көр кындыа I
Мааҕы бэйэкэлээх күөх солко ньуурдаах, кындыл кылыс кыргыттардаах, быһый сытыы уолаттардаах, …… ийэ буорбут уотунан кытыастан, хара буруонан бүрүллэн, дьон бөҕө хаана тохтон атыйахтаах уу курдук өрө оргуйан, будулуйа турар кэмэ. «ХС»

1. аат.
2. Өрүс, муора уута күүскэ ытыллан долгуннуруута. ☉ Сильное волнение (на реке, море)
   Эчи, кини [муора] бэйэкэлээх, Эҕирийэр долгун сиэллээх Улаҕалаах дибилгэнэ Уоскуйбата. Р. Баҕатаайыскай
3. көсп. Киһи олоҕун долгутар айдаан, олох-дьаһах сатарыйыыта. ☉ Социальные потрясения, беспорядки, волнения
   Одун үйэ дибилгэнин Ырыатыгар иҥэрбит Мин таҥарам - дьикти лирик Александр Блок кэлбит. С. Данилов
4. даҕ. суолт. Күүскэ өрүтэ түллэҥниир, олус күүстээх долгуннаах. ☉ Сильно волнующийся, бурлящий, с высокими волнами (о реке, море)
   Дибилгэн сүүрүгүҥ оргуйан харылыыр. Дьалхааннаах уоругуҥ халлаанныын хатыллан, муоралыы дохсуннук долгунуҥ барылыыр. И. Павлов
   Днепр хараара дьиппиэрэр, Дибилгэн долгунун тэлгэтэр. В. Правосуд (тылб.)

саҥа алл. Сахалыы ырыаҕа, тойукка, олоҥхоҕо саҕалыыр тыл. ☉ Запев, используемый в якутском песенном фольклоре
Дьиэ-буо... Дьиэ-буо!.. Дьиэ-буо!.. Мин тылбын соргулаах соноҕоһум, аналлаах атым! [Иһит эрэ!] Ыраах да буолларгын чугас буол, суох да буолларгын баар буол. Саха фольк. Аҕыс иилээх-саҕалаах, Атааннаах-мөҥүөннээх …… Айгыр силик бэйэкэлээх Орто туруу дойдуну Үөһэ дойду Үлүскэннээх үтүөлэрэ Үрдүк мындаатын Үлтү тэпсибиттэр. П. Ойуунускай
Саҥа кэмҥэ хуорунан ылланар маассабай ырыа формата үөдүйбүтэ. Оннук ырыанан урукку, дьиэ-буо диэн дьиэрэтэн ыллыыр ырыаттан арааран, норуот «дэгэрэҥ ырыа» диэн ааттаабыта. ССЛИО

I
тыаһы үт. туохт. Үрүт-үөһэ хатаннык, сытыытык «лэс-лэс» гынан тыаһаа. ☉ Издавать непрерывный сухой лёгкий треск, лёгкие трескучие звуки.
II
туохт. Биир тэҥник кэчигирээн көһүн (ү г ү с т эҥ п р е дмети, хол., киһи тиистэрин этэргэ). ☉ Бы ть ровным, предста вля ть собой ровный ряд (о множестве небольших одинаковых предметов, напр., о зубах человека). Минньигэс-минньигэстик мичилийбит, өгүрүк-төгүрүк көрбүт, т и и һ и н оҕото лэчигирээбит, …… долгуйа р суһуохтаах, нарын-наскыл быһыылаах, күөгэлнусхал бэйэкэлээх, Суоһалдьыйа Толбонноох, М о р у д ь у о с кинээс кыыһа Мотуруос оҕо, илэ бэйэтинэн тахсан, күлүм аллайан сүгүрүйэ турбута үһү… П. О й у у н ускай

туохт.
1. Туох эмэ буолбутун эбэтэр буолуохтааҕын курдаттыы таайан бил. ☉ Предчувствовать, предугадывать, предвидеть что-л. Оо, Настаа эмээхсин — түгэхтээх эмээхсин, кини бэйэкэлээх Харытыана ис санаатын билбэт, сэрэйбэт буолаахтыа дуо? П
Ойуунускай. Оҕолор билбэттэр, сүрэхтээх мин эрэ сэрэйэбин, курдаттыы таайабын. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кини [Александра Егоровна] үлэ үөһүгэр сылдьыбыт буолуохтаах диэн көрбүттээҕэр сэрэйбит ордук. ПНИ АДХ
2. Быһа холоон барыллыы санаа, сабаҕалаа. ☉ Предположить что-л., выдвинуть какую-л. гипотезу
Барыллаан сэрэйдэххэ, арааһа, эрэйэ аҕыйах, хамнаһа үрдүк үлэ быһыылаах. Н. Лугинов
Кини, сэрэйбитим курдук, остуолга олорбото, туох эрэ кумааҕылары хачыгыратар. Н. Заболоцкай
Көннөрү тыллартан ураты саха бэйэтин тылларын араҥаларыгар уустук лексическэй единицэлэр үгүс өттүлэрэ киирэллэрэ буолуо диэн сэрэйиэххэ сөп. АПС СТЛ
♦ Көхсүнэн <өтө> сэрэйэр — көрбөтөр, истибэтэр да, билэр, курдаттыы таайар. ☉ Догадываться, предполагать, чуять
Ийэм биһиги кэпсэтиибитин ымпыгын-чымпыгын истибэтэр да, тыл тылбытыгар киирсибэтэхпитин көхсүнэн сэрэйэр. Далан
Бу кэлиҥҥи кэмҥэ адаҕыйан тахсан эрэр алдьархайдары барахсана көхсүнэн өтө сэрэйэр. Н. Лугинов. В. Яковлев дьон уратылаах санаатын, иэйиитин, кимиэхэ да кэпсээбэт кистэлэҥин көхсүнэн сэрэйэн ойуулууругар барытыгар биир тэҥ күүстээх. Эрчимэн
Сүрэҕэ сэрэйэр (таайар) көр сүрэх I. Айаан Никиитэлээх Катя сыһыаннарын ыйыталаспатар даҕаны, барытын сүрэҕинэн сэрэйэрэ. Н. Лугинов
Сороҕор сүрэх сэрэйбитэ харах көрбүтүнээҕэр ордук. И. Гоголев. Кэннигэр атах тыаһа тыаһаабытыгар эргиллэн көрбөккө да, дьүөгэтэ кэккэлэһэ турбутун сүрэҕинэн сэрэйдэ. НТП ТББ
◊ Сэрэйэр киэп тыл үөр. — хайааһын оҥоһуллуута сэрэйиллэрин көрдөрөр киэп. ☉ Предположительное наклонение
Сэрэйэр киэп үгүстүк «буолуо», «дии» диэн көмө тыллары кытта туттуллар. АПС СТ
ср. монг. сэрэх ‘подозревать’

даҕ.
1. Киһи өйүгэр баппат куһаҕан, сидьиҥ (хол., быһыы-майгы, тыл-өс). ☉ Скверный, отвратительный, безобразный (напр., о нраве, словах). Түктэри быһыы
□ Кырдьаҕас киһиттэн түктэри майгылаах, наһаа кырыктаах. Н. Лугинов
Лааппы иһигэр икки эр киһи турар, биирдэстэрэ, сытыган сыттаах эти эргитэ сылдьан көрөкөрө, түктэри тылынан үөхсэр. Н. Якутскай
Кини таҥаһа киһи көрөрүттэн түктэри дьүдьэх эбит. Эрилик Эристиин
△ Түҥнэри майгылаах, киһилии быһыыта суох. ☉ Мерзкий, дурной (о поведении)
Үс биис баһылыктара: «Түҥнэри майгылаах, төттөрү санаалаах Түктэри оҕо төрүөтэ эбээт, бадаҕа!!!» — дэстилэр. П. Ойуунускай
Оо, олоххо араас да сирэйдээх-харахтаах, түктэри майгылаах дьон баар буолаллар эбит. Күрүлгэн
Кырдьаҕас таайын түктэри сигилититтэн төһө даҕаны хомойдор, Семён арыый уоскуйан, сымнаҕас куолаһынан эттэ. «ХС»
2. фольк. Олоҥхоҕо-остуоруйаҕа үчүгэй, кэрэ курдук тыллары кытта ситимнэһэн «сатала суох (үчүгэй)» суолтаҕа туттуллар. ☉ В эпических текстах и сказках в сочетании с такими словами, как үчүгэй ‘хороший’, кэрэ ‘красивый’, употребляется со значением «превосходный, прекрасный» (букв. страшно красивый, ужасно хороший)
Таҥас бүтэй этэ көстүбүт, эт бүтэй бүлтэһэ көстүбүт, бүлтэс бүтэй силиитэ көстүбүт уртуус курдук өрө-таҥнары дьалкылдьыйа олорор түктэри бэйэлээх үчүгэй кыыс оҕо. Саха фольк. Саха киһи төрдө буолбут Сабыйа Баай хотун барахсан Үөгүлээбитинэн үҥнэрин аҕай кытта: Түүлгэ түһэммэтэх Түктэри бэйэкэлээх Куударалаах астаах, Кулун эмньик, Уордаах-киҥнээх Уол оҕо мүччү ойон тахсан, Таас иэнинэн таралыс гына түһэн Татынньахтаабытынан барда... П. Ойуунускай

туохт. эб.
1. Этиллэр санаа буолуон сөптөөҕүн ыйытыы форматынан сэрэйиини көрдөрөр (сүнньүнэн кэпсиирэ буолбут туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает предположение в форме вопроса о возможности того, о чем говорится (употр. со сказуемым, выраженным главным образом глагольной ф.)
Баҕар, эмээхсин сымыйалаабыта буолаарай? Н. Якутскай
Баҕар, биһиги дойдуттан биир эмэ билэр киһим киирэ сылдьара буолаарай? Г. Колесов
Баҕар, төрөөбүт Сахам сиригэр сулууспалыыр миэстэ баара буолаарай? «ХС»
△ Билэ сатыыр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок любопытства, выпытывания чего-л. у собеседника
Хайа геологразведчик буоларга баҕарарыҥ буолаарай? Т. Сметанин
Хайа, эн бэйэкэлээх, тугу эмэни билэриҥ буолаарай? П. Ойуунускай
Эдэр кыыс Татыйаас уураспыт-сылласпыт Эриэккэс түүннэрин өйдүүрүҥ буолаарай? П. Тулааһынап
△ Көрдөһүү дэгэттэнэр. ☉ Приобретает оттенок просьбы о чем-л.
Онтон-мантан инньэ эн илдьиэҥ буолаарай? Эрилик Эристиин
Хайа, күүстэкөмөтө салҕаан, кыратык эбии иэс биэрэ түһүөҥ эбитэ буолаарай? Амма Аччыгыйа
Миигин кытта барсыаҥ буолаарай? Н. Якутскай
△ Эрэнэ санааһын дэгэттэнэр (диэн ситим т. кытта тут-лар). ☉ Имеет оттенок надежды на что-л. (употр. часто с союзом диэн)
Кини бүгүн, баҕар, биир эмэ үөр кыыл мас саҕатыгар быгыалаабыта буолаарай диэн, үрэх уҥуоргу тыаларын кэрийэргэ санаммыта. Болот Боотур
Ханна мас баара буолаарай диэн, дьиэ кэтэҕэриин өттүн диэки баран харбыаласпытым. Н. Неустроев
Эбэм киэнин ньиччэҕэйин Ийэ сир иҥэрэн, Энчирэппитэ буолаарай диэн, Илин Сибиир уутун бүтүннүү Илдьэ киирдим. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Сэрэхэдийии, сэрэнии, дьаахханыы дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок опасения, осторожности
Маны [эһэни] Чүөчээски тохтоон өр көрдө: «Кубулуна сытара буолаарай», — дии санаата. Суорун Омоллоон
«Аны туох эмэ алдьархай иһэрэ буолаарай», — диир Таал-Таал эмээхсин. Саха фольк. Бэйи эрэ, бастаан Яковка баран кэлиим, хайа, аны алҕас кэпсээн сылдьара буолаарай. М. Доҕордуурап
△ Сэрэтэн өйдөтөн этии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок предупреждения, вразумления
Сордоҥу ууга бырахпыт кэриэтэ буолаарай! Н. Якутскай
Николай Гаврильевич, таҥара туһугар көрдөһөбүн, оргууй саҥар, ким эмэ истэрэ буолаарай? П. Филиппов
Сайыҥҥылыыр күннэрбит Сандаарыйа умайбыт, Санньыйан олороруҥ Сатаммата буолаарай!? Күндэ
△ Таайан көрүү дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок догадки
Оччоҕо бара сылдьыбыта буолаарай?Н. Якутскай. Уу, тээтэ, тохтоо! Хайа били абаҕам аах атыылаппыт түүлээхтэрин этэллэрэ буолаарай? П. Ойуунускай
Хайа, уу кэлбитин билэн, тугу эрэ өрүһүйэ барбыттара буолаарай? Н. Заболоцкай
△ Утары этии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок возражения
Хайа, итигэстээбитэ буолаарай? Кини уоруйаҕа суох этэ ээ. Эрилик Эристиин
Бэйи эрэ, урут букатын сылдьыбатах эрээри оонньуу оҥостон этэрэ буолаарай? «ХС»
Ийэтин хараҕын ортотугар сэймэктии турар диэн, хайа сүрэ да бэрт буолаарай? С. Ефремов
△ Араас сыһыаны, иэйиини көрдөрөр дэгэттэниэн сөп. ☉ Может приобретать различные модально-эмоциональные оттенки
Хайа аны уолгут оҕуһу кыайан сиэппэтэ буолаарай? Амма Аччыгыйа
2. Кытаанахтык үөрэтэн-такайан этиини көрдөрөр. ☉ Выражает строгий наказ, наставление говорящего. Мин барарын бардым, ол гынан баран, кэриэспин этэбин эйиэхэ: балтыбын, Айталы Куону, хараххынан кынчарыйар буолаайаҕын, тылгынан мөҥөр буолаайаҕын, айаҕар аһаппат, санныгар таҥыннарбат буолаайаҕын.Ньургун Боотур. Ити кэннэ, Ньургун Боотур обургу, ойоҕуҥ Кылааннаах Кыыс Ньургун туох диир сүбэтиттэн дьөрү диэн тахсар буолаайаҕын! Саха фольк. Өстөөхтүүн көрсүһүүгэ, эрэттэр, Ленаҕытын умнар буолаайаҕыт! Т. Сметанин
△ Иэйэн-куойан көрдөһүү дэгэттэнэр (Ҥый сыһыарыыланар, нор. поэз. тут-лар). ☉ Имеет оттенок эмоциональной просьбы (прибавляется аффикс -ый, употребляемый в фольк. поэзии)
Сырбайар-сырыыргыыр. Харгыстыыр-хааччахтыыр, Бүөмнүүрбүөмчүлүүр буолаайаҕытый! Өксөкүлээх Өлөксөй
Айах туппут астарын Аһыыр буолаайаҥый, Алаһа бараан дьиэлэрин Аанын аһаайаҥый. П. Ойуунускай
Ийэҕин ытатар, соҥотор буолаайаҥый. А. Софронов