нареч
дэлэҕэ

тыаһы үт. туохт. Таныынан салгыны күүстээхтик тыынан быһыттаҕас тыастары таһаар (сүөһү туһунан этэргэ). ☉ Издавать прерывистые звуки при сильном выдохе через ноздри (обычно о скотине)
Сүөһүлэр бус гына тыына-тыына, кэбинэн ньэччийэ сыттылар. М. Доҕордуурап
Ата ынчыктыыр курдук бус гына тыынар. «Сиэхсит дэлэҕэ дубук туттуо дуо? Аппын сиэбит», • дии санаата. А. Сыромятникова

туохт. Онно-манна быкпакка, ханна эмэ бүгэн сырыт, хорҕой. ☉ Находиться, пребывать где-л. в уединении; укрываться, прятаться
Ардахха-самыырга субан сүөһү дугуйданар дурдата буолбут. Амма Аччыгыйа
Дэлэҕэ да иирээки киһилии иччитэх балаҕаҥҥа дугуйданан олоруо дуо... И. Гоголев
Суодьаах Үҥкүр диэн сиргэ дугуйданан олороро. В. Протодьяконов

сыһ. Бэйэҕинэн хаххалыы (тур, олор). ☉ Закрывая, заслоняя что-л. собой или чем-л. (стоять)
Ол эрэйдээх көҥөһө диэн дэлэҕэ дуо, көхсүнэн күлүктүү олорбут. П. Ойуунускай
Тогойкин — күлүктүү туттан туран икки үүтү, икки-үс собону харбыалаан ылан үрүсээгэр бырахпахтаата. Амма Аччыгыйа
[Кууһума:] Ээ, кинини этэр буоллаххына, кини суох. [Күлүктүү турар]. Суорун Омоллоон

туохт. Дук гын, дугус гын, туохха эмэ илиигин тириэрт. ☉ Слегка коснуться кого-чего-л., задеть рукой кого-что-л.
Сылгы баһын саҕа баһымньынан аргыый садьыс гынан, суон силистэри быта курдук быһа охсор. Болот Боотур
Дариир дэлэҕэ да күүһүнэн аатырыа дуо. Уҥа илиитин тоҕоноҕо токуруйбакка, ол курдук ууммут илиитинэн уҥа диэки эмискэ садьыс гыммытыгар, эһэ тэмтэрийэн тииккэ көхсүнэн бүтэҥитик сааллыбыт. А. Кривошапкин (тылб.)

даҕ. Үтүмэн элбэх, баһаам. ☉ Большой, крупный (напр., о деньгах)
[Кэмпэндээйи] тууһа да үллүмэр, сирэ да тэйиччи, онон эрэй тиллиэ. У. Нуолур
Дэлэҕэ да өбүгэлэрбит өтөх ото ырааһа, үллүмэрэ бэрдин иһин эт от диэн ааттыахтара дуо? «Кыым»
Үллүмэр харчыны эккирэтэ сылдьар дьон, бу дьиэ өрөмүөнүн харчытын оҕотугар харахтара туолбатаҕа чуолкай. СН ЭСЭ

аат. Тоҕоостоох түгэннэргэ этиллэр алгыс тылларын билэр, алгыһы алгыырга идэтийбит киһи; алгыһа тиийимтиэтинэн аатырар, үтүө санаалаах, биһирэнэр уус тыллаах киһи. ☉ Знаток нужных особых слов-благопожеланий, мастерски говорящий, поющий эти слова; тот, кто славится действенностью своих благопожеланий, признанностью своего доброжелательного красноречия
Ааспыт үйэ алгысчыттара, Урукку олох хоһоонньуттара, Элбэх тылы эбэн Эгэлгэлээн этээччилэр, Тохтооҥ эрэ, доҕоттоор!.. А. Софронов
Дэлэҕэ даҕаны, «кураанах маһы көҕөрдөр алгыстаах» диэн сорох алгысчыттарга сахалар аат иҥэриэхтэрэ дуо. Саха фольк. Биирдэ ыһыах ыспыттар, ыҥырбыттар онно алгысчыт ааттааҕын. С. Тарасов

туохт. Тугу эмэ болҕомтоҕор ылбыккын, суолта биэрбиккин тас көрүҥҥэр биллэр, сэргээ (үксүгэр буолб. ф-ҕа, мэлдьэх этиигэ тут-лар). ☉ Выказывать внешним видом свои чувства, ощущения, впечатления (обычно употр. в отрицат
ф. и отрицат. оборотах). Кыыс ымыттыбат, имигэстик туттан хомууту көннөрөр, сис быатын тардан биэрэр. А. Фёдоров
Дьиҥинэн, мин аҕам дэлэҕэ мээнэҕэ ымыттыбат кытаанах, дьэбир майгыннаах киһи этэ. Кини хараҕын уутун сотто турарын субу манна эрэ көрбүтүм. П. Аввакумов
Микииппэр — сахалыы ыллыктаах өйдөөх-санаалаах, кыраҕа ымыттыбат киэҥ көҕүстээх киһи. П. Степанов

1. диэ диэнтэн бэй. туһ. Бэйэтин син «сытыы-хотуу» дэнэр киһи этэ. Н. Якутскай
   Кини ол мунньахха олорон: «Дьылҕам быһаарыллар», - дэммитин билигин ахтан сонньуйа саныыр. Дьылҕа быһаарыллыыта диэн оннук буолбатах. Н. Лугинов
   Биһиги аны бэйэбитин оҕо дэнэр сааспытын аһаран эрэр дьон быһыытынан ааҕынарбыт. П. Аввакумов
2. Ааттаа, аатта биэр. ☉ Называть, именовать, величать
   Уолан киһи Уйбаан буоллаҕына - Уола Уйбаан Уйбаанабыс дэнэр. П. Тобуруокап
   Былыргы эбитэ буоллар, мин бу суруйуум «Сис тыа кэпсээннэрэ» дэниэ этэ, баҕар. В. Яковлев
   Эҥээрийэн, дьэ эбэ дии. Сүрдээх... Дэлэҕэ Үчүгэй Өлүөнэ дэниэ дуо? Н. Лугинов

1. даҕ.
2. Киһи маннык диэх курдук, сөбүгэр, сөбүгэр аҕай (сүнньүнэн итиниэхэ утары ис хоһоонноох этиилэргэ туттуллан «киһи сатаан эппэтин курдук», «олус» диэн өйдөбүллэнэр). ☉ Подходящий, достаточный, вполне сносный (обычно употр. в контексте отрицания, приобретая знач. «совершенно несносный, нетерпимый, такой, что даже трудно вообразить»)
   Сайын оҕус сыарҕатыгар тиэллэр таһаҕаһы тэлиэгэнэн тиэйэрэр эбитэ буоллар, дэлэ хотуулаах буолуо этэ дуо. Эрилик Эристиин
   Кырдьаҕас киһиэхэ дэлэ сымнаҕас, дэлэ үчүгэй тэллэх буолуо этэ дуо? Н. Заболоцкай
   Ылбатым, тоҕойуом, ылбатым. Дэлэ оҕуруктаах дьахтар буолбатах, тугу эрэ санаан сыҥалыы сатыыра буолуо дии санаатым. М. Попов
3. Манан, бэтэрээнэн (наһаа буолбатах). ☉ Всякий, обыкновенный, простой
   Дэлэ киһи эккирэтэн кэлэн сүүйүүтүн ылан барбат кырдьаҕаһа! Амма Аччыгыйа
   Кыһыҥҥы бытархан тымныы. Сайынын хараам кумаара, ыаҕастаах уунан кутар ардах. Дьэ итини дэлэ киһи тулуйуо дуо? А. Кривошапкин (тылб.)
   2
   көр дэлэҕэ. Икки кыыс булгуччу кэлэр дьон, дэлэ үөрбэтэхтэрэ. Н. Габышев
   [Кутаа Хобороос:] Саатта, дэлэ буолбат этиҥ. Н. Түгүнүүрэп
   Хайа, тоҕойуум, ол былыр үйэҕэ арахпыт дьахтар эйиэхэ кэлэн бэрт, дэлэ муҥҥа. Э. Соколов