бэйбэрий диэнтэн холб. туһ. Бэс титириктэр бэйбэриһэ Тэҥкэ тииттэр иннилэригэр Тэҥҥэ үүнэн киирбиттэр. Т. Сметанин
[Эһэ оҕолоро] саас ийэлэрин кэнниттэн бэйбэриһэ хаамсыахтара. И. Федосеев

бэйбэрий диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Дьаана бэйбэриҥнээн кэлэн алгыс тылын эттэ. В. Протодьяконов
[Эһэ] саппыйаан курдук килэбэчиҥнэс хап-хара кыракый муннун иннин диэки ньылаччы анньан баран, ыллык устун аа-дьуо бэйбэриҥнээн иһэр буолара. И. Федосеев

сэрбэй диэнтэн субул
көстүү. [Ыналба:] Онтон-мантан кэллэхпинэ — аҕам кэллэ, аҕам кэллэ дии-дии сүүрэн сэрбэгэлдьийиэ, атаҕа бэйбэрийиэ, илиитэ тарыптыа, үөрэн ньамайыа, тииһэ бытыгырыа. П. Ойуунускай
Сеняны кытта үөрэнэр, өгүрүк-төгүрүк көрбүт, сэрбэгэлдьийбит үчүгэйкээн бэйэлээх Өкүүчэ кыыс наар кинини кытта сиэттиһэ сырытта, сүүрдэ-көттө. Н. Босиков

дьүһ. туохт. Күүскэ-күүскэ хамсанан түргэнник хаамп (кыра, сонос киһи туһунан этэргэ). ☉ Быстро идти, резко двигаясь (о низкорослом человеке на толстых коротких ногах)
Кини сулбу хааман баран иһэн, эргиллэ түһэн үөгүлээтэ: «Аныгы көрсүһүөххэ диэри!» — уонна түргэнник хааман тэбиччэхтэннэ. В. Протодьяконов
Уулуссаҕа тахсан түргэнник хааман тэбиччэхтэммитэ, кини кэнниттэн Айыыда мүччү-хаччы үктээн бэйбэрийбитэ. СҮК

дьүһ. туохт.
1. Айаххын атан үөрэн ымай, мичээрдээ (үксүгэр тииһэ суох киһини этэргэ). ☉ Радостно улыбаться беззубым ртом. Уоһа-тииһэ ыпсыбат буола үөрэн ньамайбыт
□ [Ыналба:] Оҕо барахсан… Онтонмантан кэллэххинэ «аҕам кэллэ» диидии сүүрэн сэрбэгэлдьийиэ, атаҕа бэйбэрийиэ, илиитэ тырыптыа, үөрэн ньамайыа, тииһэ бытыгырыа. П. Ойуунускай
Таҥхай Баһылай илиитин утары ууммутунан орон анныттан орҕостон тахсан, ымайан ньамайбыта. П. Аввакумов
2. Силимнэспит, ыпсыспыт хараххынан көр. ☉ Смотреть слипающимися глазами. Көрөн ньамайан олордо

туохт.
1. Күүстээх кыһыл төлөнүнэн умай, кытыаһын. ☉ Гореть ярко, с сильным жаром, пылать, пламенеть
[Көмүлүөкпүт,] Төлөннүрэр сырдыккар Субу баардыы илэ тыктар: …… Бэйбэрикээн эмээхсин Бэйбэрийэн эрэрин. М. Ефимов
Уот төлөннүрэ күлүбүрээтэ. ТТИГ КХКК
2. көсп. Олус күүскэ сырдаа, сандаар; оннук буолан көһүн. ☉ Излучать яркий свет, сиять, светить, гореть; казаться таким
Дьүкээбил уота төлөннүрэ умайан, күнүс курдук күлүмнэс буолар. Суорун Омоллоон
Томмот кыыс кыыһыран, абаран, кытара умайыктаммыт сирэйин, төлөннүрэ сирэлийбит хараҕын көрдө. Софр. Данилов
3. көсп. Туохтан эмэ өрө күүр, көтөҕүлүн, омуннан. ☉ Испытывать душевный подъём, воодушевляться, загораться
Устунан тапталбыт сүрэхпитигэр, кыым чаҕылыныы сырдаан, төлөннүрэн, умайан барбыта. М. Доҕордуурап
Өлөксөй бэйэтин тылыттан төлөннүрдэ. С. Васильев
Аҕабыттан көҕүйэн, мин эмиэ үлэнэн төлөннүрэрим. СЮ ЫБ

туохт.
1. Кими-тугу эмэ булаары ирдээ, эккирэт. ☉ Стараться найти или обнаружить кого-что-л., искать, разыскивать кого-что-л.
Өтөх оннуттан көрдөөн-көрдөөн сэттэ бүргэһи булан ылла. Саха фольк. Ол күнү быһа чугаһынан-ырааҕынан Ковальчугу көрдүү сатаабыттара да кыайан булбатахтара. Н. Якутскай
Дьэкиим уолу өр көрдөөн булбута. Н. Заболоцкай
2. Кимтэн эмэ тугу эмэ биэрэрин ситиһэ сатаа. ☉ Просить, обращаться к кому-л. с просьбой выделить, отпустить что-л. Арыылааҕым буоллар иэс да көрдүөм суоҕа этэ. Н. Неустроев
Табах көрдөөбүтүгэр тэйиччи туран кытаахтаан биэрбитим. Амма Аччыгыйа
Ийэҥ эйигин киһи оҥороору, үөрэттэрээри Егор Егоровичтан аҕыйах эт, бурдук көрдөөбүт. Ону Егор Егорович аккаастаан баран, өссө үүрэн таһаарбыт. С. Ефремов
△ Кимтэн эмэ тугу эмэ биэрэрин модьуй, ирдээ. ☉ Требовать от кого-л. выдачи чего-л. [Уйбаан:] Ээ, соччо туох элбэх халыымын көрдөтүөҕэй, хата оҕонньор оччо санаата кэлэн эппитин кэннэ, баран, түргэнник илии охсуһан кэбиһиэххэ. А. Софронов
К. Неустроев кэлин дьыалаҕа түбэспитин кэннэ, юстиция департамена көрдөөбүт харахтарыыстыкатыгар университет салалтата куһаҕан сыананы биэрбитэ. П. Филиппов
♦ Көрдөөбүтүн биэр — үлтү мөҕөн эбэтэр кырбаан кэһэт. ☉ Устроить головомойку, баню, задать перцу кому-л., отругать или избить кого-л. (букв. давать то, что он просил)
[Тыҥырах:] Сэмэн бокуонньук, баара эбитэ буоллар, кинилэри көрдөөбүттэрин биэриэ этэ, көҥүл тараҥнатара биллибэт этэ. Н. Неустроев
[Уйбаан:] Бэйи иннигин ылыам ээ, кыыһыҥ суоҕа буоллар, көрдөөбүккүн биэриэм этэ ээ. А. Софронов. Көрдөөбүтүн ылла — кэһэйдэ (хол., улаханнык мөҕүллэн, кырбанан). ☉ Получить суровый урок; за что боролся, на то и напоролся
Тэллэх ыта, көрдөөбүппүн ыллым ээ диэх курдук, саҥата суох ханна эрэ наадатыгар сүүрэн бэйбэрийэ турда. Н. Неустроев
«Айаа-а-а... о-...о» — диэн ытыыр икки улуйар икки ыккардынан саҥа иһиллэр. [Суон Дьөгүөр:] Һэ-һэ, көрдөөбүккүн ыллыҥ ээт. Күндэ
ср. др.-тюрк. көзлэ ‘сторожить, присматривать’

I
туохт.
1. Туох эмэ аһыллыбыты, арыллыбыты төттөрү оннугар түһэр. ☉ Закрывать (что-л. отворённое или раскрытое, напр., дверь или книгу)
Мааппа эмээхсин, оҕуруотун аанын сабан, сүүрэ былаастаан бэйбэрийэн кэллэ. Далан
Серёжа …… кинигэтин ааҕан бүтэн, тыастаахтык сабан тап гыннарда. Н. Лугинов
Кумааҕыларын суулаан оннугар ууран кэбистэ, хоппону [холбуйаны] сабан хаппахтаан кэбистэ. Күндэ
Харахпын сабабын — Долгуну истэбин, Харахпын аһабын — Доҕорбун көрөбүн. Т. Сметанин
2. Тугу эмэ бүөлээн, туох эмэ сүүрэрин, тахсарын тохтот. ☉ Закрывая, заслоняя чем-л., прекращать свободное течение, свободный выход чего-л., закрывать, перекрывать. Кырааны сап. Быһыты сап
□ Биирдэ кыһыҥҥы түптэлэс тымныыга оһохпун олус эрдэ сабаммын угаардаан, төбөбүн былаатынан бобо тардынан, …… оҕолорбор дьыктаан суруйтара олордум. Амма Аччыгыйа
△ Мэһэй оҥорон, суолунан эбэтэр ханна эмэ көҥүл сылдьары тохтот. ☉ Преграждать свободное движение или свободный доступ кого-л. куда-л. Суолу сап.
□ Отучча пограничнигынан заставам учаастагын барытын сабар баҕалааҕым. Н. Якутскай
3. Туох эмэ прибору, аппарааты үлэлээбэт балаһыанньатыгар төннөрөн тохтот. ☉ Выключать что-л. (напр., какой-л. прибор, аппарат). Араадьыйаны сап
□ Көрүдүөргэ, арыт күүлэҕэ Көрсө түһэбин ол ыалларым Лаампа аһар, сабар эйэҕэс Чаҕыл диэн уолчааннарын. М. Тимофеев
Балбаара тэлэбиисэри сапта. «ХС»
4. Кими-тугу эмэ туохтан эмэ харыстаан эбэтэр атын соруктаах тугунан эмэ бүрүй, үрдүгэр тугу эмэ уур. ☉ Покрывать, накрывать кого-что-л. чем-л. (напр., защищая от чего-л.)
Ииннэр түгэхтэрин, эркиннэрин, үрүттэрин хап-халыҥнык көмөрүнэн, туоһунан хайыҥнаабыттар, саппыттар. Күннүк Уурастыырап
Икки саллаат ыскаатар ылан остуолу сабаллар, бытыылкалаах арыгылары, үрүүмкэлэри туруортууллар. Амма Аччыгыйа
Чөҥөчөк үрдүгэр миинэбин ууран баран отунан-маһынан саптым. Т. Сметанин
△ Буолан, түһэн саба халый, куус (хол., итии, тымныы, чуумпуруу, туох эмэ санаа, билгэ туһунан). ☉ Охватить, объять, обнять кого-что-л. (напр., о тишине, о каком-л. чувстве)
Ибир салгын сөрүүн тыына Ходуһаны аргыый сабар. Отуу диэки хомус тыаһа Отчут уолу ыҥырар. Л. Попов
Күнүскү күүс үлэттэн Сынньана сыппыта, Минньигэс уу кыната Кинини саппыта. Эллэй
5. Туох эмэ сырдыгын хаххалаа, күлүктээ. ☉ Заслонить, закрыть собой или чем-л. свет, источник света (напр., солнце, небо или окно)
Дьөгүөрдээн …… халтаһалара силбэһэ иһэннэр, икки хараҕын саппыттар. Амма Аччыгыйа
Арай улахан хара былыт кэлэн күнү сабан кэбиспитэ. Суорун Омоллоон
Халлааны хараҥа сабар, Хаары буурҕа ытыйар. Күннүк Уурастыырап
△ Тугу эмэ киһи хараҕыттан хаххалаа, көстөрүн бүөлээ. ☉ Покрывая, заслоняя собой, делать что-л. невидимым, скрытым от взора
Түүн аайы туманнар-сииктэр Түһэннэр хонууну-толоону сабаллар. С. Васильев
Олус сарбыйан [ырбаахыта] агдатын эрэ сабар. Т. Сметанин
Сүүспүн сабар Сүүмэх көҕүл бараммыт. Баал Хабырыыс
6. Тугу эмэ үрдүттэн тугунан эмэ көмөн көстүбэт, биллибэт гын, көм. ☉ Ложась на что-л., делать его неразличимым сверху, покрывать, заметать (напр., о снеге). Хаар түһэн сири-буору сапта
□ [Баһылай:] Хайа, оккун үчүгэйдик харбаатыҥ, сыарҕаҥ суолун хаарынан саптыҥ дуо? А. Софронов
Холорук хоболоох хонуктар аастылар, Хочолор сааһынан тыыннылар. Ытык дьон ииннэрин күөх оттор саптылар, Ынчыктаах баастарбыт остулар. Эллэй
Көтөҕө саппыт ыллыгынан, Кытыан угун быыстарынан Хааман иһэр хара улар, Хонолдьуйар, тоҥхолдьуйар. М. Тимофеев
△ Туох эмэ тимирэн көстүбэт буолуор диэри туол, кутулун. ☉ Набираясь во что-л., покрывать собой что-л. (напр., о какой-л. жидкости, о чём-л. сыпучем). Отонум иһитим түгэҕин саба илик
□ Уу тыы түгэҕин сабан барда. Н. Заболоцкай
Балыгы көстүрүүҥкэҕэ, сабар эрэ гына тымныы ууну кутан, бэйэ сөбүлүүрүнэн тууһаан баран буһарыллар. Дьиэ к.
7. Ханнык эмэ тэрилтэ үлэтин тохтот эбэтэр букатын уурат. ☉ Прерывать или прекращать работу какого-л. учреждения, предприятия, закрывать. Маҕаһыыны сап. Кулуубу сап. Тутуу учаастагын сап
□ Биһиги нэһилиэкпит дьоно маҥнайгы таҥара дьиэтин сабарга уураах таһаардылар. А. Бэрияк
△ Тугу эмэ түмсэн эбэтэр бэчээтинэн кыттан дьүүллэһиини тохтот, бүппүтүн биллэр. ☉ Объявлять о прекращении или завершении какого-л. мероприятия. Мунньаҕы сап. Миитини сап
△ Туох эмэ ахсаан докумуона толоруллуутун түмүктээ. ☉ Подытоживать или прекращать ведение какого-л. расчётного документа
Бүгүн биригээдэлэр таабылларын сабар, ыйдааҕы отчуоттарын оҥорор күннэрэ. П. Егоров
«Антип, нэрээттэ сап», — дии-дии батыһа сылдьан кутугунаталлар. А. Данилов
8. Тугу эмэ дьоҥҥо-норуокка иһитиннэримэ, таһаарыма; кистээ. ☉ Сохранять что-л. в тайне, не предавать огласке, утаивать от общества, скрывать. Киһи буруйун сап
□ Ыраахтааҕы былааһа Шевченко айымньыларын норуоттан кистии, саба сатыыра, кини кинигэлэрин бэчээттээһини боборо. Софр. Данилов
[Үчүгээйэп] холкуос үбүн-аһын бэйэтин киэнин курдук туттар. Түөкүттэри, арастырааччыктары сабар. С. Ефремов
9. Туох эмэ ороскуотун, ночоотун бүөлээ, толуй. ☉ Возмещать (убытки), покрывать (расходы, убытки)
Икки ынаҕы тутуннум, онтукам массыына сыанатын аҥаарын эрэ сапта. Далан
Ынах сүөһүгэ ночоотурууну сылгы үөскээһинэ сабыа дуо? «ХС»
10. көсп. Тугу эмэ баһыйан баттаа, тууй, сүтэр. ☉ Брать верх над чем-л., не давать проявиться чему-л. (напр., правде, справедливости)
Төһө да кинилэр дэлбэрийбиттэрин иһин, үтүөнү, кырдьыгы сабыахтара суоҕа. Н. Неустроев
Аһыылаах өйүгэр туох киирбэтэй: Киирэр дьоллоох сырдык санаа, Сырдыгы сабар хараҥа, дьүлэй, Дууһаны тууйар ыар санаа. С. Данилов
Хааннаах кыргыс уурайан, Кыайыы дьоло саптын Өлүү-сүтүү ынырыга Бүрүйэн ааспытын. И. Чаҕылҕан
11. хаарты. Хаарты оонньуутугар: хаартыны улахан харахтааҕынан оҕус. ☉ Бить, крыть, покрывать карту в карточных играх. Мин уон хараҕынан сабабын
△ Хаарты ууран сүүйэн, төһөнү эрэ охсон ыл. ☉ В карточной игре на одну ставку выиграть какую-л. сумму
Хаартыһыт киһи бэйэтэ биир хаартыга мөһөөҕүнэн харчыны сабар, …… дьиэтигэр буоллаҕына оҕолоро кус сыгынньах буолаллар. Эрилик Эристиин
12. Тыһыгын сиэмэлээ, буоһат, бат (хол., оҕуһу, кыылы этэргэ). ☉ Оплодотворять, покрывать самку (о животных)
Атыыр [саһыл] төһө тыһыны сабара хаһаайыстыбаҕа биирдии атыырга хастыы тыһы тиксэринэн быһаарыллар. БЗИ СА
♦ Ааннарын саппат (саппат буолла) көр аан I
Урут Бодойбо көмүстээх бириискэлэригэр үлэлии сылдьыбыт дьон, …… «Холбоһук», «Экономия» лааппыларын ааннарын саппат буолбуттара. Н. Якутскай
[Соловьёвтар] аһыыларын үллэстээри [дьон] күнү быһа ааннарын саппатылар. ССС. Буруотун сап — тугунан эмэ ыалы быс, ыал аатыттан аһар. ☉ Губить, приводить к гибели людей, опустошать жилище (напр., о голоде, эпидемии)
Бугул да оту Муостаахпар тиэйбэт, Буруобун сабар Буоллуҥ дии, нохоо! Эллэй
Сут дьыллар сорох-сороҕу буруоларын саптахтара. Айталын
Былыргыны былыт саппыта көр былыргы. [Марк:] Былыргыны былыт саппыта. Уонна ол кыыс мин сурукпар хоруйдаан дьоллообутун өйдөөбөтүм. Пьесалар-1978. Сыл (сыллар, күн-дьыл көмнөҕө, хаара) сабар — (туох эмэ буолбутуттан ыла) элбэх сыл ааста, оччотооҕу умнуллан барда. ☉ (С тех пор) много воды утекло и (многое) забыто
Үгүс сыллар аастылар Көччөх буолан көппүттэн, Сыллар да саппатылар Ийэ дойдум күндүтүн. С. Данилов
Сыл саппыт саастарын Саныаҕыҥ, атастаар, Тапталга даҕаны Туораммат көҥүс баар. Баал Хабырыыс
др.-тюрк. йап, тюрк. йап, чып, ябу, жап
II
аат.
1. Таҥаһы тигэргэ, баайыы баайарга уо. д. а. туттуллар, үүнээйи утаһыннарыттан, түүттэн, иҥииртэн уонна да атынтан хатыллар синньигэс ситим курдук оҥоһук. ☉ Нитка (для шитья, вязания и т. п.)
Сатаммыт сап саҕаттан салҕанар (өс хоһ.). Хас да мотуок сабы буллулар. Амма Аччыгыйа
Кубарыйбыт уҥуох сирэйдээх, харбыччы хаппыт кыракый эмээхсин сыгынньах ньилбэгэр иҥиир сап хатан будьуктаһар. Болот Боотур
Таня оһуорун анньан, солко сабын субуйа олордо. М. Доҕордуурап
2. көсп., поэт. Күн, сырдык тыгар сардаҥата. ☉ Лучи солнца, света
Онно көмүс сүүмэхтэртэн Хатар сабын күнүм ыһар. С. Данилов
Саас чаҕылын саптара Ыйаммыттар диэбитим — Ооҕуй көмүс илимин Алҕаһаабыт эбиппин. П. Тобуруокап
Үрүҥ көмүс сүүмэх сап Уҥа түннүгүнэн сыыйыллар. Баал Хабырыыс
3. көсп., поэт. Туох эмэ (хол., санаа) ситимэ, ситимнэнэн тахсан иһиитэ. ☉ Логический ход, продолжение, нить (напр., мыслей). Сэргэлээҕи туман сабар, Сири кыйа аргыый уста. Быстан хаалла санаам саба, Утуйуохха уолдьаста… Л. Попов
Сиэнньэ, ытын саҥатын кэтэһэ, санаатын сабын сыыйа истэ. В. Миронов
Тыйыс бу тыллар ыгыллыбыт санаа сабын ыйылыннары тардан, ордук кытаатыннаран, дьиппиэрдэн биэрэллэр. С. Федотов
♦ Киэҥ көхсө сүүтүктээҕэр кыарыыр, уһун санаата саптааҕар син- ньиир — уһун санаата татыарыйда диэн курдук (көр санаа II)
Ол билигин Аҥаардас харахтаах Адьарай биистэрэ атаҕастааннар, Киэҥ көхсүбүт сүүтүктээҕэр кыараан, Уһун санаабыт саптааҕар синньээн олоробут. Ньургун Боотур
тат. жеп, бур. һаб
III
Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, са-, саа-, сал-, сан-, сар- диэн саҕаланар олохторго сыстар: сап-саһархай, сап-салҕалас, сап-сандаархай, сапсардырҕас. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на са-, саа-, сал-, сан-, сар-: сап-саһархай ‘жёлтый-прежёлтый’, сап-салҕалас ‘сильно трясущийся’, сап-сандаархай ‘очень яркий, лучезарный’, сап-сардырҕас ‘сильно искрящийся, вспыхивающий лучами’
Аанча кыҥаан көрдө да, табыа суох, сүрэҕэ биир кэм бип-битигирэс, илиитэ сап-салҕалас. Болот Боотур
Кини бөрөттөн куттаммыта ааһа илигэ дуу эбэтэр олус үөрбүтүттэн эбитэ дуу, таныыта сап-сартаҥнас. Т. Сметанин
Алаас аҥаар өттө олоччу — таҥара кийиитэ сибэкки, аҥаара — сап-саһархай алтан от. В. Гаврильева
Чагда остолобуойугар тиийдэххинэ, киһи тыынын хаайар сахсырҕа, сап-сааҕынас, супсуугунас. В. Ойуурускай
монг. цав, кирг. сап

туохт.
1. Кими-тугу эмэ иһирдьэттэн таһырдьа эбэтэр кыараҕастан киэҥҥэ баар гын, илт. ☉ Выносить, выводить кого-что-л. откуда-л. Ийэм сууйуллубут ырбаахыны таһааран күрүө маһыгар куурда ыйаата. И. Гоголев
Эйигин оптуобустан таһааран кэбиһэргэ сөп. Оптуобус иһигэр айдааны тардаҕын. Амма Аччыгыйа
[Сүөкүлэ:] (хостон сыттык таһаарар) Иван Степанович, ыл, ити дьыбааҥҥа сынньана түс. С. Ефремов
Кини түүн күрүүр кыаҕа суох: түүн таһырдьа таһаарбаттар, аан барыта хатыылаах. Н. Павлов
2. Тугу эмэ туох эмэ иһиттэн хостоо, ороо. ☉ Вынимать, извлекать что-л. откуда-л. Сиэбин хастан-хастан тирии кумааһынньыгын таһаарда. Амма Аччыгыйа
[Кэтириис:] (хоонньуттан суулаах таҥаһы таһаарар) Бу кэһиибин ырбаахы таҥаһа аҕаллым. С. Ефремов
Үрүҥ бэргэһэлээх киһи сиэбин хастан улахан хамсаны таһааран табах уурунна. Т. Сметанин
△ Тугу эмэ баар, баар буолуохтаах сириттэн таска быктар. ☉ Выставить, высунуть что-л. наружу
[Аҕабыт] кэнниттэн оҕолор тылларын таһаара, сутуруктарынан дугдуруйа хаалаллар. Амма Аччыгыйа
Кэнниттэн доҕоро Түргэн [ыт аата] тылын таһааран баран, адьас хаалбакка батыһан иһэрэ. Суорун Омоллоон
△ Бэйэҥ искиттэн, бэйэҕиттэн тугу эмэ таска бычыктат, үтэйэн таска гын. ☉ Пускать, выдавливать что-л. изнутри (напр., слёзы, кровь)
Онуоха уола, үгүс саҥата суох, батыйатынан эмээхсини быһа түспүт, тобугун быһа быраҕан, хаан таһаарар. Саха фольк. Киһитэ табаҕын буруотун сыыйан таһаара-таһаара, кыыс уурбут суруктарын ааҕа олордо. А. Софронов
Киниэхэ кутуллан киирбит үөрүү хараҕын уутун ыган таһаарбыта. М. Доҕордуурап
3. Кими-тугу эмэ алларааттан үөһээ диэки сыҕарыт, үөһээ баар гын. ☉ Перемещать наверх, поднимать кого-что-л.
Тииккэ моҕотойу таһааран баран, ону тула сүүрэн-көтөн омуннурабыт. Амма Аччыгыйа
Табалаахтар табаларын чэлгиэн хайаҕа таһаараллар, бырдахтан куоталлар. Н. Якутскай
Тэлигириэйкэ кэтэн булуустан муус таһааран уһаакка таста. Н. Габышев
4. Сыыһа туттан уҥуох сүһүөхтэринэн холбоһуутун оннун хамсат, халдьы сылдьар гын. ☉ Сместить кости в суставе, вывихнуть. Лиза халтарыйан охтон, илиитин таһаарбыт
5. Үөс, киин сиртэн кытыы, тыа сиргэ илт, тириэрт. ☉ Доставлять, перемещать кого-что-л. из центра на периферию, из крупного населённого пункта в меньший
Манчаарыны дойдутугар таһаарымаҥ диэн Чоочо суукка көрдөһүү киллэрэ олорбут. МНН
Хата, Өлүөскээ, эн миигин эрэйдээбэккэ, оҕолорбун кытта сайылыкпар таһааран кулу. Далан
[Вера:] Ол, Арамаан, хантан кэргэн кэпсэппитий? [Кэтириис:] Куораттан таһааран иһэр үһү. С. Ефремов
6. Кими эмэ быстах кэмҥэ киирэ сылдьыбыт сириттэн ыыт, босхолоо. ☉ Освободить, выпустить кого-л. (из тюрьмы), выписать (из больницы)
Биһигини сорохпутун хаайыыттан таһааран кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Икки хонон баран, санчаастан таһаарбыттара. Т. Сметанин
Туллайдаах ол сыттахтарына, «дьыалалара олох да суох эбит» диэн, түрмэттэн таһааран кээспиттэрэ. Н. Павлов
7. Тугу эмэ төрүттээ, саҕалаа. ☉ Начинать что-л. [Мэхээлэйэп:] Улаханнык сыыһан эрэр дьоҥҥут, хардарыта өстөһүүнү таһааран, холкуоһу үрэйэн эрэҕит. Амма Аччыгыйа
Охоноос, ырыата таһаар! Амма Аччыгыйа
Бу боппуруоһу хайдах эрэ көннөрүөххэ, кылаабынайа айдааны таһаарымыахха. Н. Лугинов
Түһүлгэҕэ оонньууну таһааран, Түүҥҥү чуумпуну чугдаардыахпыт! С. Васильев
8. Тугу эмэ үөскэт, оҥор. ☉ Производить что-л. (напр., аварию), допустить, нанести (ущерб), составить что-л., проложить (напр., дорогу)
Оһолу таһаарбыт, Оҕону дэҥнээбит Буолбаккын дуо, нохоо! С. Данилов. Ол сиһи быһа солоон, суол таһаарбыт киһи… Амма Аччыгыйа
Бастаан утаа ыарырҕатан, Онтон улам «буһан-хатан», Буукубаттан тыл таһаарар Муудараһын аспытым. Күннүк Уурастыырап. Урут тэнийэ сылдьыбыт, олохтоох суортары сүтэрэммит, олус да улахан ночооту таһаардыбыт. П. Ефремов
9. Киэҥ эйгэҕэ биллэр, бэчээттээ (кинигэни, хаһыаты). ☉ Издавать, выпускать, опубликовывать (книгу, газету)
[Костя:] Толкуйдаан-толкуйдаан баран, ити туһунан халыҥ кинигэни суруйан таһаардаххына? Амма Аччыгыйа
«Бойобуой листок» эрэдээктэрэ олоҕо суох матырыйаалы аны таһаарбатыгар эттилэр. М. Доҕордуурап
Кинигэ кыһата фольклорга сыһыаннаах ырыалар, кэпсээннэр, таабырыннар хомуурунньуктарын таһаарда. «Кыым»
10. Олоххо киллэр, норуокка биллэр (уурааҕы, дьаһалы, о. д. а.). ☉ Обнародовать, издавать (указ, распоряжение и т. п.)
Ыспыраанньык тойон ыйаах таһаарбыт. Амма Аччыгыйа
Оройуон кэмитиэтиттэн үчүгэй салалталаах суруксуту көрдүүргэ уураах таһаардылар. Күндэ
Улуустааҕы милииссийэ начаалынньыга …… Петяны тутар туһунан бирикээс таһаарбыт. М. Доҕордуурап
11. Ахсаан түмүгүн бул, суоттаа. ☉ Находить решение, решать (напр., задачу)
Михаил Иванович дуоска таһыгар сис туттан туран суот таһаара олорор устудьуоннары эргиччи көрдө. Н. Лугинов
Кэллэ кэлээт киһибит ахсаан таһаарар идэлэммитэ. Н. Заболоцкай
Оҕолоор, мин эһиэхэ хаастар тустарынан садаачата биэриим эрэ, ону эһиги таһаарыҥ! А. Неустроева
12. Искиттэн дорҕоонно, саҥата иһиллэр гына саҥаран ыһыгын, быктар. ☉ Издать, произнести (звук, слово)
Атын омук биир да тылын кыбытымына Уу сахалыы ыпсаран таһаараллар. С. Данилов
Киниэхэ сөптөөх тыл көстүбэккэ иэдэтэр, бэркэ иҥиэттэниҥиэттэн биирдиинэн ыган таһаарар. Н. Лугинов
Киһитэ буоллаҕына, биир тылы таһаарыах буолбатах, күлэн ыгыста турар. В. Яковлев
13. Ким эмэ үлэҕэ, уопсастыбаҕа ылар балаһыанньатын уларыт, дуоһунаһын үрдэт. ☉ Повысить кого-л. в должности, изменить чей-л. общественный статус
Өндөрөй оҕонньору кулаакка таһаарар буоллаххытына, мин санаабар, ити хараҥа баттал буолуох тустаах. П. Ойуунускай
[Маня:] Эн үчүгэй үлэһитинэн ааҕыллаҕын. Начаалынньык эйигин өссө үрдүк үлэҕэ таһаарар санаалаах, эйигин бэркэ диэн сөбүлүүр. С. Ефремов
Бырабылыанньа састаабыттан таһаардылар. А. Фёдоров
Миигин үлэлээбэккин диэн холкуостан таһаардылар, ол сөп дуо? М. Доҕордуурап
14. Хайдах эрэ туруктаммыккын (хол., сылайбыккын, ахтыбыккын, о. д. а.) таскар биллэр эбэтэр аһарын. ☉ Выплёскивать каким-л. образом чувства, эмоции; выходить из какого-л. душевного или физического состояния
Бырастыы гын. Кырдьык сыыһа гынным. Бэйэм настарыанньам куһаҕанын ити эһигинэн таһаарабын. Н. Лугинов
«Хайыыбытый, сылаабытын таһаара таарыйа, чэйдээн баран барыахха дуу?» — Фёдоров дьонун диэки хайыста. М. Доҕордуурап
Кинилэр бу киэһэ ахтылҕаннарын таһаардылар. Н. Заболоцкай
Ытаабытын таһааран, өрө сыҥсырыйан дириҥник тыынна. Т. Сметанин
15. харыс т. Өлбүт киһини көмп. ☉ Хоронить
[Уйбаан оҕонньор:] Биһиги биир оҕолоохпутун таһааран олоробут, …… онон ол дууһатыгар кытары үҥэ сырыт. Н. Түгүнүүрэп
Ийэтин сарсын таһаараллар. «Таһаарыы» диэн көмүү. Тоҕо баҕас суоһай, дьулаанай?! Н. Босиков
[Айыына:] Эһэбин ханна таһаардыгыт? [Байыл:] Эбэҥ таһыгар сытыардыбыт. «ХС»
♦ Алдьархайтан ас таһаарар көр алдьархай
Эһиги, атыыһыттар, алдьархайтан ас таһаараары суудайаҥҥыт, аскытын-үөлгүтүн үс бүк сыанаҕа туруораҕыт. И. Никифоров
Ас таһаар көр ас III. Оҕобут ас таһаарар, хоноһо кэлээри гыммыт. <Туспа> буруо таһаар көр буруо. Кыстык угун саҕа туруорбах балаҕан оҥостон, бэйэтэ туспа буруо таһааран, ыал буолбута. А. Бэрияк. Күнү таһаар — кимтэн-туохтан эмэ олус дуоһуйууну ыл, онон дьоллон. ☉ Находить в ком-чём-л. радость бытия, счастье
Күннэрбин таһаарар Күндүлүүр далбарыам, Күөх унаар хонууга Күүлэйдии барыахха. Күннүк Уурастыырап
Толя, төрүт да үлэнэн күнүн таһаарар киһи, үлэтигэр аҕыйахтык көстөр. Н. Босиков
Бастаан күммүн таһаарбыт, Чыычаах буолан тыкаарбыт, Бэйбэрийэ сүүрээччи — Сашам көрөөт билээччи. Д. Апросимов. Саҥа таһаар — өр саҥарбакка гынан баран оргууйдук, сэниэтэ суохтук саҥар, саҥаран кэл. ☉ Заговорить, подать голос после долгого молчания
«Аҕабын сиэтилэр», — диэн нэһиилэ иһиттэн саҥа таһаарда. М. Доҕордуурап
Балачча өр барбахтаан иһэн кини тохтоон оргууй саҥа таһаарда. П. Филиппов
«Хайа, тукаам, тоҕо миэхэ наадыйдыҥ?» — оҕонньор кэмниэ-кэнэҕэс саҥа таһаарда. А. Кривошапкин (тылб.)
Сыл таһаар көр сыл. Буолуннаах икки ынаҕы, биир тиҥэһэни сыл таһааран, хара сиргэ үктэннэрбиттэр. Р. Кулаковскай
Таһыгар таһаарбат (быктарбат) көр тас II. Ийэтиттэн толлон ити санаатын таһыгар таһаарбатаҕа. С. Никифоров
Тыаста таһаар көр тыас. Мааҕын ол Дьуона тыл эрэ буоллун диэн тыас таһааран куолулаабыта эмиэ үөрэх суоҕуттан. Н. Лугинов
Хааска киирэн иһэн биир акаары чыркымай аайы тыаһы таһаарар диэн баар дуо?! Т. Сметанин
Тыынын таһаарар көр тыын. Кыымчаан сылтан ордук кэмҥэ ыар баттык гыммыт санаата чэпчиэр, тыынын таһаарыар диэри күүскэ ытаабыта. Ф. Софронов
Үрүҥэр (ырааһыгар) таһаар көр үрүҥ. Кини хоһоону үрүҥэр таһаарыар диэри элбэхтик, сыралаахтык үлэлиирин сүрдээҕин сөхпүтүм. С. Данилов
◊ Таһаарар уорган биол. — киһисүөһү аһаабыт аһа буһан баран организмтан тахсар сирэ. ☉ Выделительные органы
Ланцетник таһаарар уорганнара тиэрбэстээх чиэрбэлэр киэннэрин курдук оҥоһуулаахтар. ББЕ З
Үөннэр-көйүүрдэр таһаарар уорганнара биир систиэмэ буола ситимнэспэттэр. ББЕ З
ср. др.-тюрк. ташхар ‘удалять, устранять; отправлять, провожать’

I
туохт.
1. Туһаайан баран, эстэр сэп чыыбыһын тардан иитиитин эс. ☉ Спускать курок, производить выстрел (из огнестрельного оружия), стрелять
Кинилэри кыҥыырга, сааны иитэргэ, ытарга үөрэтиэх тустаахтар. Н. Якутскай
Кутаа уотунан сир үрдэ туоларга дылы гынна, манна эбии артиллериянан ыталлар. М. Доҕордуурап
Тииҥ буоллар, харахха ытыллыа этэ, оччоҕо тириитэ алдьаныа суохтаах. Т. Сметанин
2. Ох саа кириһин күүскэ тардан баран эмискэ төлө тардан оҕун ыыт. ☉ Спустить тетиву, выстрелить (из лука)
Уол ойон туран, ох саатынан эһэлээх бөрөнү түҥнэритэ ытта. Н. Якутскай
△ Арагаайка эрэһииҥкэтин күүскэ тардан баран эмискэ төлө тардан буулдьатын ыыт. ☉ Спустить резинку, выстрелить (из рогатки)
Уолаттар таба тириитэ олбоххо олорон эрэ, арагаайканан истиэнэҕэ сыһыарыллыбыт кус тумуһун ыта оонньууллар. «Чолбон»
3. Кими, тугу эмэ эстэр сэбинэн өлөр. ☉ Убить кого-л. из огнестрельного оружия, расстрелять
Ол саҕана ыраахтааҕы сокуонунан дьону ытар, ыйыыр эбиттэр. Амма Аччыгыйа
Мин сибилигин эйигин манна ытан да кэбиһэрбэр көҥүлүм. Суорун Омоллоон
Ол ынаҕын көмүскээн биир эмэ тылы быктарбыт киһини ытан кэбиһэллэр. С. Ефремов
♦ Саанан ыппыт курдук көр саа
Кинилэр төһө да саанан ыппыт курдук быһа суолунан кэлбиттэрин иһин, бастакы дьону куоттаран кэллилэр. Т. Сметанин
Саанан ыппыт курдук чупчугас сир эбит, начаас тиийдибит. СМС. Манан букатын быһа, саанан ыппыт курдук. «Чолбон»
Ыппыт ох курдук (охтуу) — саанан ыппыт курдук диэн курдук. Ыппыт ох курдук көнө суолунан бибилэтиэкэ диэки түһүнэн кэбистэ. Р. Баҕатаайыскай
Дохсун дьулусхан, олус быыппастар уу сүүрүгэ ыппыт ох курдук суккуллар. И. Данилов
Баанчалаах мотуордара ууга ыппыт охтуу дьурулуур. Л. Попов
◊ Дал ытыах <сир> көр дал
Кыыл таба үөрэ дал ытыах сиртэн көстөр ырааҕынан ааһан эрэрэ. «Чолбон»
Дьөлө ыт көр дьөлө. Биирдэрин эмэ дьөлө ытан түһэрэриҥ буоллар, үөлэн сиэниллиэ этэ. Күндэ
Мин эһэ сүүһүн дьөлө ытарга бэлэмнэнэн, уун-утары кимэн киирэн истим. Суорун Омоллоон
Каасканы маска кэтэрдэн окуопа үрдүнэн быктардаххына, ньиэмэс снайпера дьөлө ытар. НТГ СУоС. Сыал ыт (ыттар) кэпс. — тугу эмэ ыраах туруоран баран таба ытарга эрчилин (эрчий), күрэхтэс (күрэхтэһиннэр). ☉ Стрелять (давать стрелять) в цель
Остуорас оҕонньор …… сыал ытарга ананан оҥоһуллубут хаптаһыны кыбыммытынан, ытыыр уол аттыгар турар. Амма Аччыгыйа
Уолаттар тиэтэлинэн сыал ыта бардылар. Эрилик Эристиин
Лейтенаны батыһан иһэн көрө түспүтүм, сыал ытар сиргэ кэлбит эбиппит. Т. Сметанин
ср. др.-тюрк. ат, тюрк. атмак ‘стрелять’
II
аат. Бөрөнү кытта биир төрүттээх, үрэн саҥарар дьиэ кыыла. ☉ Домашнее животное из семейства собачьих, собака
Ыттара чугас туох эрэ баарын биллилэр быһыылаах, үрэн маргыйаллар, иннилэрин диэки дьулуһаллар. Н. Якутскай
Сыарҕаҕа икки эрэ кэнники ыт хааллылар, уоннааҕылар сүүрбүттэрин курдук сүүрэ турдулар. Т. Сметанин
Кыра Баһылай отуу күлүгэр сытар ытын эйэргээбит харахтарынан көрө-көрө хайгыыр. С. Маисов
♦ Барбатах ыт сыгынаҕы үрэригэр дылы көр бар
Холоон да үлэһиттэр эбит, барбатах ыт сыгынаҕы үрэригэр дылы дьэ кэлэн оҥорбута буола сатыы сылдьаллар. «ХС»
Иирбит ыт көр иир I. Иирбит ыты кытта аахсан да диэн. Киҥҥин ыкка сиэт көр киҥ II. Туох ааттаах киҥҥин ыкка сиэппит киһигиний? Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол көр киһи I. Эмээхсин киһи көрбөт, ыт үрбэт буолбут сурахтааҕа. «Чолбон»
Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт оҥор көр киһи I. Кэлин иэстэһэннэр, ол баайы киһи көрбөт, ыт үрбэт оҥорбуттар. Киһи (ыт) иилэн ылбатынан көр иил. Кинилэри ыт иилэн ылбатынан үөҕэллэрэ, фашистар диэн ааттыыллара. И. Гоголев
Хас да күн арыгылаан, доҕотторун кытта ыт иилэн ылбатынан иирсэн баран, биир күн өйдөнөн, илистибит көрүҥнэнэн турда. П. Филиппов
Урут ол дьахтар кинини ыт иилэн ылбатынан үөҕэн турардаах. «Чолбон»
Күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр бар көр күөрт II. Бухатыырга холобурдаах киһи буолан бараммын, төннөн бардахпына күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барыам буоллаҕа дии. Ньургун Боотур
Аны күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барарым хаалбыт эбит дии! Н. Заболоцкай
Өскөтүн хайалара эмэ аһаран биэрдэҕинэ, сааһын тухары күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барыахтаах. Багдарыын Сүлбэ
Кырдьаҕас бөрө (ыт) көр кырдьаҕас. Ол киһи кырдьаҕас ыт буоллаҕа дии, ити кыһалҕаны баҕас түргэнник быһаарыан сөп этэ. «Чолбон»
Сыаптаах ыт курдук көр сыап. [Дьаакып:] Быыпсай оҕонньор санаата туолла ини, биһиэхэ сыаптаах ыт курдук тоҥ бэһиэччиги ыыттаҕа дии. А. Софронов
Хаартыһыттар сыаптаах ыт курдуктар, кэлин тиһэҕэр уолуктаһан бардылар. «Чолбон»
Сыаптаах ыт курдук көҥөс көр сыап. Сыаптаах ыт курдук көҥөс киһини үйэбэр көрсө илигим. Тары сиэбит ыт курдук көр тар. Арай тары сиэбит ыт курдук дэлби титирээн бабыгырыы сыттым. А. Софронов
Сэриилэһэ сылдьан, тары сиэбит ыт курдук тоҥоҕун, бөҕүөрэҕин. В. Яковлев. Тыһа кылгаата (ыт <кэлин> тыһын курдук кылгаабыт, ыт тыһыныы кылгаабыт) көр кылгаа. Бу кэмҥэ уол күүһэ-кыаҕа эстибит, өйө-санаата ыт тыһыныы кылгаабыт. Саха фольк. Тыһы ыт курдук ньылбый — өһүөннээх ис санааҕын биллэрбэккэ, аһара бэрт буол, албыннас. ☉ Быть, казаться очень милым, скрывать своё истинное лицо, не выдавать истинных злобных намерений
Ол иһин да, бэркэ тыһы ыт курдук ньылбыйбыккын. Софр. Данилов
Үрүгэн ыт оҥоһун көр үрүгэн. Үрүгэн ыт оҥостор киһигин булбуккун дии, бэйи, тохтуоҥ ээ. Күрүлгэн. <Хааннаах> хара ыт үөхс. — дьиккэр, сидьиҥ киһи. ☉ Негодяй, мерзавец (букв. чёрная собака)
Бу хааннаах хара ыт үөхпүтэ кыһыытын көр эрэ! П. Ойуунускай
Кулгуйа олорбутун, хара ыты, дэлби тэпсэн биэриминэ! Күннүк Уурастыырап. Хааннаах ыт курдук көр — сөбүлээбэккин биллэр; олус абааһы көр, абааһы көрөн кырыктан. ☉ Люто ненавидеть кого-л. (букв. смотреть, как кровавая собака)
Эдэр ойоҕо Дьэргэни хааннаах ыт курдук көрөр. Болот Боотур
Миигин бассабыыктар хааннаах ыт курдук көрөллөр, хас хардыыбын кэтэһэллэр. С. Ефремов
Өстөөҕү хааннаах ыт курдук абааһы көрөр санаам эбии сириэдийбитэ. КИ АДББ. Хара ыт хаадьыта кэпс. — күлүү-элэк оҥостуу. ☉ Насмешка, осмеяние, издевательство
Дьэ, хара ыт хаадьыта буолаары гынна быһыылаах. П. Ойуунускай
Ыкка биэр — ыкка тамнаа диэн курдук (көр тамнаа). Дьэ, били Биилээх Миитэрэй үрүҥнэри ыкка биэрэр, син биир кыайтарыахтара диир. Н. Түгүнүүрэп. Ыкка да холуйбат кэпс. — кими эрэ төрүт аахайбат, болҕомтоҕо ылбат, аахса да барбат. ☉ Совершенно не принимает во внимание кого-л., совсем не считаться с кем-л. (букв. [он его] даже собаке не уподобляет). Дэйбиир [киһи аата]: «Тоҕо саҥарбаккын, ыкка да холуйбаккын дуо?» Амма Аччыгыйа
Ыкка тамнаа көр тамнаа. Дьэбдьиэй сорох тириилэр тырыта бара сылдьаллар, уоттуйбуттар диэн ыкка тамнаата. Кустук. Ыккын үрдэримэ кур. — төрүт саҥарбакка олор, саҥаран көр эрэ. ☉ Не ори, закрой рот (букв. не заставляй рычать свою собаку)
Ыккын мээнэ үрдэрбэккэ олор, дьиккэр баара! А. Фёдоров. Ыккын ыарҕаҕа баай — иҥсэҕин кыана тутун. ☉ Не жадничай, не скряжничай (букв. собаку свою привяжи к тальнику). Наһаа иҥсэримэ, ыккын ыарҕаҕа баай. Ымыылаах ыт — 1) куһаҕан тыынтан көмүскэллээх, оннук айдарыылаах ыт. ☉ Защищённая (от злых духов) собака. Ити ымыылаах ыт быһыылаах; 2) дьиэни куһаҕан тыынтан харыстыыр айдарыылаах ыт. ☉ Собака, защищённая от злых духов, не подпускающая их к дому (букв. собака с талисманом). Ымыылаах ыт баар буоллаҕына, дьиэҕэ куһаҕан тыын чугаһаабат. Саха фольк. Ырдьыгыныыр ыт үөхс. — олус бардам майгылаах киһи. ☉ Грубиян, хам (букв. ворчащая собака)
Ол киһиэхэ бара да сорунума, ырдьыгыныыр ыт. «ХС». Ыта да суох кэпс. — бас билэр туга да суох, тугу да бас билбэт. ☉ Не имеющий никакого личного имущества (букв. даже собаки не имеет)
Миэхэ ыта да суох, кэтэр соно да суох кэлбитэ. Болот Боотур
Сорохтор ыттара да суох, дьэ уонна хайдах бары бииргэ кыттыһыахтарай, бииргэ аһыахтарай? «Чолбон». Ыт атаҕын (буутун) тут кэпс. — туохтан эмэ мат, матан хаал. ☉ Остаться с пустыми руками (букв. он схватил заднюю ногу собаки)
Дьиэтигэр тиийбитим, командировкаҕа барбыт үһү, ыт атаҕын туппут диэн итинниги ааттыыллар ини. Р. Баҕатаайыскай
Икки күөлбүтүн муҥхалаан мэлийэн, бүгүҥҥү күҥҥэ ыт буутун туттубут диэххэ сөп. «Кыым». Ыт атах кэпс. — кэлэрин-барарын ыарырҕаабат, сылаарҕаабат киһи (сүнньүнэн оҕону оонньуу оҥостон этиллэр). ☉ Лёгок на ногу (букв. собачья нога — обычно о ребёнке)
«Оҕом — ыт атах, аһаан баран Наадьаҕа илдьэн биэриэҕэ», — Даайа соруйса олордо. ЛМ А
Чиэнэ — оҕо, ыт атах уонна үөрүйэх буолан, олус хотторботох этэ. «Чолбон»
Төрдүс сүөһү үүрээччи — сорукка, көмөҕө сылдьар ыт атах Ыстапаан. «ХС». Ыт баһа төкүнүйэр кэпс. — көбүс-көнө, эриэ дэхси, оллура-боллура суох (суол). ☉ Ровный, без ухабов, бугорков (о дороге — букв. собачья голова катится)
Киллэмҥэ уонна Тулагыга кылгас кэрчик суоллары аспааллаан, ыт баһа төкүнүйэр эриэ-дэхси суол оҥоһулунна. «Кыым»
Уруккуга тэҥнээтэххэ, Сунтаартан Тойбохойго диэри ыт баһа төкүнүйэр суола. «Сахаада». Ыт буола сыста кэпс. — өлө, оһоллоно сыста (үксүгэр алҕаска). ☉ Едва не погибнуть, едва не искалечиться (обычно из-за пустяка — букв. едва собакой не стал)
«Дьэ, ыт буола сыспыппын, хата, эн хайдах түбэһэ кэлэн өрүһүйдүҥ?» — диэбитэ Сааска. Д. Таас
Хор, итиннэ сонуоктаахтарын өйдөөбөккө ыт буола сыста ээ. Е. Неймохов
Абааһы куоҕаһын ууттан ылабын диэн ыт буола сыстым дии санаата. «ХС». Ыт буутун саҕа кэпс. — улахан баҕайы (тугу эмэ этэргэ). ☉ Довольно крупный, большой (о чём-л.; букв. с собачий окорок)
Дьорҕоотоп кэтит курдаах, ыт буутун саҕа бэстилиэттээх, киһи астынар киһитэ. «ХС». Ыт гына сыста кэпс. — өлөрө сыста (оһолго, дэҥнээн биитэр сорунан туран). ☉ Едва не лишить жизни кого-л. (в результате несчастного случая или намеренно; букв. чуть в собаку не превратил)
Букатын ыт гына сыспыттар дии, доҕоор, итиччэ сорунан баран, хайдах илиилэрэ тутаабыта эбитэй? Күндэ
Кыһыллар эрэспиэскэлэрэ көрсөн чуут ыт гына сыста. П. Филиппов
«Оо, ол суолга ыт гына сыстылар дуо?» — эмээхсин ыйытта. А. Сыромятникова. Ыт <да> охсор (охсуох) киһи суох — ким да суох; биир да киһи суох. ☉ соотв. ни одной живой души
Томороон нэһилиэк ородобуойугар тэбиннэрэн тиийбитэ, ыт да охсор киһи суох. Болот Боотур
Дьиэ иһиттэн ойон тахсан эргим-ургум көрүтэлээбитэ, чугаһынан ыт охсуох киһи суох. С. Никифоров
Бэл, хонтуорабар ыт охсор киһи суох, бары окко сылдьаллар. С. Ефремов. Ыт да тэппитин саҕа суох (тэппитигэр холоомо) кэпс. — хамсаан да көрбөтө, силир да гыммата. ☉ соотв. как слону дробина, как укус комара (букв. меньше, чем лягнула бы собака)
Өрүтэ тардыалыы сатаатым да, киһим көтөлө ыт да тэппитигэр холообото. Р. Кулаковскай. Эн охсубуккун киһиҥ ыт да тэппитигэр холообото. СТБКТ. Ыт да үрбүтүгэр холоомо кэпс. — истибэтэҕэ буол, болҕомтоҕо ылыма, төрүт аахайыма. ☉ Оставить что-л. без всякого внимания (букв. он [это] даже лаю собаки не уподобляет)
Эчи, сорох киһи саҥарбыта ыт да үрбүтүгэр холооно суох. Н. Неустроев
Мөҕөн көрдүм да, ыт да үрбүтүгэр холообот. НАГ ЯРФС II
Ыт иллэҥэ көр иллэҥ. Бөтөс булка куруутун бэлэмэ, ыт иллэҥэ диэн эбэтэ мэнээк эппэтэ, ыҥырдар эрэ кэлэрэ. Далан
Киниэнэ төлөпүөнүнэн кэпсэтии, болдьоһуу, быһаарсыы, ыт иллэҥэ диэн кини. Н. Лугинов
Тиихэн Иэттээнэп биир үтүө сайын ыт иллэҥэ буолан хаалбыта. В. Титов. Ыт киҥэ киҥнээх көр киҥ I. Ээ, ол киһини кытта аахсыма, ыт киҥэ киҥнээх. Ыт кулгуйар, баҕа халтарыйар <олоҕо> кэпс. — олус дэлэгэй, баай-талым, кыһалҕата суох олох. ☉ Жизнь без нужды, в изобилии, беззаботная (букв. [жизнь], что собаку выворачивает, и жаба скользит)
Ээ, ас баһаам, ыт кулгуйар, баҕа халтарыйар үлүгэрэ. Саха ост. Ити кэмҥэ Кураатаптар куоракка киһи бэркиһиэн курдук дэлэгэйдик, хаартачыка систиэмэтэ диэни билбэккэ, ыт кулгуйар, баҕа халтарыйар олоҕунан олороллор. Эрчимэн. Ыт курдук иҥсэлээх (ымсыы) кэпс. — аһара иҥсэлээх, ымсыы (киһи). ☉ Очень, чересчур жадный (букв. жаден, как собака)
Ыт курдук иҥсэлээх саҥнаахтар, Туолуо суох эһиги обоккут. Эрилик Эристиин. Ыт курдук ньылаҥнас кэпс. — кимиэхэ эмэ бэрт буола сатыыр, илин-кэлин түһэр, албыннаһар. ☉ Подлизывающийся, льстивый (букв. ласковый, как собака)
Киһитэ бүгүн дьэ бэһирбит аҕай, тоҕо эрэ ыт курдук ньылаҥнас буолбут. «ХС»
Үчүгэй буолбут дьоҥҥо эккэлэс ыт курдук ньылаҥнас киһи. Кустук
Ыт курдук (ыкка дылы) кирдиэлэт көр кирдиэлэт. Ыт курдук кирдиэлэтэн түһэҥҥин, киһини наһаа сэнээн эрэҕин ээ. «Чолбон». Ыт кэлин тыһа буол түөлбэ. — олус уолуйан хаалан, тугу да гыныаххын билимэ, мунан-тэнэн хаал, мээнэ булумахтан. ☉ Растеряться, прийти в замешательство
Онон икки саары икки ардыгар түһэн, буорайан, ыт кэлин тыһа буолан олордо. Н. Түгүнүүрэп
Ыт мунна баппат ойуура көр ойуур. Тоҕой Сэлэ арҕаа кэриититтэн ыт мунна баппат ычыкыын ойуура саҕаланар. Л. Попов
Куулата лааҥкы, ыт мунна баппат иһирик ойуура этэ. И. Федосеев
Тумул тыа өттө …… отой ыраахха диэри тайыыр ыт мунна баппат ычыкыын ойуура этэ. С. Маисов. Ыт мунна куурдаҕына кэпс. — хаһан да буолбатах буоллаҕына биирдэ (ыт мунна куурбат, ол аата хаһан да буолбат). ☉ соотв. когда рак на горе свистнет. Эн биһиги ол аатырар дойдуларыгар ыт мунна куурдаҕына тиийээ инибит. Ыт олоҕо калька., кэпс. — олус ыар, эрэйдээхкыһалҕалаах олох. ☉ соотв. собачья жизнь
Ыт олоҕо, ыттыы быһыы! Амма Аччыгыйа
Ыт өлүүтүгэр өлө сыспыккын көр өлүү I. Дьэ, доҕоор, дьоллоох киһи эбиккин, ыт өлүүтүгэр өлө сыспыккын. «Чолбон». Ыт өлүүтүн өллө кэпс. — солуута суохха, кураанахха таах эрэйдэннэ. ☉ соотв. мартышкин труд
Бу таах кэлэммин ыт өлүүтүн өлө оонньоотоҕум, саатар суумкабын ылбыт буолбатахпын! М. Доҕордуурап
Ити көрдөһүүтүн быһа гыммакка толоробун диэн бу ыт өлүүтүн өллөҕө. Е. Неймохов
Ол сылдьан арыт табаны куоттаран кэбиһэн, ыт өлүүтүн өлөҕүн. В. Васильев. Ыт сиир уҥуоҕа баҕалаах кэпс. — аһара кыра уҥуохтаах. ☉ Слишком маленького роста, ростом с ноготок (букв. даже кость для собаки больше, чем он)
Чаппа уола Мэхээлэ ньахчайа сытыйбыт, ыт сиир уҥуоҕа баҕалаах. Амма Аччыгыйа
Тиийбэппин ээ, үрдүгэ бэрт, ыт сиир уҥуоҕа баҕалаах. В. Сыромятникова. Ыт сирэй үөхс. — саатар сирэйэ суох киһи туһунан. ☉ Мерзавец, сволочь (о человеке, потерявшем всякую совесть — букв. собачья морда)
«Ыт сирэй баара, итинтэн ураты тугу этиэххиний?» — диэт хабырынан хачыгыратар. Н. Якутскай
Ыт сирэй, түрмэҕэ түүнүгүрдэххинэ, хара маска хам кэлгиллэн таһылыннаххына өйдөнүөҥ! «ХС»
Дьэ, ыт сирэй, күннээн эр! Кустук. Ыт сиэбэт буо- ла — илистиэхтэригэр, сэниэлэрэ эстиэр диэри (хол., мөккүстүлэр, этистилэр). ☉ До изнеможения (напр., спорить, пререкаться) (букв. даже собака не позарится)
Сотору-сотору ыт сиэбэт буола мөккүһэллэрэ. «ХС». Ыт сыҥсыйбытыгар дылы түөлбэ. — олох кыра, аҕыйах, дуона суох. ☉ соотв. кот наплакал. Аата, ыт сыҥсыйбытыгар дылы, бу бэрсибит ото аҕыйаҕын. Саха сэһ
1977. Ыт сыппат ото — никсийбит, сытыйбыт, туһаҕа турбат буолбут от. ☉ Сено плохого качества, сгнившее сено (букв. даже собака не ляжет)
«Ыт сыппат ото буолбут, сытыйбыт, туһаҕа туруо суох», — биригэдьиир этиитин түмүктээтэ. Күрүлгэн. Ыт сырыытын сырыт көр сырыы. Бору-бостуой бараммын, ыт сырыытын сырыттаҕым үһү!
□ «Дьэ, ыт сырыытын сылдьан төннүүһүбүт, доҕор», — Соппуруон дьиэтигэр хайыы үйэ тиийбит курдук саҕа үөрдэ. Күндэ. Ыттаах куоска курдук олороллор калька. — төрүт тапсыбаттар, куруутун айдаарсаллар. ☉ соотв. жить как кошка с собакой
Ыалларбыт сотору-сотору айдаарсаллар, ыттаах куоска курдук олороллор быһыылаах. «Чолбон». Ыттан тириитин сүлэн ылыаҥ дуо — иэс ылбыт киһи тугунан да төлүүрэ суох буоллаҕына этэллэр. ☉ соотв. с нагого взятки гладки (букв. разве с собаки шкуру сдерёшь)
Кэспит да кэспит, ыттан тириитин сүлэн ылыаҥ дуо, сокуонумсуйа турума! И. Никифоров. Ыт уйата (уйатын саҕа) кэпс. — наһаа кыараҕас (дьиэ-уот, хос). ☉ Конура, клетушка (о тесном помещении (букв. собачья конура))
Ыт уйатын курдук ыыспаларыгар ыал буолан олорбуттара. Эрилик Эристиин
Уоллара сэттэ сылы быһа кыбартыыра ыла илик, төрдүө буолан ыт уйатын саҕа хоско симиллэн олороллор. Софр. Данилов
Олорор хоһум наһаа кыараҕас, хос да буолуо дуо, ыт уйата. Н. Босиков. Ыт уола үөхс. — эр киһини үөҕэргэ туттуллар. ☉ соотв. сукин сын. Ыт уола баара, ханна дьөлө түһэн хааллаҕай?! Ыт уос буолла — ыт атаҕын (буутун) тут диэн курдук. Бэҕэһээ бултуйбатахтара, ыт уос буолан төннүбүттэрэ. Ыт ууну кэспитин курдук (ыт ууну салаабытыгар дылы) көр уу I. Ыт ууну кэспитин курдук халтай сырыы буолла. Ыт үрбэт, ымыы ыллаабат дойдута — ким да сылдьыбат буолбут, иччитэхсийбит сир-дойду. ☉ Безлюдная, опустелая местность (букв. страна, где собака не лает, птица не поёт)
Оҕо эрдэхпинэ олорбут алааспыт ыт үрбэт, ымыы ыллаабат дойдута буолаахтаабыт. Ыт үрбэт, ынах маҥыраабат буол — киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол диэн курдук (көр ки- һи I). Ыт үрбэт, ынах маҥыраабат дьоно буоллахпыт тугун баҕас кыһыытай! Саха сэһ. I. Ыт хаалтыстаммытыгар дылы кэпс. — тоҕооһо суох кэмҥэ аһара маанытык таҥнан-симэнэн сылдьар киһини этэргэ. ☉ Разодеться, вырядиться, расфуфыриться не к месту (букв. всё равно, что собаке носить галстук). Ыт хаалтыстаммытыгар дылы, тоҕо бачча киэргэнэн кэлбит бэйэккэтэй? Ытын киллэрбит кэпс. — киҥэнаара киирбит, кыыһыра-тымта сылдьар буолбут. ☉ Быть в дурном настроении (букв. собаку свою впустил). Ити киһи ытын киллэрбит, өйдөтө да сатаан туһа тахсыа суох. <Ыт ыыта,> саһыл дьаара буолбут — сылайбыт-элэйбит, сырата-сылбата эстибит, олус аччыктаабыт. ☉ Сильно устать и проголодаться, обессилеть
Ыт ыыта, саһыл дьаара буолан, Ааһан-туоран сырыттахха Үтэһэ мунду даҕаны Үөрүүтэ өлгөмүн өйдүүбүн. С. Зверев. Ыт эрэ буолан үрбэтэҕим кэпс., сэмэ. — этэ сатаабытым да, ким да истибэтэҕэ диэн сэмэлээн этии. ☉ соотв. как об стенку горох (букв. только что собакой не лаял)
Ыт эрэ буолан үрбэтэҕим, кининэн сурукта ыыт диэммин. НАГ ЯРФС II
Этин ыт сиэбэт гына көр сиэ. Эттэрин ыт сиэбэт гына ибили сылайан төннүбүттэрэ. Далан
◊ Бөрөһүт ыт көр бөрөһүт
Бөрөһүт ыттарын туспа тутар. Кыылдьыт ыт көр кыылдьыт. Былырыын күһүн Кырса диэн кырдьаҕас кыылдьыт ытын куобах күрэҕэр алҕаска ытан кэбиспиттэрэ. С. Никифоров
«Ол да буоллар, үөрэттэххэ кыылдьыт ыт тахсыыһы», — дии саныыр иччитэ. «ХС»
Сир ыта көр сир II. Сир ыта Саха сиригэр үөскээбэт. Тииҥньит ыт көр тииҥньит. Тииҥньит ытын батыһыннарбытынан, тыа диэки барда. Тэллэх ыта көр тэллэх. Онуоха тэллэх ыта, көрдөөбүппүн ыллым ээ диэх курдук, сүүрэн бэйбэрийэ турда. Н. Неустроев
Тэллэх ыта Бойборооску Чигдигэ хаайан тоҥорооччу. Болот Боотур
«Тэллэх ытыгар дылы, киһи атаҕар тоҕо хатаастаҕын?!» — дии-дии дэлбэритэ барда. М. Доҕордуурап
Ыт кэтэҕэ көр кэтэх. Тула өттө кураан сайыҥҥа түргэнник куурар-хатар, ыт кэтэхтээх, дулҕалаах, кымырдаҕас уйалаах ыарҕалаах кураайы толооннор. Г. Нынныров. Ыт мас — 1) муҥха кынаттарын төбөтүн туруору тардан таһаарарга аналлаах мас (бэчимэҕэ иилиллэр). ☉ Палка на конце крыла невода, которая поддерживает его перпендикулярное положение к поверхности воды во время вытягивания (прикрепляется к бечеве)
Ыт мастарын ууга түһэрдилэр, атырдьах маһынан үтэн сыҕарытан киирэн бардылар. «Чолбон»; 2) ачаах диэн курдук
Хара бараан киһи оҕонньордуун ыт маска дүлүҥ ууран эрбии тураллара. П. Аввакумов
Ыт мунна көр мурун. Туоһу кырааскалыырга хатыҥҥа үүнэр ыт мунна диэн тэллэйи уматан, хара чоҕун сүөһү сыатын арыытыгар, сүөгэйгэ булкуйан хара кырааска оҥороллоро. ПСН УТС
Сири иһити ыт мунна тэллэйинэн, сылгы хоруончукатынан өҥнүүлэрин иһин бу иһиттэри «хоруолаах» диэн холбуу ааттыыллара. НБФ-МУу СОБ
Хатыҥ маска үүнэр ыт муннун уматан, хоруо оҥороллор, саарыны онон оҕунуохтууллар. «Кыым»
Ыт сыарҕата көр сыарҕа. Икки ыт сыарҕата Кириэстээх Тумус диэки сыыйылыннара турар. Суорун Омоллоон
Ыт тииһэ — чүмэчи от диэн курдук (көр чүмэчи). Ыт тииһэ сэлэлии үүммүт сирэ эбит. Ыт тиҥилэ- ҕэ — киис тиҥилэҕэ диэн курдук (көр киис). Сугун эбии хойдор, ыт тиҥилэҕэ быыстала суох кытарчы көрөн сытар. Н. Заболоцкай
Дулҕалаах сайыҥҥы суолу кыйа эрбэһин будьуруйар, ыт тиҥилэҕин хатыы сэбирдэхтэрэ үллэһэн олороллор. «Чолбон»
Ыт тыла көр тыл I. Ыт тылын бааһы оһорор эмтээх сэбирдэх быһыытынан туһаналлар. АНК ТСТЗС
Кыа эрбэһин сэлиэһинэйдээҕэр балтараа төгүл, ыт тыла икки төгүл элбэх сииги туһаналлар. ЛИК СОТҮҮүТ
Ыт тылын сиппит аһа туох эмэ түүтүгэр, киһи таҥаһыгар хатанан, үүнээйиттэн ыраах баран хаалар. КВА Б
др.-тюрк., тюрк. ит