сыһыан холб.
1. «Биллэн турар оннук» диэн бигэргэтэр эппиэти көрдөрөр (диалогка тут-лар). ☉ Выражает само собой разумеющийся утвердительный ответ (употр. в диалоге; соотв. как же, конечно, еще бы)
— Улууска миигин үчүгэйдик билэллэр. — Ама дуо, [эйигин] билэн ахан буоллаҕа дии. «ХС»
Ама дуо, кинээс кинини кытта урут хаһан бу курдук кэпсэппитэ, «үтүө доҕорум» диэбитэ баарай! Н. Якутскай
Ама дуо! Биир дойдулааҕым, үөлээннээҕим наукаҕа саҥа арыйыыларын туһунан уочарка суруйа кэллим. Г. Угаров
2. Саҥарааччы сөбүлээбэт, үгэргиир сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрение, иронию говорящего (соотв. еще бы, а как же)
Ити ичигэстик таҥныбыт чиргэл уолаттар, хата, онуоха кыһамматтар, ама дуо — кинилэр урут олорбуттар. Н. Габышев
Ама дуо, доҕоттоор... Аналлаах атыырданан, Аҕыстыыра тараҕай оҕонон Ахталыйаа инибин. П. Ойуунускай

көр ама дуо
«Эрэйгин толуйар дьоммут, оттон тылыҥ тиийдэҕинэ, оҕобут чэпчээтэҕинэ, амакай дуо, төһөнү баҕарар төлүөхпүт», — диэбит дьиэлээх тойон. «ХС»

сыһыан холб. Кэпсэтээччи болҕомтотун тардаары этэр санааны чорботууну, хааччахтааһыны, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает выделение, ограничение, подчеркивание высказываемой мысли в целях привлечения большего внимания собеседника (и вот, и вот только, ну что еще?)
Арай дуо, сиккиэр тыал Аргыый үрдэ. А. Бродников
Арай дуо, сүрэҕим Тулуйда барытын. «ХС»
Арай дуо?.. Биир киэһэ Майаттан Бэбиэскэ аҕалан биэрбиттэр. Күннүк Уурастыырап

көр баара дуо

эб.
1. Күүркэтиилээх мэлдьэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает риторическое отрицание
Баҕалаах санаалара Батарыа баара дуо?! П. Ойуунускай
Кини дэлэҕэ иннинэн буолан миигин кытта куоракка киириэ баара дуо?! Н. Якутскай
Түүл буолуо баара дуо: тымныы илии Соболевы уолугуттан садьыйталаата. Софр. Данилов.
△ Кэпсэтээччигэ быһа туһаайылыннаҕына ылыммат-сөбүлэспэт, сэмэлиир дэгэттэнэр. ☉ При непосредственной обращенности высказывания к собеседнику может выражать оттенок возражения или упрека
Ити курдук кытаанахтык саҥарар диэн баара дуо. А. Софронов
Бу айылаах буолан баран, аны миэстэ талымастыаҥ баара дуо?! Амма Аччыгыйа
Кэбис, инньэ диэн баара дуо? С. Ефремов
△ Бастакы сирэйгэ турар туохтуурдары кытта үксүгэр баҕарыы дэгэттэнэр. ☉ С глаголами в 1-м лице имеет оттенок желания
Саманан ыйанан баран өлөн тураргын көрүөм баара дуо. Амма Аччыгыйа
Кулан дьэллик бэйэлээх Илиэһэй бэрдин, Иннин ыламмын Иинниэм баара дуо. П. Ойуунускай
Оо, ааттаах айыы түүл дьоло Олохпун киэргэтиэҥ баара дуо? И. Чаҕылҕан
2. Этиллэр санааны эмоциональнайдык тоһоҕолоон, чорботон биэриини эмискэччи буолуу дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное акцентирование, выделение высказываемой мысли с оттенком неожиданности
Өйдөөн-дьүүллээн көрбүтүм баара дуо – Өһүччү көрбүттэр, Өкөйө утуктаабыттар. С. Зверев. Үүтээн балаҕаммар Көтөн түспүтүм баара дуо, доҕоор. Туруору мас сурдум иһэ Күлүмүрдүү, Күндээрэ аан Олорор эбит, оҕолоор! С. Зверев
Айаҕар түһэрэн ылла, Уруккута диэн баара дуо – Уонунан ордук уоҕурда. П. Ойуунускай

туохт. эб.
1. Саҥарааччы этиллибити билэн туран, бигэргэтэр эппиэти ирдиир ыйытыытын көрдөрөр. ☉ Выражает вопрос говорящего, требующий подтверждения известного ему факта
Мин аатым Аркадий. Үчүгэй аат буолбат дуо? С. Ефремов
Пограничнай сулууспаҕа баҕа өттүнэн кэлэргэр чэпчэки үлэ буолуо дии санаабытыҥ чахчы. Оннук буолбат дуо? Н. Якутскай
Оту барытын Баһылай оҕонньор бас билэр буолбат дуо? МНН
Мин сөпкө этэбин буолбат дуо? И. Федосеев
2. Этэр санааны бигэргэтэн күүһүрдэн биэриини көрдөрөр. ☉ Выражает усиление высказываемой мысли
Эн тирэҕиҥ диэн кута, ол кута эйигин бүтүннүү оборон турар буолбат дуо? С. Ефремов
Онто да суох арыыйда олорор буолбаппыт дуо? П. Ойуунускай
Хаһан бииргэ олоробут, барар буолбаккын дуо? А. Сыромятникова
3. Кыыһыран, сирэй-харах анньыһан, мөккүһэн этиини, тыл кыбытыыны көрдөрөр. ☉ Выражает сердитое, обличающее возражение, полемическую реплику
Кыһыллар бэлэм сыталлар эбит буолбат дуо?! Н. Якутскай
Эн мин оҕолорбун сиэн, мэҥиэстэн баран олорор буолбаккын дуо! С. Ефремов
«Хантан кэлэр буурҕаны этэҕиний? Хата, бүгүн күн үтүөтэ буолаары гынна буолбат дуо?!» — диэн мөккүһэр. Н. Якутскай

туохт. эб.
1. Саҥарааччы саарбахтыырын, мунаарарын ыйытыы быһыытынан көрдөрөр (сүнньүнэн, туохт. бэриллибит кэпсиирэлэри кытта тут-лар). ☉ Выражает сомнение, колебание говорящего в форме вопроса
Бачча тухары атын биир да кыыһы, биир даҕаны дьахтары таптаабатаҕа буолуо дуо? Киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук. Софр. Данилов
Ити алҕас суруллубута буолуо дуо? «ХС»
△ Оо диэн саҥа аллайыыны, ама диэн сыһыан тылы кытта эмоциональнай дэгэттэнэр. ☉ С междометием оо, модальным словом ама приобретает эмоциональный оттенок
«Ама, маннык эдэркээн барахсан иирбитэ буолуо дуо?» — диэн дьиксинэ саныыр. Н. Якутскай
Ама, кини кырдьык итинник сөбүлээбитэ буолуо дуо? Софр. Данилов
Оо, ама, кырдьык оннук буолуо дуо? «ХС»
2. Риторическай ыйытыы дэгэттээх этэр санааны бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает утверждение высказываемой мысли с оттенком риторического вопроса
Эһэ туһунан суруллубута, кырдьык да, кэмнээх буолуо дуо? Н. Заболоцкай
Биирдэ эмэ мөҕүллүбүтүҥ, таһыллыбытыҥ буолуо дуо? С. Ефремов
Ама, кыра оҕолору үөрэппиттээх киһи буолуо дуо! Амма Аччыгыйа
Хомойууну үөрүү тута солбуйарын саҕа үчүгэй баар буолуо дуо? «ХС»
△ Саҥарааччы биһирэмнээн, кыбытан этиитинэн дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок дополнительного ввода сообщения говорящим
Тэлээрэ-тэлээрэ кинилэр диэтэх дьон үрүмэччилэр — Силээхтэлэрэ дэлэ буолуо дуо — Сир симэҕин барытын кэрийбиттэр. П. Ойуунускай
Эгэ, киэҥ Өлүөнэ обургу Оччугуй үрүччэ саҥатын, Ахсарыах бэйэлээх буолуо дуо, Аат эрэ харата аҥааттар. С. Данилов
Бу сураҕы Микииһэлээх истибэт буолуохтара дуо. Н. Павлов

сыһыан холб. Этиллэр хайааһын күһэллэн оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ Указывает на вынужденный характер совершения действия (что поделаешь)
Быстыа дуо, сүгэни кыбынан Киһитин «дьаһайа» тахсыбыт. Күннүк Уурастыырап
Быстыа дуо, Валентин Петрович аны Кырдал сэлиэнньэтиттэн үс биэрэстэ аллара баар, кинилэр эспэдииссийэлэригэр анаан тутан эрэр бараахтарын көрө барар. Н. Якутскай

эб. Саҥарааччы үксүгэр сөҕөр-махтайар дэгэттээх риторическай бигэргэтиитин көрдөрөр (кэлэр, билиҥҥи кэмнээх аат туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает эмоциональное утверждение говорящего, часто с оттенком восхищения (употр. с прич. буд
и наст. вр.). Өндөрөй акаары, мэник оҕо курдук, төбөтүн кыстык-балта икки ардыгар уган биэриэх бэйэлээх буолуо дуо. П. Ойуунускай
Былыргы өһүн умнуох бэйэлээх буолуо дуо? И. Гоголев
Эгэ, киэҥ Өлүөнэ обургу Оччугуй үрүччэ саҥатын Ахсарыах бэйэлээх буолуо дуо? С. Данилов
Тыраахтар обургу тулутуох бэйэлээх буолуо дуо? И. Федосеев
Доропуун оҕонньор ол сүүсчэкэ бытархай, субан сүөһүнү көрбөт бэйэлээх буолуо дуо? Н. Заболоцкай
Семен, оччону көрөн баран, ааһар бэйэлээх буолуо дуо, — Ньукулааскыттан кэлэн ыйыппыт. Софр. Данилов

(БЭЙЭМ, БЭЙЭҤ, БЭЙЭЛЭРЭ, БЭЙЭБИТ, БЭЙЭҔИТ) аат эб. Аат туохтуур ааспыт уонна билиҥҥи кэмнэрин кытта этиллэр хайааһыны субъект мэлдьи идэ курдук оҥорорун бэлиэтиири көрдөрөр (билиҥҥи кэмҥэ туспа этии кэпсиирэтин кытта тут-бат кэриэтэ). ☉ Употребляясь с причастиями прошедшего и будущего времени, указывает на то, что действие постоянно и обычно присуще субъекту речи. Кини урут даҕаны эбэһээтэлистибэ бөҕөнү ылыммахтаабыт бэйэтэ этэ
□ Ээ, кырдьык, биһиэхэ туох саҥа эрэ барыта абааһы көрүллүбүт бэйэтэ. Амма Аччыгыйа. Дьэ, доҕорум былыр-былыргыттан ситтэрбэккэ эрэйдээбит бэйэтэ.Софр. Данилов
△ Салаа этии кэпсиирэтин кытта утары туруоран ситимниир дэгэттэнэр. ☉ Со сказуемым придаточного предложения приобретает оттенок противительного значения
Урут хаһан да ыраас ырбаахыламматах бэйэтэ, саҥа сиидэс ырбаахыламмыт. Н. Якутскай
Оҕонньор дьүһүнэ уларыйбыт, кини мичээрдии турбут бэйэтэ, аллараа уоһун хам ытырбыт, иэдэһин быччыҥнара күүрбүттэр, икки илиитин сутуруктуу туттубут. Амма Аччыгыйа
Тойоно супту көрдөҕүнэ, хараҕын куоттаран умса көрөр бэйэтэ, онно аан маҥнай кини утары көрбүтэ. Софр. Данилов
Били кыһыны быһа ыарытыйан сытан тахсар бэйэтэ, тиллэ охсон, тута тэринэр айдааныгар түспүтэ. Далан
△ Кэккэ атын эбиискэлэри кытта этэ, эбит, ээ, эбээт, ини уо. д. а. суолтатын дьүөрэлээн, түмэн туттуллар, сорохтору кытта саҥа холбуу эбиискэни үөскэтэр (бэйэтэ дуу, бэйэтэ буолла). ☉ Сочетается с частицами этэ, эбит, ээ, эбээт, ини и др., а с некоторыми другими образует новые сложные частицы (бэйэтэ дуу, бэйэтэ буолла)
Киэҥ Россия хотуну атахтарын тилэҕинэн тэниппит ахан бэйэтэ эбит. Н. Заболоцкай
Төһө да буугунаа, куттамматах бэйэм ини. Софр. Данилов

эб. Саҥарааччы суланыы дэгэттээх курутуйуутун көрдөрөр. ☉ Выражает огорчение говорящего с оттенком сетования
Саатар, оҕом уҥуоҕа тутуллубакка, ыт-кус курдук, хонууга сытыйан хаалыах бэйэтэ буоллаҕа. Эрилик Эристиин
Дьоннор ити үлүгэрдээх дохуоту ыла олордохторуна, мин сууттана сылдьыах бэйэм буоллаҕа. Софр. Данилов

көр бэйэтэ дуу
Ол отут аҕыс сыллааҕыта эппитин-тыыммытын, киэбирэн тиэриллэҥнээбитин умнубута буолуо дии саныыр бэйэтэ дуо? Софр. Данилов
Икки атахтаах Эт тылынан Этэн кээспит бэйэтэ дуо? С. Зверев
Эмиэ мин курдук, үөрэҕэ суох, хара үлэһит буола сылдьыах бэйэтэ дуо? В. Протодьяконов

эб. Саҥарааччы саарбахтааһынын, мунаарыытын көрдөрөр (билиҥҥи, ааспыт, кэлэр кэмнээх аат туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает сомнение, недоумение говорящего (употр. с прич. наст., буд., прош
вр.). Ити кини киһи билии-көрүү муҥутаан, тоҕо хайаҕа таласта, тииҥ суолун көрбөт бэйэтэ дуу, хайдах дуу? В. Протодьяконов
Дьоҕойон, кытылы кэрийэ сатаан баран булбакка, ынах былырыын сайылаабыт сирин диэки көрдүү барбыт бэйэтэ дуу? Н. Заболоцкай
Уотум... Ыыппыт уотум барбатах, умуллубут бэйэтэ дуу? Н. Якутскай
Бэйи, бу өрүү маннык буолуом бэйэтэ дуу, ээ? Д. Таас
Киириэх бэйэм дуу, суох дуу. Софр. Данилов

эб.
1. Тугу эмэ билээри кэпсэтээччиттэн быһаччы ыйытыыны көрдөрөр (диалогка тут-лар). ☉ Выражает прямой вопрос, обращенный непосредственно к собеседнику (употр. в диалоге)
Арамаан эйиэхэ уон сүүһү биэрбитэ дуо? Амма Аччыгыйа
Оттон Мииккэ тугу эттэ, эн иһиттиҥ дуо? А. Сыромятникова
Ылдьаа туһунан кэнники туох эмэ биллэр дуо? Д. Таас
△ Чуолкайдатар дэгэттэнэр. ☉ Имеет уточняющий оттенок
О-ол көстөр маһы ааттыыллар дуо «Табаҕа харыйата» диэн? Н. Якутскай
Оччоҕо ким буруйдааҕый? Лира маамата дуо? Софр. Данилов
Маны кини эйиэхэ бэйэтэ биэртэ дуо? Суорун Омоллоон
△ Бигэргэттэрэр дэгэттэнэр. ☉ Имеет подтвердительный оттенок
Сэбиэскэй былаас тойоно буоллуҥ дуо? Киһи эҥин-эҥини истэр. Чахчы дуо? И. Данилов
Мин саҥа дириэктэрбын өйдөөбөтүм. - Вадим Николаевиһы дуо? «ХС»
2. Истээччигэ бигэргэтэр дэгэттээх утары этиини көрдөрөр. ☉ Выражает возражение собеседнику с оттенком утверждения
Оскуола бэрээдэгэ сэбиэскэй бэрээдэктэн атын буолуо диигин дуо эн? Амма Аччыгыйа
Биһиги да мэлдьэһэн эрэбит дуо, эмиэ «саамай сөп» диибит. Софр. Данилов
«Дьахтар киһи буолбатах дуо?» - диэтэ Даайа. Н. Павлов
3. Утары этии дэгэттээх бигэргэтиитин көрдөрөр. ☉ Выражает утверждение с оттенком возражения
Механизация эйигин өрүһүйүүһү дуо? В. Яковлев
Билигин, эгэ, бэйэтэ тахсар буолан баран ылыыһык дуо? С. Ефремов
Эн тыла суох Сотто кумалаан булумньуттан төрөппүт уола буолбаккын дуо?! Эрилик Эристиин
4. Саҥарааччы хайааһын күүһүн, тэтимин чопчу күүркэтэн биэриитин көрдөрөр. ☉ Служит для экспрессивного подчеркивания говорящим силы и интенсивности действия, о котором идет речь в высказывании
Эһэ Кутталыттан үс миэтэрэ холобурдаах үөһүрэҥи тэптэрээт, буута быстарынан ыстаммат дуо! Далан
Арай, тыа саҕатыгар Силис уолу атахтаан Сирэйинэн ыыппат дуо?! Т. Сметанин
Мин Лэгиэнтэйгэ кутурук маһа буолан тэҥҥэ тэлэкэчиспэппин дуо! «ХС»
△ Сорох модальнай тыллар, эбиискэлэр сабыдыалларынан ордук иэйиилээх, күүрээннээх дэгэттэнэр. ☉ Под влиянием некоторых модальных слов и частиц приобретает более эмоциональный оттенок
Дьэ эбээт, доҕоор, Наһаар алдьанан турбат дуо! Суорун Омоллоон
Дьэ, уу-чуумпу олорбут нэһилиэкпит иһэ ыҥырыа уйатын тоҕо тарпыт курдук буола түспэт дуо, доҕоор! Софр. Данилов
Хараҥарбыт моҕотой Халыан Кеша сөмүйэтигэр Харсар сытыы тииһинэн Хатамматах этэ дуо?! Т. Сметанин
5. Диалог тас өттүгэр кэлэр кэмнээх туохтуурдары кытта саҥарааччы толкуйдуурун, саарбахтыырын көрдөрөр. ☉ Вне диалога с глаголами в форме будущего времени выражает раздумье, сомнение говорящего
Үрүҥнэр миигин кырбаабыттарынан кыһыллары кыайыахтара дуо? П. Ойуунускай
Арай харчы биэриэххэ дуо? Д. Таас
Кинилэр тугу эмэ түһүүллэрэ буолуо дуо? Н. Габышев
Бүгүн самыыр түһүө дуо? «ХС»
△ Ардыгар иэйиилээх-күүрүүлээх дэгэттэнэр. ☉ Иногда приобретает эмоционально-экспрессивный оттенок. Кыһыл Ойуун улуу дьаалы Хааннаах далай Ытыспынан хара норуот хараҕын аһан, Көрбөт хараҕын көрдөрөр Көҥүлүн уотун уматыам дуо?! - Өлбөт төлөн өрөгөйдөөх Өһүллүбэт өргөс тыллыам дуо?! П. Ойуунускай
6. Диалог тас өттүгэр кэлэр кэмнээх туохтуурдары кытта хайааһын буолара сокуоннайын бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Вне диалога с глаголами в форме будущего времени выражает утверждение закономерности совершения действия, о котором говорится в высказывании
Күн киэһэрдэ. Киэһэриэ суоҕа дуо? Ыстапаан этин атыылыырыгар төһө өр мачайдана сылдьыбытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла. А. Софронов
Борокуот туруо дуо - Буксуурун тардынна. Эллэй
Хортуоппуй билигин киһи тыла хабыллар абытай сыаналаах. Ол да буоллар …… сыанатын кэрэйэн аһаабакка олоруоҥ дуо? П. Аввакумов
7. Кэлэр кэмнээх туохтуурдары кытта саҥарааччы үгэргиирин көрдөрөр. ☉ С глаголами в форме будущего времени выражает иронию говорящего
Мааны оҕо ынаҕы ыа дуо. Ээ, буолумуна, Дьөгүөр Дьөгүөрэбискэ иитиллибит оҕо дьадаҥы ийэтигэр сылдьыа дуо?! С. Ефремов
Арба даҕаны, комсомолец буолбут киһи, партията суох киһиэхэ сылдьыа дуо? «ХС»

сыһыан холб.
1. Этэр санааны күүһүрдүүнү, бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Употребляется для усиления, выделения высказываемой мысли (вот, ну вот)
Алыптаах үөрэх күлүүһүн ыламмыт Айылҕа кылаатын ааннарын аһыахпыт. Дьэ дуо, оччоҕо айылҕа бэриниэ, Аан-аанын биһиэхэ тэлэйиэ! Эллэй
Дьэ дуо! Кини диэтэх Киэҥ уораҕайдарын Кэрийэ көрөн, Баараҕай палааталарын Батыһа хааман [истим]. С. Зверев
Дьэ дуо, санаарҕаама, оннук олоруохха! «ХС»
2. Этэр санааны эмоциональнай-эксперссивнэй бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоционально-экспрессивное подтверждение, утверждение говорящего (конечно же)
Баччаҕа, дьэ дуо, муҥха үгэнэ буоллаҕа дии.  Билигин оҕолордуун оонньуу сүүрдэҕим ээ. Дьэ дуо! Н. Габышев

сыһыан холб.
1. Этиллэр санааны бигэргэтэр хабааннаах эмоциональнай күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ Служит для эмоционального усиления высказываемой мысли с оттенком утверждения (о как)
Аҕам мин туспар, соҕотох оҕом дии-дии, дэлэ муҥнаммыта буолуо дуо? А. Федоров. Кыыс чугуруҥнаан, кэннинэн хааман иһэн таҥаһын сабыта туппахтаата, саҥа таҥаһы таҥныан баҕарара дэлэ буолуо дуо? А. Сыромятникова
2. кэпс. Диалогка кэпсэтээччи этиитин кытта көтөҕүллэн сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ В диалоге выражает восторженное согласие с высказыванием говорящег о
Дэлэ дуо, үлэлээн бөҕө буоллаҕа дии - Эн табаарда ылан, ыалларынан сылдьыталаан тарҕат эрэ. - һэ, дьэ, дэлэ дуо. Күндэ
Баһылаай, эн дойдулуоххун баҕараҕын дуо? - диэн ыйытта [Байыаннай комиссар]. - Ээх дэлэ дуо, - диэн өрө көтө түстэ Баһылай. Н. Түгүнүүрэп

сыһыан холб. Саҥарааччы кэпсэтээччи этиитигэр сөбүлэспэккэ, оннук буолбат диэн утарсыытын көрдөрөр. ☉ Выражает несогласие или отрицание говорящего (не так конечно, разве можно так, не надо так говорить)
Тойонуом, инньэ диэн баара дуо, ыраас үбүм хааларыгар тиийдэ. Н. Неустроев
- Чэ, син, онон-манан кыбытан, Солко Миитэрэй күһүн атыылыыр оттоноро буолуо. - Ээ, инньэ диэн баар дуо. Быйыл кэргэним өлөн тэмтэрийэн, үлэм күнэ букатын дуона суох. С. Ефремов
- Үлтү тэпсэн баран уокка биэриэм. - Кэбис, кэбис, инньэ диэн баара дуо. «ХС»

көр баара дуо
Э-иэй, эн тахсар буоллаххына, биһиги тахсыбаппыт диэн кэлиэ дуо. Саха фольк. Ама, аны кэлэн Аат-миҥэ былдьаһан Аахсар кэлиэ дуо?!! П. Ойуунускай
Наадыйар буолбутун кэннэ, барсыбатым кэлиэ дуо. Софр. Данилов

сыһыан холб. Этиллэр хайааһын, хайааччы төһө да сөбүлээбэтин иһин, кыһалҕаттан, мөккүһэр, утары этэр кыаҕа суох буолан, оҥоһулларын бэлиэтиир. ☉ Выражает вынужденный характер совершения высказываемого действия (куда деваться)
Тэҥнэһиэхпит дуо, аһаан-сиэн, сынньанан баран, кыра үтэ ылынан, суос-сатыы ол ыалга бардыбыт. Далан
Тойоно ыҥыртарбытын кэннэ тэҥнэһиэ дуо, Сылгыһыт Сүөдэр, куттанан кирик-хорук туттан, тойонун аах дьиэтигэр барда. Н. Якутскай
Миичэкэ кууллаах комбикорму тиэйэн аҕалан баран, тэҥнэһиэ дуо, аны бэйэтэ ампаарга таһан дьөгдьөрүй да дьөгдьөрүй буолла. В. Протодьяконов

эб.
1. Саҥарааччы утарытын бигэргэтэн, сөбүлэспэккэ мөккүһэн, дьиктиргээн итэҕэйбэккэ ыйытарын көрдөрөр. ☉ Выражает вопрос говорящего с оттенком возражения, полемики, удивления, недоверия (разве)
Бу былаас хаана, эрэйэ, өлөрсүүтэ суох кэлбит үһү дуо? Амма Аччыгыйа
Ол биир саһаан маһы биир сыарҕанан бүтэрэллэр үһү дуо? Суорун Омоллоон
Оттон Ойуунускай, Омуоһап, Эн дьонуҥ Өстөөхтөр үһү дуо, оччоҕуна? С. Данилов
2. Риторическай ыйытыынан этэр санаа утары өйдөбүлүн бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает утверждение противоположного смысла высказывания путём риторического вопроса
Ээ, бу курдук сиэттиһэр үһүлэр дуо? Амма Аччыгыйа
Эр хорсун бэйэбин сүктэрэ илигэ, Сүктэриэ үһү дуо билигин?! Эллэй
3. Этэр санаа (хайааһын) омунун, соһуччутун иэйии күүһүнэн көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное усиление, внезапность, интенсивность высказываемого действия
Бу охсуһуу киэһэтигэр Уйбааскы маамата айдааран киирбэтэх үһү дуо? Амма Аччыгыйа
Ол кэпсээбитигэр Микииппэр, киһиэхэ хаһан да күөмэйин соноппотох бэйэтэ, ордоотоон турбатах үһү дуо? Софр. Данилов
Дьэ онтон, доҕор, аан сабыллаатын кытта Эрнст Константинович санаата төттөрү бутуллан турбатах үһү дуо? «ХС»

1. бэй. солб. аат.
2. Хайааһыны соҕотоҕун оҥорооччуну эбэтэр хайааһыны оҥорууга кыттааччыны көрдөрөр. ☉ Обозначает производителя каких-л. действий
   Бэйэм баран буллахпына, куһаҕан буолуо. Амма Аччыгыйа
   Булбатах да иһин, бэйэ сирэй бара сылдьыбыта, көрдөөбүтэ кэм санааҕа да астык. Н. Заболоцкай
   Куруһуогу «Народная воля» уопсастыба геройдара А. Желябов, С. Перовская бэйэлэрэ быһаччы салайбыттара. П. Филиппов
3. Хайааһын дьайыытыгар быһаччы түбэһэр кими, тугу эмэ көрдөрөр. ☉ Обозначает объект, который непосредственно подвергался какому-л. действию
   Куоракка хомсомуол бэйэни сайыннарар үөрэҕэр улахан мөлтөх бэйэм киниэхэ [Арамааскыга] тиийдэхпинэ, улаханнык сэргэҕэлэтэр киһи буоллум. Амма Аччыгыйа
   «Бэйэҕэ үлэлээбит аччыгый да буоллар минньигэс» диэн эмээхсин тыллара өйүгэр көтөн түстүлэр. Д. Токоосоп
   Уоскуй доҕоччуок, кытаанах да мүнүүтэлэргэ санааны түһэрбэт, бэйэни кыана туттар ордук. П. Филиппов
4. Ким, туох эмэ хайааһыны тастан төрүөтэ, сылтаҕа суох оҥорорун көрдөрөр. ☉ Указывает на то, что лицо, предмет совершают действие сами по себе, независимо от внешних факторов
   Табалар бэйэлэрэ ырааҕынан тарҕанан уччуйбуттара буолуохтара. Амма Аччыгыйа
   Оһох бэйэтэ суулбут. «ХС»
5. тард. солб. аат суолт. Предмет кимиэхэ, туохха эмэ сыһыаннааҕын көрдөрөр, ыйар, туох эмэ бас билиитэ буоларын ыйар. ☉ Свой
   Бэйэ итэҕэһин аһаҕастык билинии — хайҕаллаах суол. Софр. Данилов
   [Юрий Семенович — Егор Кирилловичка:] Хамыыһыйа буоллун, туох да буоллун, барыта бэйэ дьонун анньан иһэҕин. «ХС»
6. даҕ. суолт. Сааһын сиппит, улахан (көтөр-сүүрэр, кыыл тустарынан). ☉ Достигший зрелости, взрослый (о животных). Бэйэ куобах
   □ Оҕонньор буойарын быыһыгар мүччү туттаран, күөрэтэн таллахачытан түһэрбит бэйэ көҕөммүн ылан тамнааттаата. М. Чооруоһап
   Биирдэ көрбүтэ — туһаҕар бэйэ куобах иҥнэн турар. Ф. Софронов
   Бэйэ андаатар, үөскэ күөрэйэн тахсан, нөҥүө кытыы диэки устан сундулуйбута. «ХС»
   ♦ Бэйэ бодоҕун киллэр — дьиҥнээх быһыыгын-майгыгын, хараактаргын көрдөр. ☉ Показывать, проявлять свой настоящий характер
   Өймөкөөннөр үөрэҕэ суох, хараҥа, сэмэй майгылаах, ол эрээри наада кэллэҕинэ, бэйэ бодолорун киллэрэн да ыллахтарына көҥүл, дохсуннуҥу майгылаах дьон этилэр. «ХС». Бэйэ бодоҕун тардын — туох эмэ буоларыгар эрдэттэн бэлэмнэн, оҥоһун, эрдэттэн бэлэм буол. ☉ Заранее подготовиться, быть готовым к чему-л., настроенным на что-л. Ээр-сэмээр кэтэһэ, бэйэ бодотун тардынным: Хоһулана хаары кэһэ хоһууммун дэнэн сананным. С. Данилов
   [Сиэллээхэп] Сиригэр-уотугар чугаһаан, Сирэйдиин-харахтыын сирбиэтэннэ, Бэйэ бодотун тардынан Саҥалыын-иҥэлиин биилэннэ. С. Васильев
   Чобуо Доргуунча Чокуур таас сототун туора көтөҕөн олорон, бэйэ бодотун тардынан, хоммут уоһун хоҥнордо, өрөөбүт уоһун өһүллэ. С. Зверев. Бэйэ бодоҕун түһэн биэримэ — дьиҥнээх, киһилии быһыыгын-майгыгын киртитимэ, чиэскин үрдүктүк тут. ☉ Не ударить лицом в грязь, показать себя как следует
   Биһиги да син эрэй диэни эҥээриттэн тэлэн кэллибит, ол тухары бэйэ бодобутун түһэн, өлөн-охтон биэрбэтибит. Н. Заболоцкай. Бэйэҕин биллэр (көрдөр) — туох кыахтааххын, дьоҕурдааххын толору көрдөр (биллэр). ☉ Показать себя, свои возможности полностью. Бэйэҕин биллэр, ол кэнниттэн кэпсэтиэххэ сөп. Бэйэҕин бэйэҥ билин — тугу гынарбытын бэйэҥ бил, хайдах таптыыргынан сырыт (ким да ыйыытыгар-кэрдиитигэр, салайыытыгар наадыйбакка). ☉ Поступать так, как самому захочется (соотв. сам себе хозяин (господин, голова))
   [Байбал:] Чэйиҥ, аны, оҕолор, эһиги үрүүмкэни атастаһан иһэн бараҥҥыт, уураһан кэбиһиҥ, онтон биһиги, кырдьаҕастар, бэйэбитин бэйэбит билиниэхпит. А. Софронов. Бэйэҕинэн охсума — кими эмэ кимиэхэ эмэ, холобур, тус бэйэҕэ сөп түбэһиннэрэн сыаналыыр сөбө суох (киһи араас буолар). ☉ Не мерить на свой аршин
   Быһыыта, мин суох буолларбын эрэ, ойоҕум киһини мунньара буолуо диэн уорбалыыгын ээ. Киһини эрэ бэйэҕинэн охсума. А. Софронов
   Ким тыллара буоларын сэрэйдим, кини бэйэтинэн охсоро буолуо. Н. Апросимов. Бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргут — тугу эмэ оҥорон куһаҕаҥҥа түбэстэххинэ, атын киһини буруйдаайаҕын, бэйэҕин буруйдаар (бэйэм куһаҕаммыттан бу буоллум диэн этии). ☉ Пеняй на себя (не думай, не подозревай в случившемся других)
   Өскөтүн ханна эмэ быктарар күннээх буоллаххына, бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргутаар: биһиги кулгаахпыт-харахпыт киэҥ, илиибит уһун. «ХС». Бэйэҕэр тиийин — бэйэҕин бэйэҥ өлөрүн. ☉ Кончать жизнь самоубийством, накладывать на себя руки
   Сорго-муҥҥа сылдьан, икки төгүл бэйэбэр тиийинэн көрөн баран кыайбатаҕым. Д. Таас. Бачча оҕо кыыс хайдах бэйэтигэр тиийинээри гынар муҥай? А. Федоров. Бэйэ икки ардыгар — киһи суоҕар, иккиэйэҕин олорон (эттэххэ), билсэр, уруулуу, доҕордуу дьон быһыытынан (кэпсэттэххэ). ☉ С глазу на глаз, в отсутствие других
   [Баһылай:] Бэйэ икки ардыгар эттэххэ, кийиитим аны кэлэн даҕаны киһи быһыылаахтык олороро суох. А. Софронов
   [Платонова:] Бэйэ икки ардыгар эмиэ тугун күрүчүөктэһиитэй? «ХС»
   Бэйэ икки ардыгар кыраны баран кыҥкыйдаһыллыа дуо? Р. Баҕатаайыскай
   Бэйэ икки ардыгар эттэххэ, элбэх сыл эриллэммин, эргиэн ымпыгын-чымпыгын биллим. Болот Боотур. Бэйэ киһитэ (дьоно) — чугас доҕордуу истиҥ киһи (дьон). ☉ Свой человек (свои люди)
   Сааскыт тухары бэйэ дьонуттан кырбана, абааһы көрүллэ сылдьар аанньа буолуо суоҕа ээ, ону санаан көрүҥ эрэ. Амма Аччыгыйа
   Наталья куолаһа!.. Чахчы киниэнэ!.. Оо, кэрэ да буолар эбит бэйэ киһитин саҥатын истэр. Н. Заболоцкай
   Мин манна эһиэхэ бэйэ киһитэ буоллум, барыгытын урууларым кэриэтэ саныыбын. Н. Габышев. Бэйэҥ баскын бэйэҥ билин — кимтэн да тутулуга суох буол. ☉ Быть самому себе хозяином, быть независимым, самостоятельным. Хабырылла сүөһү эҥин да биэриэ, оччоҕо, баҕар, дьэ бэйэҕит баскытын бэйэҕит билинэр ыал буолуоххут. А. Федоров. Бэйэҥ бэйэҕинэн — өйдүүр, билэр, бэрээдэктээх киһи эрээригин хайдах итинник быһыыланаҕын диэн этии. ☉ Как же вы сами (такой умница, а допустили просчет, наломали дров)
   Сэмэн Уйбаанабыс, ол бэйэҥ бэйэҕинэн хайдах буолан суос-соҕотоҕун оҕоҕун судаарыскайга үөрэттэрэҕиний? «ХС». Бэйэтин билинэн — бэйэтигэр, бэйэтин кыаҕар, күүһүгэр эрэнэн. ☉ Надеясь на себя, не сомневаясь в своих силах, возможностях
   «Ээ, чэ, киириэххэ даҕаны. Бэйэтин билинэн ыҥырда ини», — диэн уоһунтииһин чуубур гына соттубут. П. Ойуунускай. Бэйэтин биллэрдэ — кыахтааҕын биллэрдэ: куттаата, сэрэттэ, кэһэттэ. ☉ Давать жару, задавать баню
   «Мүччү харбата илигинэ, далай иһигэр баар эрдэҕинэ, өрүһүйэн, холобур, бэйэни биллэрдэр сөп буолуо этэ», — диэн баран, сүүһүн көлөһүнүн соттон кэбистэ. Суорун Омоллоон. Бэйэтин иннин эрэ көрүнэр — бэйэтэ туһанарын, бэйэтэ үчүгэй буоларын эрэ саныыр. ☉ Думающий только о своих интересах, эгоистический
   Бэйэтин иннин эрэ көрүнэр киһи бу дойдуга аанньа буолбат. Л. Попов. Бэйэтин туһугар — атыны кытта тэҥнээбэккэ сыаналаатахха. ☉ Сам по себе, безотносительно к кому-л. (напр., о достаточно известной личности)
   Сэдьүк аҕата Олончо оҕонньор бэйэтин туһугар киэҥник биллибит киһи. Н. Якутскай. Бэйэтиттэн аһарынар — буруйтан-сэмэттэн куотаары, айыытынхаратын атын киһиэхэ түһэрэр, көлбөрүтэр. ☉ Валить (свалить) с больной головы на здоровую
   Ити киһи бэйэтиттэн аһарынан буруйун миэхэ түһэрэ сатыыр: хара оҕус кини от тиэйэ сырыттаҕына, доҕолоҥнообута. ГНС СТСДТ. Бэйэ тыына бэйэҕэ харбас көр тыын тыыҥҥа харбас. Бэйэтэ да билбэккэ (өйдөөбөккө) хаалла — тугу эмэ өйгүттэн, көҥүлгүттэн, баҕаҕыттан тутулуга суох оҥор. ☉ Делать что-л. непроизвольно, помимо своей воли
   Яша кыыс диэки хайыһан көрбүтүн бэйэтэ да билбэккэ хаалла. «ХС»
   Ол иһэн оҕустаах дьону ситэн кэлбитин бэйэтэ да билбэккэ хаалла. Д. Очинскай. Бэйэ ыккардыгар көр бэйэ икки ардыгар

бэйи доҕор

бэйи оттон

бэйи эрэ

оттон бэйи

частица 1) вопр. выражает прямой и риторический вопр. ли, разве, да; өйдүүгүн дуо ? ты помнишь ли?; кыра соҕус дуо ? маловато, да?; умнуохпут дуо ?! разве мы забудем?!; 2) утв.: эппэтэҕим дуо мин ! разве я вам не говорил!, я же вам говорил!

conj. whether; interrogative particle; no translation

n. body, nature, substance; pro. Self [<Evk.]; бэйэ бэйэ pro. each other; бэйэмсэк a. selfish