модальное сл. выражает 1) несогласие, возражение, требование, предупреждение, намерение, желание и т. п.: бэйи, саатар ситэ аһатыҥ постойте, дайте хоть доесть; бэйи, үлүһүйэн барымаҥ смотрите, особенно не увлекайтесь; бэйи, кэлбитэ буолаарай постой, может он приехал; бэйи, сарсын барыллыа ну, завтра поеду; 2) угрозу погоди; смотри; бэйи, кэһэтиэм ! погоди уж, я тебе дам!; оттон бэйи! погоди же!; дьэ бэйи, сөпкүн көрүллүө ! ну погоди же, мы тебя проучим!

I мастер; уус киһи мастер; уус дьахтар мастерица; тимир ууһа кузнец; мас ууһа столяр; алтан ууһа медник; көмүс ууһа золотых дел мастер # уус тыл а) красноречие; б) художественное слово; устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах погов. так краноречйв, что реку остановит.
II 1) род, семейство; аҕа ууһа род (букв. отцовский род); ийэ ууһа семейство (букв. материнский род—ряд поколений, происходящих от одного предка); биир ийэ ууһа кус утиный выводок; 2) биол. вид; хаас ууһа вид гусей; сэлиэһинэй туспа ууһа особый вид пшеницы.

шум, гам; звон-стук; мастарыскыай иһигэр тыас-уус в мастерской стоит звон-стук.

художественный; уус-уран литература художественная литература; уус-уран самодеятельность художественная самодеятельность.

сыһыан т.
1. Араас соруйар, сэрэнэр, кыыһырар, үгэргиир дэгэттээх сөбүлэспэт, мөккүһэр, бопсор сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает возражение, несогласие, запрет говорящего с оттенками побуждения, предостережения, иронии, гнева (нет, постой, подожди). Бэйи, киһини ыттыҥ
□ Бэйи, саатар аһылыкпын ситэ аһатыҥ. Суорун Омоллоон
Бэйи, ол сири ким көҥүллээн биэрэр эһиэхэ! Амма Аччыгыйа
Бэйи, үлүһүйэн барымаҥ. Эрилик Эристиин
2. Дьаҕырыйар, сэрэтэр, саанар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает угрозу, предупреждение, желание отомстить (погоди, ну погоди)
Бэйи, улааттахпына, иһин дэлби үктүүрүм буолуо. А. Федоров. Бэйи, буруйун мунньан-мунньан баран биирдэ муунталаһарбыт буолуо! Амма Аччыгыйа
Бэйи, хойутаатаххына, Мария Ивановна мөҕөрө буолуо. А. Федоров. Дьиккэр, аппын миинэн барбыт... Бэйи, көстүөҥ суоҕа! Н. Якутскай
3. Этии атын сыһыан дэгэттэрин (болҕомтону тардыы, күүтүү, үөрүү, кэпсэтээччини уоскутуу, киниэхэ туһулааһын, ыйытыы о. д. а.) күүһүрдэр-бэлиэтиир. ☉ Усиливает различные модальные значения (радости и т. д.) и конструкции с обращением, привлечением внимания, вопросом и т. д. Дьэ, бэйи, төһөнү көмөлөһөр, сарсын көрүллүө. Суорун Омоллоон
Чэ, бэйи, эһиил саҥа оскуола аһылыннаҕына. Амма Аччыгыйа
Бэйи, ити ханна баран иһэр сөмөлүөт буолуой? Н. Якутскай
Бэйи, бу мин хайдах буоллум?! Н. Заболоцкай
Бэйи, ол аата бу сир көмүстээх буоллаҕа дии. С. Ефремов
4. Инфинитив уонна соруйар туохтуур (2 с. ураты) формаларын кытта саҥарааччы баҕатын, быһаарыныытын бэлиэтиир. ☉ С глаголами в неопределенной форме и в повелительном наклонении (кроме ф. 2 л.) выделяет и выражает желание, решение говорящего
Бэйи, сынньана түһүөххэ. Суорун Омоллоон
Бэйи, мин эйиигин кытта сытыым. Уонна сэһэргэһиэхпит. Амма Аччыгыйа
Бэйи, өйбүнтөйбүн булуум... Н. Якутскай
Бэйи, чэ ол туһунан тохтоотун. А. Сыромятникова
Чэ, бэйи, этэ түстүннэр. М. Доҕордуурап
Бэйи, мин эйиэхэ төрдүттэн кэпсээн биэриим. С. Ефремов

сыһыан холб. Утары этэн кэпсэтээччи ханнык эмэ хайааһынын тохтотору көрдөрөр. ☉ Употребляется для приостановки какого-л. действия собеседника путем возражения (ну погоди-ка, ну постой же). Бэйи доҕор, чэйбин ситэ иһэрт. Бэйи доҕор, сынньана түһүөххэ
□ Бэйи доҕор! Утуйар сирбитин булунан баран сэһэргэһээ инибит. Т. Сметанин

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы кимиэхэ эмэ уордайан, саанар, дьаҕырыйар сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает гнев, угрозу, острастку говорящего кому-л. (вот погоди, ну погоди). Бэйи оттон, көрөн иһиэхпит

көр бэйи (бэйэ) оттон
Бэйи уус, ити накаастаабыккытын, ити сордообуккутун уоттаах чоххо олордон иэстиир күнүм кэлээ ини. С. Ефремов

сыһыан холб.
1. Кэпсэтээччи болҕомтотун тардан туран, санааны чиҥэтэн этиини көрдөрөр (соруйар, ыйытар, туһулуулаах этиилэргэ тут-лар). ☉ Служит для акцентирования внимания на высказываемой мысли с привлечением внимания собеседника (употр. в побудительных, вопросительных предложениях и при обращении — постой-ка, послушай-ка)
Бэйи эрэ, тохтоо! Суорун Омоллоон
Бэйи эрэ, оҕолоор, оттон мин туспунан тоҕо тугу даҕаны сураспаккыт? В. Яковлев
Тукаам, бэйэ эрэ, бу ийэбит-аҕабыт төһөҕө киирэллэрэ буолла? Д. Таас
2. Кэпсэтээччигэ быһаччы туһаайыллыбатах этиилэргэ санаа булан саарбахтааһыны чиҥэтэргэ туттуллар. ☉ Служит для выделения тут же возникшего колебания, сомнения в предложениях, не обращенных непосредственно к собеседнику (постой-ка)
Бэйи эрэ, туох диэн этиэх бэйэтэй кини. В. Ойуурускай
Бэйи эрэ, бу кини хайдах балыыһа киһитэ буолан хаалла? «ХС»

көр бэйи (бэйэ) оттон
Оттон бэйи, орой мэник, аахсыахпыт, ону искэр саныы сырыт. Н. Заболоцкай
«Бууннаабыт буола-буолалар, оттон бэйи!» — Бардасов таһырдьаны былдьаста. В. Яковлев
Хара кырыыстаах уола, оттон бэйи! С. Ефремов

I
1. аат. Маһынан, тимиринэн, көмүһүнэн ол-бу оҥоһуктары оҥорууга идэтийбит, бэйэтин дьыалатын үчүгэйдик баһылаабыт киһи. ☉ Квалифицированный работник, мастер (обычно в области кузнечного, столярного, ювелирного дела)
Ууһу кытта олорор уус буолар (өс хоһ.). Бу дьон хамсаларын үчүгэйдик сирийэн көрөр буоллар, хайалара ууһун, хайалара салаҥын бэрт үчүгэйдик өйдүөххэ сөп этэ. Н. Якутскай
[Чокураап:] Эн үчүгэй уускун бэркэ билэбин. С. Ефремов
Уус кэллэҕинэ уора-көстө оҥоруоҕа, бэркэ буоллаҕына, биэс-түөрт күн хойутуохпут. М. Доҕордуурап
2. даҕ. суолт. Тугу эмэ ураннык, үчүгэйдик оҥорор (киһи). ☉ Мастеровитый, умеющий искусно, хорошо делать что-л. своими руками
Улахан уус дьоҕурдаах буолан, наар тутуу үлэтигэр сылдьыбыта. М. Доҕордуурап
[Чокураап:] Манна араас мастарыскыайдар аһыллыахтара, онно уус дьоннор улахан наада буолуохтара. С. Ефремов
Сүөкүлэ сүрдээх уус, иистэнньэҥ. Дьуон Дьаҥылы
♦ Тыһы кылы тыыра этэр уус тыллаах көр тыһы
Биһи нэһилиэккэ Ньыыканап Бүөтүр (Туруору Кыламан) диэн тыһы кылы тыыра этэр уус тыллаах оҕонньор баар этэ. «ХС»
Устар ууну сомоҕолуур <уус тыллаах> көр сомоҕолоо. [Күбэйээнэ эмээхсин] хааттан хостуур курдук иҥнигэһэ суох сэһэргиир. Устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах. И. Данилов
Устар ууну сомоҕолуур Уус тыллаах поэт идэтэ Дьааҥы тааһыгар суол солуур Дьаныардаах үлэ кэриэтэ. Баал Хабырыыс
Уус тарбахтаах — көмүс тарбахтаах диэн курдук (көр көмүс II). Аркадий уус тарбахтаах атамаана. Н. Босиков
Айылҕаттан бэриллибит уус тарбахтаах буолан абыраммыт киһи. Өрүү ыҥырыыга, хайҕалга сылдьар. У. Ойуур. Уус тыллаах <ки- һи> — ураннык, ойуулаан, кыраһыабайдык саҥарар киһи. ☉ Одарённый красноречием, красноречивый, речистый человек
Алексей эдэригэр наһаа көрдөөх, олус уус тыллаах киһи этэ. Амма Аччыгыйа
Эн [Таатта] киэҥ иэҥҥэр уус тыллаах Эриэккэһэ элбээтин, Кыһыл көмүс сулустаах Үгүс дьоруой үөскээтин! Эллэй
[Яков] атын ким эрэ уус тыллаах устар ууну сомоҕолоон эрэрин курдук, бэйэтин тылын бэйэтэ иһиллии, бэккиһии турда. Н. Заболоцкай. Уус тылы дьаарыстаа — тылы араастаан эрийэн-мускуйан, силистээн-мутуктаан саҥар; ойуулаан-дьүһүннээн, уобарастаан кэпсээ. ☉ Говорить цветисто, выражаться изысканно; излагать что-л. ярко, образно
Олоҥхоһут оллоонноон олорон этэн-тыынан, уус тылы дьаарыстаан киирэн барда. НАГ ЯРФС II
◊ Алтан ууһа — алтаны уһааран онуманы оҥорорго идэтийбит уус. ☉ Медник
Аҕыс алтан уустара, Тоҕус көмүс кутааччы Уоннарыктаах хаарыттан Олохсутан куппут дуу, Анаан туран таппыт дуу, …… Сэттэ тэлии көмүс элээннээх симэхтэрдээх кылдьыытын Килэдиччи кэппит ньии. С. Зверев
Көмүс ууһа көр көмүс II. Биэртэрэ эйиэхэ бэлэҕи — Ытарҕаны, биһилэҕи. Маны ханнык көмүс ууһа Куппута, аалбыта буолуой? Баал Хабырыыс
Мас ууһа көр мас. Кини мас ууһун бастыҥа, оттон ийэм икки илиилээҕи иннигэр түһэрбэтэх бурдук быһааччы этэ. Ф. Софронов
Манна сүрдээх уран тарбахтаах иистэнньэҥнэр, мындыр мас уустара олорбуттара. «ББ»
Кини үчүгэй мас ууһа этэ. С. Федотов. Тимир ууһа — тимири уһааран онтон араас сэби-сэбиргэли оҥорорго идэтийбит уус. ☉ Кузнец
Буотама үрэх тимиринэн эмиэ биллэрэ. Тимир уустара манна болгуолары уһаарар оһохторо бааллара. Ойуку
Сөкөр Сахаар диэн тимир ууһун аҕалан булуук, боромньу абырахтаттылар. С. Маисов
Савва Гаврильевич тимир ууһа Антон Григорьевичка көмөлөһөөччүнэн ананар. «Кыым». Тыл ууһа — 1) тыл ойуулуур-дьүһүннүүр күүһэ, тыл ойуулуур сүмэтэ. ☉ Художественная, изобразительная сила слова
Кулакуоскай ырыатын ылан көрдөххө, …… тыла ууһун, хоһооно кэрэтин даа! Эрилик Эристиин
Ханнык да байым тыл ууһунан Мин кыайан туойбаппын алааспын. Л. Попов
Ол иһин тылым ууһун Оонньуур уоттаах кустуга Дьоллоох сааһым ойуурун Солкотунуун куустуһар. Баал Хабырыыс; 2) тыл маастара, суруйааччы. ☉ Мастер слова, писатель
Литературнай-критическэй үлэ биир дьоһуннаах туһаайыыта тыл уустара бэйэлэрэ литература туһунан санааларын этиилэрэ, суруйуулара буолар. СГС ӨСҮДь. Уус дьахтар — иискэ, баайыыга, оһуорга-бичиккэ олус дьоҕурдаах дьахтар. ☉ Искусница в рукоделии, рукодельница, мастерица
Уруккуттан үлэхтээх Уус дьахтары булан оҥоттордулар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тумул үрдэ сир симэҕинэн киэргэнэн, уус дьахтар аспыт оһуорун курдук, киэркэйэн көһүннэ. М. Доҕордуурап
Уйаара-кэйээрэ биллибэт киэҥ туундараҕа үлэлиир эрэ киһи барыта уус дьахтары ордук ытыктыыр, кини үлэтин үрдүктүк сыаналыыр. «Кыым»
Уус тыл көр тыл II. Уус тылым дорҕооно …… Сүрэххэр-быаргар иҥнин диэн — Үҥэн-сүктэн Сүгүрүйэн эрэбин. С. Зверев
Оҕо сааспыттан Уус тыл ухханыгар Умсугуйан улааппытым. Л. Попов
Дьиҥнээх таптал, дириҥ таптал Эмиэ сатаан этиллибэт, Хайдахтаах да нарын-наскыл Уус тылынан бэриллибэт. П. Тобуруокап
ср. др.-тюрк. уус ‘искусный’
II
аат.
1. Биир төрүттээх хаан уруу дьон. ☉ Кровные родственники, люди из одного рода
Онно Кыбый-Тыбый удаҕан кыыран, атаҕар [Бэрт Хараҕа] силлээн, силис үөнүн чупчуруйан ылар, — «Кэнэҕэс ыччатыҥ, ууһуҥ доҕолоҥ буолуохтара, хаҥас өттүлэринэн», — диир. Саха фольк. Бу Дьүлэй уустара — Былатыан [Ойуунускай] төрөөбүт таайдара. Суорун Омоллоон
2. Хамныыр-харамай, үүнээйи көрүҥэ. ☉ Вид, род животных и растений. Хаас ууһа. Сэлиэһинэй туспа ууһа
□ Биир ууска сибэккилэрин уонна астарын эрэ оҥоһуутунан буолбакка, сэбирдэхтэрин, умнастарын уонна силистэрин пуормаларын эмиэ атылыы үүнээйилэри холбууллар. КВА Б
Чугасаһар көрүҥнэри уустарга, чугасаһар уустары кэргэннэргэ холбооттууллар. ББЕ З
3. Дьон итэҕэлинэн, кылааһынан, дьахтарынан-эр киһитинэн уо. д. а. арааһа. ☉ Деление людей по какому-л. признаку (напр., по полу)
[Нүһэр Дархан:] Мин тойон ууһун удьуора буолабын. Ытык киһи ыччата, атаһыам, Аччыгыйтан астыммат, кыраттан дуоһуйбат. И. Гоголев
«Уһун эрээсэ Уоруйах киһиэхэ Олус ньыма таҥас эбит. Ол иһин... Уһун баттахтаах ууһа Уутуйан таптаан Устубаттар эбит», — диэн Бытыгын быыһынан Быр-быр күлэн, Быарын тарбаан Быыһыгырыы турда. Күн Дьирибинэ
♦ Ээх ууһун дьоно — ээх ууһуттан кэлбит киһи диэн курдук (көр ээх)
◊ Аҕа ууһа көр аҕа
Атын аҕа уустарын Ааттаахтарыгар атаҕастаппакка, Аалсар-анньыһар гына, Айылгылаах санааҕытынан Алҕаан-айхаллаан атаарыҥ! А. Софронов
Кыамматтарга, умнаһыттарга, ыарыһахтарга сахалар былыр аҕа ууһунан көмөлөһөр, кинилэри иитэр үтүө үгэстээхтэрэ. В. Кондаков
Биис ууһа көр биис I. Биллэн турар, бэйдиэ кэлбэтэҕим, Биллибэт биис уустарын, туспа дойдулары Билиэхпинкөрүөхпүн олус баҕарбытым. И. Гоголев
Булчут биис ууһун удьуорабын — Хааммар баай Байанай алгыһа кыайыахтаах. Л. Попов
Ийэ ууһа көр ийэ. Этэҥҥэ сылдьан, кини оҕолоох-уруулаах дьахтар буолара буоллар, биһиги ийэ ууһа быстыа суоҕа этибит. Суорун Омоллоон
Ханнык эрэ атах-бытах киһи буолбатах, бүтүн ийэ ууһун маанылаах ыччата атаҕастаммыта барыларын үрдүнэн баттыгас курдук көстүбүт. Эрилик Эристиин
Урдаах алааһы бас билэн, ходуһа оҥостон бүтүн биир ийэ ууһа ыаллар олороллор. В. Протодьяконов. Күн ууһа миф. — дьон-сэргэ; саха бүтүннүүтэ (нор. айымньытыгар абааһы аймаҕар утары туруоруллар). ☉ Весь народ; всё племя якутов (в фольклоре противопоставляется племени злых духов-абааһы — букв. люди солнечных лучей)
«Аны бу биһиги көрөр сирбит абааһы сирэ буолуо буоллаҕа дуу, хайдах дуу. Туох аны өрүһүйүөй биһигини, айыы аймаҕын, күн ууһун», — дэстилэр. Саха фольк. Көхсүттэн тэһииннээх Күн ууһуттан, Арҕаһыттан тэһииннээх Айыы-хаан аймаҕыттан Саха Саарын тойону, Сабыйа Баай хотуну [олохтообуттар]. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. оҕуш ‘род, племя; каста; род, класс, порода’

1. аат.
2. Ким эмэ төрөөбүт-үөскээбит силиһэ-мутуга, удьуора; ыраах, чугас аймахтарын тиһигэ, аймахтыы сибээстэрэ. ☉ Происхождение, род, корни кого-л.; родственные связи
   Дьон киһи олоҕун, төрдүн-ууһун иҥэнтоҥон баралларын сөбүлээбэт да буоллаҕым ээ. А. Сыромятникова
   С.И. Боло оҥорбут төрдү-ууһу ырытар табылыыссатыгар сурулларынан, Өнөк-Боотур Уус хос сиэнэ, историяҕа биллэр Ат Күһэҥэй уола. Багдарыын Сүлбэ
   Билиҥҥи биэс уон, бэл алта уон, сэттэ уон саастаах сахалар төрүттэринуустарын төрүт билбэттэр. «ХС»
3. Туох эмэ үөскээбит силиһэ-мутуга. ☉ История возникновения, происхождения чего-л.
   Бу да тыл [«оһох» диэн тыл] төрдө-ууһа бэрт былыргы, дириҥ, ис суолтата дьиктилээх-эҥиннээх. Багдарыын Сүлбэ
4. даҕ. суолт. Үтүө дьонноох, өбүгэлээх, удьуор. ☉ Принадлежащий по рождению к знатному роду, родовитый, потомственный
   Лариса — хаһан эрэ баайдуол, төрүт-уус дьон кыыһа, билигин дьадаҥы, энньэтэ суох кыыс. Софр. Данилов
   Дьиҥэр, кини былыргы быһыынан төрүт-уус дьон удьуора эрээри баай-дуол үрдүгэр көҥүл көччүйэн үөскээбэтэх. Эрчимэн
   Баппаҕаайы нэһилиэгэ былыр-былыргыттан төрүт-уус соргулаах сонордьут дьоннооҕунан биллэрэ. «Кыым»

аат. Биир күдьүс улахан тыас (араас тыастар холбоспуттара). ☉ Сильный, громкий шум, шум-гам
Дьокуускай куорат уулуссаларыгар массыыналар тыастара-уустара намыраабыт. У. Ойуур
Антон Телёнкин …… олоппоско тахсабын диэн охтон, тыасуус бөҕө буолбута. ВЛ РБЫ
[Кыргыһыы хонуутун] тыаһыттан-ууһуттан кини аан маҥнай хайдах эрэ үөрэ-көтө өрүкүйбүтэ ааһан, …… аны, атыннык саҥарар буолла. Л. Толстой (тылб.)

даҕ. Баар чахчыны ханнык эмэ уобарас көмөтүнэн айымньылаахтык хоһуйан көрдөрөр (ускуустубаҕа сыһыаран этэргэ). ☉ Художественный
Өс хоһооно уус-уран, киэбэ сытыы, дьэҥкэ буолан …… ордук киһи өйүгэр тутуллумтуо. Саха фольк. Ыччат уус-уран куруһуокка кыттан өй-санаа, дууһа иэйиитин, эстетическэй сылаанньыйыыны ылар. «Кыым»
◊ Уус-уран айымньы – суруйааччы айбыт, олоҕу, баар чахчыны уобарастаан көрдөрөр айымньыта. ☉ Художественное произведение
Уус-уран айымньы сыаннаһа ахсаанынан эрэ мээрэйдэммэт, кини сыаннаһа кини хаачыстыбатыгар баар. П. Ойуунускай
Саха литературатын күөх кырса — саха норуотун талаана, кини кынаттаах фантазията, кини уус-уран айымньыта. С. Васильев. Уус-уран литература — олоҕу, киһини, тулалыыр чахчыны уустаан-ураннаан, уобарастаан хоһуйар тылынан ускуустуба айымньылара. ☉ Художественная литература
Норуот остуоруйата уус-уран литература сайдыытыгар сабыдыала эмиэ улахан буолар. Саха фольк. Уус-уран литератураҕа тыл көспүт суолтата үгүстүк туттуллар. ПНЕ СТ
Египет папирустарын ааҕаннар, учуонайдар былыргы Египеккэ уус-уран литература баар эбитин билбиттэрэ. КФП БАаДИ. Уус-уран тыл — олоҕу, баар чахчыны уобарастаан хоһуйар тыл (уусуран литератураҕа). ☉ Художественное, поэтическое слово
Олоҕу уус-уран тылынан …… Суруйар идэ диэн Судургу буолбатах Ыраахха ыҥырар ыралаах, Ырыарар сындаалаах, Дабааннаах, түһүүлээх Чахчылаах ыар айан! Күннүк Уурастыырап
Урааҥхай уус-уран тыла Устар ууну сомоҕолуур. Баал Хабырыыс
[Ырыаһыт] бэйэтин уус-уран тылынан дьоҕурдаан хоһуйан, кэрэ куолаһынан ыллаан, бар дьону саататар. Эрилик Эристиин. Уус-уран тылбаас — уус-уран литература тылбааһа: суруйуу уобарастыыр күүһүн атын омук тылынан биэрии. ☉ Художественный перевод. В.В. Державин «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону тылбаастааһына — уус-уран тылбаас

уустук-ураннык диэн курдук
Таптыыр маскыт эбэтэр ханнык баҕарар үүнээйи дьыл хайа эмэ кэминээҕи көстүүтүн уус-ураннык ойуулаан суруйуҥ. ПНЕ СТ

n. smith; master, craftsman; ууһумсуй= v. to pretend to be a master, show off one’s craftsmanship; уус тыл n. eloquence; мас ууһа n. carpenter; тимир ууһа n. ironsmith, blacksmith; муос ууһа n. ivory carver