сущ
көр, бэтиэхэ; киһи күлүөҕэ

ж. бэтиэхэ, көр быһыы; # вот потеха! дьэ бэтиэхэ!, дьэ көр!

көр бэтиэхэ
Сананыма миэхэҕэ, Саантаабаппын тиэхэҕэ. С. Тарасов
Тиэхэлэрэ киирэн Дьиибэлэстилэр. С. Данилов
Таах сылдьар оҕолор ол-бу тиэхэни оҥороллор, арааска тиксэллэр. «Кыым»
русск. потеха

туохт. Бэтиэхэни оҥор, бэтиэхэни таһаар. ☉ Потешаться, тешиться, дурачиться
[Суут Балакирев] бэрт киһи бэтиэхэлэниэн баҕарар, Күн судаарга тиийэн кэлэн этэр: «Күн судаар! Мин эйиэхэ элбэх сыл сырыттым. Онтон билигин туох эмэ тойон оҥордоргун», — диир. Саха ост. II
Арыгылаан айманарбын, Пиибэлээн бэтиэхэлэнэрбин Биир да киһиттэн кистээбэппин. А. Софронов
Кини тэбэнэт харахтара бэтиэхэлэнэр. «ЭК»

сыһ. Дьиибэлэммиттии, туох эрэ көрүдьүөһү, бэтиэхэни санаабыттыы. ☉ Потешно, озорно
Дыгдаалап остуол дьааһыгыттан ылан хортууһун уунна, аҥаар хараҕын быһа симэн кыҥаан көрдө, тиэхэлээхтик мүчүк гынан мичээрдээтэ. М. Доҕордуурап
Батурин тиэхэлээхтик, исиһиттэн күлэн сатаарытар. В. Яковлев
Сөдүөт кыһыйбыт санаатыгар эбитэ дуу, Боккуо өссө кини диэки тиэхэлээхтик ымас гынан аһарарга дылы гынна. Н. Кондаков

аат. Саха сиригэр кыстыыр бороҥ өҥнөөх төбөтүгэр кыһыллаах кыра чыычаах. ☉ Небольшая птица семейства вьюрковых, чечётка
Чалбах кытыытыгар чооруостар сырсан догдороҥноһоллор. Амма Аччыгыйа
Оҕолор аҕаларыгар доҕуур оҥорторон чооруостары элбэхтик кыайаллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Сарсыарда түннүк чарапчытыгар түспүт чооруостар чыбыгыраһар саҥаларыттан уһуктубутум. С. Маисов
♦ Чооруос саҕа — олус кыра (мыынар дэгэттээх этии). ☉ соотв. с ноготок
Чооруос саҕа буолан туран Чоргуйара да баар ээ? П. Ойуунускай
Бу чооруос саҕа буолан баран тумсулара тууһун, бэлэстэрэ бэтиэхэтин истиҥ эрэ! Н. Заболоцкай
Бухатыыр тимири да хатыаҕа, Хаамтаҕына сиртэн уу аллыаҕа, Көрүҥэ — слон, үлэтэ — чооруос саҕа, Оннугу мин киһигин диэм суоҕа. М. Джалиль (тылб.). Чооруос тумсун (да) саҕа — олус кыра, кып-кыра; кыратык, кып-кыратык. ☉ соотв. с гулькин нос
Чооруос да тумсун саҕа толкуй мэлийбит бэдигэ. П. Ойуунускай
Чооруос тумсун да саҕа Буруйу оҥорбуппун булбаппын. С. Тарасов
Чооруос тумсун да саҕа Туһалыырыҥ чиэстээх. Айталын
Дьон сэргэ туһугар чооруос тумсун да саҕа туһалаах дьыаланы оҥороруҥ тоҕо сатамматый? «ХС»

туохт.
1. Сүпсүгүрт, сүгүннээмэ; киһи нус-хас буоларын, сынньанарын мэһэйдээ. ☉ Волновать, тревожить, беспокоить, томить (ожиданием)
Эгэлгэтэ-бэтиэхэтэ эмискэ эргийтэлээн, элбэхтик эрэйдиир. Өксөкүлээх Өлөксөй
Барар буоллубут да, аргыс көһүннэ, кыратык эрэйдии түһэн баран, массыына да баар буолла. Амма Аччыгыйа
Көрүнньүк үөмтэрэн эрэйдээн, Күүппэккэ ыраахтан көтөөччү, Көтөртөн күндүтүк көстөөччү Күөх баттах көҕөнү көрүстүөҥ? Күннүк Уурастыырап
Аттыбар манна оҕом Алгыс, ол хоско оҕом ийэтэ баара буоллар... Баҕар мэһэйдээтин, баҕар эрэйдээтин, аттыбар сырыттын эрэ! Н. Лугинов
2. Муҥнаа, сордоо, муҥу көрдөр. ☉ Причинять страдание, мучение, терзать (о физической боли, болезни)
Миигин эрэйдээмэ, киирэн салҕаа (өлөр). Эрилик Эристиин
Оо, олох киһи муҥнааҕы эҥинэ эгэлгэлээн, эрэйдээн, эрийэн-мускуйан, уустук да буоллаҕыҥ. С. Маисов
Ийэм эмиэ ыалдьара бэргээн, бэйэм эмиэ сиһим ыарыыта бэргээн эрэйдээбитэ. АЕД КЧ
△ көсп. Уһуннук санаа эргимтэтэ буол (хол., санаарҕабылтан, табыллыбатах тапталтан). ☉ Мучить, причинять страдания (о душевной боли)
Сүрдээх өр эрэйдээбит Сүрэҕим бааһа оспута, Арылхай дьүһүҥҥүн ааһар кэммит Аһыммакка соппута. С. Тимофеев

1. даҕ.
2. Үөн буолбут, үөн ыспыт. ☉ Червивый. Үөннээх тэллэй элбээбит
   □ Үөннээх эт сүгэһэрдээх, Буордаах эт аһылыктаах, Муҥутуур түөкүн аатырбыт Мин муҥнаах буоллаҕым. С. Зверев
   Оччоҕо аатырар Темза өрүс кирдээҕиттэн, кылы кырбаабыт курдук кыймаҥнас үөннээҕиттэн сиргэнэн турабын. П. Филиппов
3. көсп. Хаадьыланарын сөбүлүүр, дьээбэлээх-хооболоох. ☉ Насмешливый, хитрый, ехидный
   Тылыгар киллэрэн эрэриттэн үөрэн тойоно үөннээх баҕайытык мичээрдии-мичээрдии, эмиэ саҥаран сыыбырҕатар. Н. Якутскай
   Кыл Сэлээппэ [киһи] харахтарыгар үөннээх кыымнар көстүтэлээбиттэрэ. Л. Попов
   Диэличчи көрбүт саһархайдыҥы киэҥ харахтара туох эрэ элэктиир үөннээх кыымнарынан килбэчиһэллэрэ. «Чолбон»
4. аат суолт.
5. Элэк-хаадьы оҥосторун сөбүлүүр, дьээбэ-хообо киһи. ☉ Человек, любящий язвить, насмехаться, насмешник
   Эрэйдээҕим сонун сыыһын хайа үөннээх муокастаабыта дуу, туһалаабыттарын дьүһүнэ эбитэ дуу, ыйаабыт сириттэн киллэрэн оһох кэннигэр бырахпыттар. Амма Аччыгыйа
   [Кэтириинэ:] Тугу-тугу кыҥынайаҕын уоһуҥ иһигэр, үөннээх? Н. Түгүнүүрэп
   «Оо, үөннээх!» — эдьиийим мүчүйдэ. «ХС»
6. Дьээбэ-хообо, элэк-хаадьы. ☉ Насмешка, колкость, ирония
   Дима хайа да бэйэлээх киһи тугу эмэ ыйыттаҕына, туох эмэ дьээбэлээҕи, үөннээҕи булан эппиэттиир бэйэтэ, бу сырыыга тугу да тобула охсубатаҕа. С. Федотов
   Үөннээҕи саҥараары гыннаҕына хараҕын араастаан көрөн турулуҥнатааччы. В. Протодьяконов
   Кини дьону күллэрэрин, тугу эмэ үөннээҕи, тарбааһыннааҕы этэрин таптыыра. «ХС»
   ◊ Үөннээх сөтөл — сэллик аһаҕас, олус сыстыганнаах формата. ☉ Открытая форма туберкулеза
   Үөмэн-үөмэн Үөннээх сөтөлгө дьүөрэлэһэбин. Эриэккэс бэтиэхэ, Дьикти кубулҕат Хатан дьаарай табаах диэн Мин аххан буолабын. С. Зверев
   Кини сүүрбэ түөрт саастааҕар үөннээх сөтөл буолан, Баайаҕаттан Уолбаҕа сыарҕалаах атынан тиэллэн кэлбитэ. АЕД КЧ

эб.
1. Даҕааһыннары кытта бэлиэ үрдүк, саамай үрдүк кэрдииһин көрдөрөр. ☉ С прилагательными выражает самую высокую степень признака
Эдэригэр улгум ахан уол оҕо эбитэ буолуо. Амма Аччыгыйа
Ньукуус устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах ахан киһи. В. Протодьяконов
Башкирия үс үөстээх Өлүөнэ эбэ барахсантан, эчи, ыраах аххан. С. Тарасов
Үллэтүллэ турар Үгүс-элбэх аххан Уйгубыйаҥ туругурбут. П. Ойуунускай
2. Сыһыаттары кытта бэрт дэҥҥэ туттуллан, кинилэр суолталарын саҥарааччы бэйэтэ күүһүрдэн этэрин көрдөрөр. ☉ Употребляясь (редко) с наречиями, выражает субъективное усиление их значения говорящим. Киһибит туспа ахан отууламмыт
□ Чэбдик кэрэ бараан түүн оргууй аххан араҕас ими саба тутта. Суорун Омоллоон
3. Туохтуур формаларын кытта хайааһыны оһуобай күүстээхтик, кичэйэн, уһуннук, хатылаан оҥоһулларын курдук күүркэтэн-күүһүрдэн көрдөрөр. ☉ С глагольными формами выражает эмоциональное усиление действия в том плане, что оно делается с особой силой, долго, многократно и тщательно
Порфирьевич, кырдьык, сирэйэ-хараҕа ыаһыран, дьиппиэрэн ахан олорор. Н. Лугинов
Дьэ, кэпсэтээри аххан турабын. Софр. Данилов
Улуу Кудулу муорам Өрө үллэҥнии аххан Олорор эбит! Ок-сиэ, оҕолоор! С. Зверев
Нохоо, туох буоллуҥ? Эмээхсиҥҥин таптыыр аххан этиҥ дии! Амма Аччыгыйа
Сарсыарда эрдэттэн урукку таҥара дьиэтин диэки аттаах да, сатыы да тиэстибитэ аххан. «ХС»
4. Аат тыллары кытта: а) саҥарааччы эмоциональнай сыһыанын, сөҕөн-хайҕаан сыаналыырын көрдөрөр; б) ардыгар предмет элбэҕин көрдөрөр (бөҕө). ☉ С именами существительными выражает: а) модально-эмоциональное отношение говорящего, преимущественно его восхищение, восторженную оценку предмета речи; б) иногда — то, что речь идет о множестве предметов
Күн аххан оҕото буолбут. «ХС»
Дьокуускай кэрэ кэскиллээх, Куорат ахан буолуо, сэгээр. «ХС»
Кини өссө сиппит-хоппут, киһи аххан түөрт кырыылааҕа буолбут. Р. Кулаковскай
Киһи аххан сылдьар да, кыһаммат. Амма Аччыгыйа
Күөл ортотугар кус аххан мустубут. «ХС»
5. Солбуйар ааттары кытта (сүнньүнэн сирэй солб. ааттары кытта, ону да, сэдэхтик тут-лар) эмоциональнай күүһүрдүү, сөҕөр-махтайар сыһыаны көрдөрөр (бэйэлээх). ☉ С местоимениями выражает эмоциональное усиление, восторженное отношение говорящего (употр. довольно редко, в основном с личными мест.). Эһиги аххан дьон бүгүн тугунан дьарыктанаҕыт? Оччо ахан сөхпүтүн өйдөөбөппүн
□ Оҕустар хааннааҕынан түҥнэри көрөн турдахтарына, кинилэр ахан буоллахтара дии. Н. Заболоцкай
△ 1-гы сирэйгэ турар сирэй солбуйар ааттары кытта туттулуннаҕына, киһиргэнии дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с личными местоимениями 1-го л., выражает оттенок самохвальства
Муҥутуур Мутуктуур Тарбааскын мин аххан буоллаҕым. Амма Аччыгыйа
Эриэккэс бэтиэхэ, Дьикти кубулҕат, Хатан дьаарай Табах диэн Мин аххан буолабын. С. Зверев
♦ Манан ахан буолбатах — чэпчэки, кыра, боростуой буолбатах. ☉ Непросто, нелегко, не шутка
Билбэккэ сылдьан сууттанар, харчыны төлүүр манан ахан буолбатах. М. Попов
Уонтан эрэ тахса киһи 30 000 буут таһаҕаһы кытылга турар ыскылааттан борохуокка киллэрэн кыстыыллара манан ахан үлэ буолбатах. Н. Якутскай