көр нэлбэгэйдэн
Артамонов болтуотун санныгар ньэлбэҕэйдэнэн Алексейтан бэлэхтэппит …… болчуохтаах тайаҕын ылбыта. М. Горькай (тылб.)

сыһ. Бытаарбакка, суһаллык, түргэнник. ☉ Поспешно, быстро, проворно
Күөх сирэм хонуу да устун маннык чэпчэкитик, сыыдамнык хааман барыа суоҕа этэ кини. Амма Аччыгыйа
Урут хаһан да ыллаабат бэйэтэ киҥинэйэн ыллыы-ыллыы сүр сыыдамнык от угар. И. Гоголев
Василий Яковлевиһы сэрии ыардара мискийэннэр, билигин кыырыктыйан эрэр астаах. Ол эрээри айылҕаттан бэлэхтэппит эрчимин илдьэ сылдьан, хоһууннук, сыыдамнык үлэлиир-хамсыыр. ССС

туохт.
1. Наһаа өр кэтиллэн, туттуллан тырыттан хаал (үксүгэр таҥас туһунан). ☉ Рваться, износиться до дыр, висеть лохмотьями (обычно об одежде)
Ханнык эрэ илбирийбит остуол сабыыта таҥаһы кимтэн эрэ бэлэхтэппитинэн Сөдүөччүйэ мөһөөччүк тиктэ охсон санныгар быраҕан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Ол ырбаахым илбирийбитэ үйэ буолла. Эн кыракый эрдэххинэ кэппит ырбаахым ээ. Л. Попов
Онтон Марба туран табах тарда-тарда, илбирийбит нэк сонун элээмэтин кэтэн, өҥө-дьүһүнэ бараммыт саал былаатын дуомун баанан, саҥата-иҥэтэ суох тахсан барда. Күндэ
2. Мөкөчөктөнөн, иилсиһэн хаал (хол., ыт түүтэ). ☉ Сваляться, свисать клочьями (о шерсти животных)
Чааскы олоҕун саҕа киэҥ баҕайы харахтардаах, сылларыстыгас муруннаах, илбирийбит уһун түүлээх, балаҕан саҕа улахан баҕайы ынырык кыыл сүрдээх киэҥ айаҕын кытарчы аппытынан, тиистэрин атыгыраппытынан көстөн кэлэ-кэлэ сүттэ. Л. Попов
♦ Этим (эт-этим, этим-хааным) илбирийдэ көр эт II

аат. Киһи биитэр атын туох эмэ фотоаппараакка, төлөпүөҥҥэ уо. д. а. устар тэрилгэ түһэриллибитэ, ол бэчээттэнэн тахсыбыта. ☉ Фотоснимок, фотография
Хаартыскаҕа кини бастыҥ доҕоро Лиза төбөтүн кыҥначчы туттан, хоргуппуттуу унаарыччы көрөн олорор эбит. Амма Аччыгыйа
Маннык үчүгэй кыыстан хаартыска бэлэхтэтэр дьоллоох да уолгун, доҕор. Суорун Омоллоон
Оскуола мусуойугар кини Бүөтүрүн хаартыската ыйанан турар. В. Иванов
Хата, төлөпүөҥҥэр баар хаартыскалары көрдөр эрэ. Күрүлгэн
◊ Өҥнөөх хаартыска кэпс. – өҥ барыта хайдах баарынан бэчээттэнэн тахсыбыт хаартыската (үрүҥ кумааҕыга харанан бэчээттэнэн тахсыбыт хаартыскаттан ураты). ☉ Цветная фотография
Оннооҕор өҥнөөх хаартыска туос дьиҥнээх өҥүн кыайан толору биэрбэт. НБФ-МУу СОБ
Хаартыскаҕа түс көр түс I. Уйбаан уол кулуубун кытта хаартыскаҕа түспэккэ, кыһыйдаҕа буолуо. Софр. Данилов
[Балбаара:] Сымнаҕас, сытыары эрэйдээх этэ, оччолорго хаартыскаҕа түһэргэ чарбачыспатах бэйэтэ ини. Л. Попов
Үнүрүүн эн суоххар Уйбаачаанныын хаартыскаҕа түспүттэрэ, куустуспатахтара эрэ. М. Доҕордуурап
Хаартыскаҕа түһэр (тү- һэртэр) көр түһэр. Айдар алааһын макыатын хаартыскаҕа түһэрэн ыыппыта. Н. Лугинов
«Маайыс туһунан суруйуҥ, кинини хаартыскаҕа түһэриҥ», — дириэктэр миэхэ сибис гынна. «ХС»
Кыыс кылааһын оҕолорун хаартыскаҕа түһэртэрээри, ону кытта бэйэтэ эмиэ түсүһээри гыммыта табыллыбатаҕа. «Чолбон». Хаартыска тахсар (тахсыбат) көр таҕыс. Хаартыската олус чуолкайдык тахсыбыт
□ Булт араас түгэннэрин хаартыскаҕа түһэртээн ылаттыыр буоллар, араас көрдөөх хаартыскалар тахсыталыах этэ. Р. Кулаковскай

1. даҕ.
2. Туох да уратыта суох, тугу эмэ кытта биир тэҥ, биир суолталаах. ☉ Одинаковый, сходный по какому-л. признаку, равный, по значимости, ценности
   Ардыгар Галибаров биир иһит арыгынан күндүлээбитигэр дьааһыгынан арыгы турар сыанатыгар тэҥнээх түүлээҕи бэлэхтэтэрэ. Н. Якутскай
   Туох тэҥнээх буолуоҕай Мутукчам итирдэр сытыгар. С. Данилов
   Чааска тэҥнээх мүнүүтэлэр ааһаллар. Н. Габышев
3. Кимиэхэ эмэ тугунан эмэ сөп түбэһэр (киһи туһунан). ☉ Равный другому в чём-л., являющийся ровней кому-л. (о человеке)
   Арамаан бэйэтигэр тэҥнээх биэлсэр кыыһы ылбыт. С. Ефремов
   Оҕонньор …… сиэнин кытары тэҥнээх киһитинии кэпсэтэрэ. С. Никифоров
   Чугас эргин киниэхэ тэҥнээх хайыһардьыт киһи үөскээбэтэҕэ. «ХС»
4. аат суолт.
5. Кимиэхэ, туохха эмэ тугунан эмэ (хол., сааһынан, күүһүнэн-уоҕунан, өйүнэн-санаатынан, балаһыанньатынан) тэҥ буолар ким, туох эмэ. ☉ Человек, равный другому по какому-л. признаку (напр., по возрасту — сверстник, по положению — ровня)
   Тэҥнээххэр киирдэххинэ, тэллэх ыта буолуоҥ (өс хоһ.). Тэҥнээхтэрбин атах оонньуутугар кыайталыырым. КНЗ ОО
   Миша бэйэтин тэҥнээхтэриниин үөрэ-көтө үөрэнэн, сыллата кылаастарын бүтэрэн испитэ. «Кыым»
6. Олоҕуҥ аргыһа буолар киһи, кэргэн. ☉ Спутник, спутница жизни
   Тэҥнээх көстүбэккэ соҕотоҕун тэлэкэчийбит киһи. Амма Аччыгыйа
   Эр киһи тэҥнээҕэр түбэһэн Эйэҕэс сүрэҕэ аймаммыт, …… Сирэйэ тапталлаах имнэммит. И. Чаҕылҕан
   Тоҕус улуус уолугар Холооннооҕун булбатах, …… Сэттэ улуус киһитигэр Тэҥнээҕин билбэтэх. С. Зверев
   ♦ Тэҥнээххин булума көр бул
   [Мартыын] күүстээх үлэҕэ тэҥнээҕин булбат. И. Гоголев
   Саша дойдутугар …… тэҥнээҕин булбатах буолан, бэйэтин сир орто баайыы тустуугунан сананар этэ. Е. Неймохов
   ◊ Тэҥнээх доҕор — тэҥнээх
   2
   2 диэн курдук. Сыламнаан киирэр сылаастаах, Утутан барар угуттаах Тэллэххэ сытар Мин тэҥнээх доҕорум Мичээрдээбитинэн көрүстэ. С. Зверев
   [Туймаада:] Мин тэҥнээх доҕорум Чулуу боотураат буолуон баҕарарым. И. Гоголев
   [Хаартыһыт] дьиэтигэр буоллаҕына, таптыыр оҕолоро, тэҥнээх доҕоро — ойоҕо муҥу көрөн олорон хаалар буолаахтаатахтара. Эрилик Эристиин

1) быть, являться; делаться, становиться; учуутал буол = стать учителем; харса суох буол = быть храбрым; киһи буол = а) стать человеком, выйти в люди; б) перен. остаться в живых, выжить; баар буол = а) иметься, быть в наличии; б) явиться куда-л.; суох буол = а) не быть в наличии, отсутствовать; б) уйти, уехать откуда-л.; доҕордуу буолуох будемте друзьями; барбыт буоллаҕына , төннөөр если он уехал, ты возвращайся назад; киһи билбэт буола (измениться) до неузнаваемости; эбэтэр киһи буол , эбэтэр кии буол погов. или будь человеком, или превратись в навоз (соотв. или грудь в крестах, или голова в кустах); 2) быть, бывать, происходить, случаться; бүгүн мунньах буолар сегодня будет собрание; аан дойдуга араас событиелар буолаллар в мире происходят разные события; күһүн-саас тоҥоруулар буолаллар весной и осенью бывают заморозки; туох барыта буолар всякое бывает; оннук буолбат так не бывает; туох буолла? что случилось?; бу улахан ситиһии буолар это является большим успехом; итинник буолбат буол никогда больше не поступай так; оннук ордук буолуо так будет лучше; оннук эрэ буоллун я этому рад (букв. пусть будет только так); оннук эрэ буолбатын! только бы не это!; только бы этого не случилось!; 3) наступать, начинаться; приходить; кыһын буолла настала зима; күн ортото буолбут настал полдень; үчүгэй күннэр-дьыллар буоллулар пришли хорошие времена; 4) в сочет. с прич. на =ар осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает регулярность, обычность, постоянство действия: көстөр буол = быть видимым; барар буол = а) постоянно ходить, уходить куда-л.; б) решиться идти, ехать куда-л.; сылдьар буолуҥ захаживайте к нам, заходите к нам почаще; 5) в сочет. с прич. на =быта осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. со знач. делать вид, прикидываться; ыарыһах аһаабыта буолла больной сделал вид, что ест; больной почти не поел; кыыһырбыта буол = напустить на себя сердитый вид, прикинуться сердитым # буолаары буолан притом ещё, к тому же; кинигэ бэлэхтэттим , буолаары буолан олус наадыйарбын мне подарили книгу, притом ещё такую для меня нужную; буола-буола выражает раздражение, гнев; өһүргэммитэ буола-буола ! он ещё обижается!; буолбат дуо ведь, же; кини барбыта ыраатта буолбат дуо он ведь давным-давно уехал; хайа суох буолбат дуо ? да нету же!, да ведь нету!; буоллаҕа ити вот и всё; буоллар буоллун пусть; так тому и быть; буоллар буоллун мин кыһаммаппын пусть, мне всё равно; буоллун-хааллын диэн оҥор = делать что-л. на живую нитку; буолуо даҕаны может быть; буолуох буоллаҕа так и следовало ожидать; дьэ буоллаҕа ! ну и ну!; м-да!; кэм буолан ипиэхпит (или истэхпит ) ! этого ещё не хватало!; санаам буолбат у меня рука не поднимается; туох буолуой ничего, и так сойдёт.