэй хахтанарын ситиһээри, хойуу сүөгэйинэн тула сотон баран, тута итии хобордооххо ууруллуохтаах. «Чолбон»

I
аат., эргэр. Быһыллыбыт халбаҥнаабат сыана. ☉ Принятая, установленная цена на продаваемые товары
Аны, уруккутун курдук, халбаҥнаппакка, торгуйдаспакка, «судаарыстыба сыаната» диэн, түүлээҕэр даҕаны, табаарыгар даҕаны, биир уларыйбат таастыйа сыананы быһыталаабыт. Болот Боотур
Сымыыт баһаарга таастыйата биирдии солкуобай буолан турар. ДСЯЯ
русск. такса
II
аат., түөлбэ. Чэй өрүнэр чаанньык. ☉ Чайник-заварник
Лаһыгырыы тыаһаата Кутаа үөһэ оргуппут Таастыйабыт хаппаҕа. Н. Босиков
◊ Таастыйа тэриэлкэ түөлбэ. — лаахтаах тэриэлкэ. ☉ Эмалированная тарелка
Биир таастыйа тэриэлкэҕэ өрөһөлүү тоҥ быар кырбаммыт. Болот Боотур
III
аат., биол. Саха сиригэр дэҥҥэ көстөр, кыһыл кинигэҕэ киирбит, утарыта сэбирдэхтээх, быдьыныыт курдуктаах оттуҥу үүнээйи (Стеллер таастыйата). ☉ Камнеломка Стеллера, редкое растение, внесённое в «Красную книгу Якутии».

аат., кэпс.
1. Уруулуу буолуу, уруулаһыы; урууаймах. ☉ Родство; родня
Оттон аҕабытын Дьэкиимкэ бутуйара буолуо, кини соҕотох буолбатах, тымырдаах-сыдьааннаах киһи. А. Софронов
Тымырсыдьаан быһаарбат үйэтэ үөскээн турар. Л. Попов
[Артыамый:] Эбии күүсуох тардыстабыт. Улуус аайы тымырбыт-сыдьааммыт баллайар баһаам. Л. Габышев
2
тымыр 2 диэн курдук. Дьэ, мантан ыла Бүөккэ Оччугуй Ботуобуйа тымырдарын-сыдьааннарын кэрийэн, сис тыаларын быһыталаан саһыллыахтаах. Н. Якутскай
Тоҕус ый тухары тууйа баттаабыт хаар, муус ууллан, уонунан, сүүһүнэн тымыр-сыдьаан буолан лаҥкыначчы ыллыыр. Н. Заболоцкай
Туруйалаах үрэҕин баһыттан атаҕар диэри, үрэх бары салаатын, хочотун, күөллэрин, бары үрүйэтин-харыйатын, дүөдэтин-аппатын, тымырын-сыдьаанын, кимнээҕэр даҕаны, биэс тарбах курдук билээччи Уйбаанчык Унаарап буоллаҕа дии. «ХС»