даҕ. Киһи толлуон курдук, ынырык. ☉ Вызывающий страх, страшный
Ол гынан баран бу туохтан улуу уустар чөмчөкөлөрө харыс хааллылар, туохтан сүөм түстүлэр Хаҥыл дохсун Хаҥаластар, хадаар өһөс Боотур Уустар, баай-талым Байаҕантайдар, сүрдээх-кэптээх Дүпсүттэр, бэрт дьон Мэҥэлэр? Далан

умсаахтаа диэнтэн дьаһ. туһ. Дьылҕам миигин баайга-талымҥа умсаахтаппатаҕа
□ Уордаах уһуктан диэн Ууга умсаахтаппыт. С. Зверев
[Аҕабыыт] оҕону таастаах ууга умсаахтатан эрдэҕинэ, кыһыл муннугар күлүмэн кэлэн түстэ. И. Гоголев

ж. 1. (роскошь, великолепие) баайа-талыма, баайа-мааныта; пышность обстановки дьиэ-уот баайа-талыма; 2. (пушистость, густота) көбө, хойуута.

саҥа алл. Эмискэ тэһэ анньар курдук ыарыыттан саҥа таһаарыы. ☉ Выражает реакцию на неожиданную, острую боль
Чиэ, дьокобун! Икки ылгын таас ойоҕоһум төрүттэрэ аҕай да-а! ПЭК СЯЯ
Ыалдьар эт диэн Ынырыктаах да буолар эбит! Тохтор хаан диэн Дьоколордоох да буолар эбит. Күннүк Уурастыырап
«Айыкка-айыкка, дьоко-дьоко, баһым ыарыытыан», - Иван Иванович, бэҕэһээҥи баҥкыат баай-талым остуолугар хотторон, төбөтүн хам туттуммутунан оронугар олоро түстэ. «Кыым»

сыһ. Итиитик, омуннаахтык, уохтаахтык. ☉ Горячо, пылко
[Уйгурова:] Уолаттар бэйэлэрэ сыстаҥнаан, Уоттаахтык, мүөттээхтик да көрдөллөр, Уурбут-туппут курдугу Уон сыл устата көрдөөн булбатым. Р. Баҕатаайыскай
Оо, таптыыр да этиҥ бу сири, халлааны, Ол онтон уоттаахтык бар-дьону таптыырыҥ. Эллэй
Албан аат, баай-талым олох нуһараҥа Тамараны ханна эрэ чугас күүтэн, уоттаахтык ыҥырар этилэр. А. Фёдоров
Уйбаан Уйбаанабыс уоттаахтык Утары көрдө суостаахтык. С. Васильев

1. аат., кэпс. Үчүгэй көстүүлээх баай-талым туох эмэ. ☉ Шик, великолепие
   Сиэдэрэһим бэртэрэ, сибэкким дьиктилэрэ, Синньэ дьэрэкээн кэдээлбин Силигилэтэ симээн дьэргэтиҥ! Күннүк Уурастыырап
   Өстүөкүлэттэн уонна бетонтан оҥоһуллубут небоскрёбтар, сиэдэрэй отеллар, эрэстэрээннэр …… куораттарга аныгылыы көрүҥү биэрэллэр. Ол эрээри ити сиэдэрэһи бүтүннүүтүн баай дьон эрэ туһанар кыахтаахтар. КВА МГ
   2
   даҕ. суолт., сиэдэрэй диэн курдук. «Дьэ дуу, үчүгэй сиэдэрэс массыына. Дьэ дуу, эргэ биэрээри гыммыккын дуу», — дии-дии Егор массыынаны тула эргийдэ. М. Доҕордуурап
   Сиэдэрэс олоҕу Ситэрэн испиппит. Тоҥ Суорун
   русск. щедрость

I
аат., кэпс. Соччо уһуна суох сонос мас. ☉ Палка
Бастыҥ балык мэйиитэ – баһылыкка, бастыҥ баалкы – үлэһиккэ (өс хоһ.). Хатылы кыра дьоно тураннар, кинээһи баалкынан баһын хайыта сынньаннар уҥаран кэбиспиттэр. Эрилик Эристиин. Барыс баҕадьы баҕатыгар Бары сааттан тахсыбыт Баайдар-талымнар баалларын Баалкы бөҕөнөн үүрэннэр, Кыра-дьадаҥы дьоннору Баттыгастан таһааран Бастарыгын биллэрбит Бассабыыктыыр баартыйаҕа Махтал, баһыыба биэрэбит. Саха фольк.
II
аат. Туох эмэ тутуу өһүөтэ эбэтэр муостатын сиһэ (хол., дьиэ). ☉ Балка
Тыраахтар дэлби тэпсибит чигдитин таһынан ааһан, муостата суох тэрээсэ баалкытыгар быраҕыллыбыт хаптаһыннарынан хааман дьиэҕэ киирэбин. Далан
Хотон үрдүгэр өһүөлэри бөҕөргөтөр баалкылар киллэриллибиттэр. ПДН ДьХ
Муоста баалкылара сиргэ тимирчи түһэриллэллэр. СГК ТҮЧ

аат. Киһини ытыктаан дьон иннигэр үрдүктүк тутуу, ытыктабылы биллэрии. ☉ Оказание кому-л. чести, большого уважения обществом, окружающими, почет
Норуодунай тыйаатыр артыыһын аатын сүгэн сыанаҕа тахсыы — улахан чиэс уонна бочуот. АҮ
Бочуоту да билбитиҥ, баай-талым олоххо олорбутуҥ уонна өссө туох нааданый? Г. Угаров
◊ Бочуокка сырыт — дьоҥҥо ытыктат эбэтэр улаханнык сөбүлэт, сыанабылга сырыт. ☉ Быть в почете, пользоваться популярностью
Бу кинигэ устудьуоннарга улахан бочуокка сылдьар. Мэлдьи илииттэн илиигэ, хостон хоско эргийэр. Н. Лугинов. Бочуот дуоската — үлэ бастыҥнарын мэтириэттэрин дьон көрүүтүгэр ыйыыр битириинэ, оҥоһуулаах муннук. ☉ Доска почета
Кини үрдүк көрдөрүүтүн иһин «эргиэн туйгуна» значогунан наҕараадаламмыта, хаста даҕаны бочуот дуоскатыгар тахсыбыта. «ХС»

1. аат. Дэлэй ас-үөл, олох баайа-талыма. ☉ Достаток, благополучие, благосостояние (материальное), изобилие
   Тулалыыр эйгэбит барыта ыраас буоллаҕына олохпут уйгута тупсар. А. Фёдоров
   Күөл ырбыыланнаҕына кырдьаҕастаах эдэр сааһыттар дьиҥнээх уйгуга тиийэллэрэ: кинилэр кус, анды этин таһынан илим соботун сииллэрэ. С. Никифоров
   Үлэһиттэр материальнай уйгуларын уонна култуураларын таһыма үрдээтэ. «ХС»
2. даҕ. суолт. Дэлэгэй, өлгөм, баайталым. ☉ Обильный, богатый, пышный, роскошный
   Ону бүттүүн биһирээн, Уйгу ыһыах ыстыбыт, Үйэлэргэ силигилээн, Үүнэр чэчир астыбыт. Күннүк Уурастыырап
   Төрөтөр оҕобутун биһиктээн, Төрүүр сүөһүбүтүн күрүөлээн Көрдөөх-нардаах сырдык, Уйгу олоҕу айдыҥ. А. Абаҕыыныскай
   Балбаара куруутун тиийиммэт кыһалҕалаах олохтон саҥа, киэҥ уйгу быйаҥнаах олоххо тахсарын санаан, сүрэҕэ битигирии олордо. Д. Токоосоп

сыһ.
1. Сиэдэрэйдик, киэргэнэрдии (таҥын). ☉ На рядно, опрятно, красиво (одеваться)
Үрдүк уҥуохтаах, маанытык таҥныбыт киһи көмүс иилээх ачыкытын көннөрүм мэхтээтэ. Г. Угаров
Бу лоп бааччы тыл лаах, н ом оҕон, көрсүө майгылаах, маанытык таҥнар …… эдэр киһи бииргэ үлэлиир дьоннору гар сөбүлэтэр этэ. «ХС»
Олох тоохтор бары маанытык таҥныбыт эдэркээн киһини сэргии көр бүттэрэ. АҮ
2. көсп. Тугунан да итэппэт курдук, дэлэйдик, үчүгэйдик (көр-харай, иит). ☉ В довольстве, неге, холе, в полном достатке (содержать кого-л.)
Харатаайап кулубалаах, баай-талым муҥутааннар, баар эрэ соҕотох оҕолорун куһаҕаннык тутуохтара дуо, оҕоттон эрэ ураты маанытык ииппиттэрэ. Н. Якутскай
3. көсп. Кыһалҕаны билбэккэ, баайдык-дуоллук. ☉ Богато, красиво, обеспеченно (жить)
Быр курдук, маанытык, дьиҥ куораттыы айгыстан ахан олорор ыал эбит. Н. Габышев