сыһ. Күүһүн мөлтөппүччэ, кыайар кыахха киирбиччэ (түһүнэн биэр). ☉ Ослабив противника, достигнув перевеса в чем-л. (кинуться во всю мощь на противника)
[Романов:] Бүдүрүппүччэ — бүдүрүтэн баайдартан сирдэрин ыллахха, куһаҕан буолуо этэ дуо? Амма Аччыгыйа

бүдүрүт диэнтэн тиэт
көрүҥ. Ылдьаа Быладьыымарап эмиэ этэн бүдүрүппэхтиир да саҕалаабытыттан чиэски атыны лахсыйан барара. Амма Аччыгыйа

аат., эргэр. Сүөһү кэннэ, самыыта (сүөһү, кыыл сиһиттэн кутуругар диэри өттө). ☉ Задняя часть туловища животного от спины до хвоста, круп лошади. Атыырдара уһатынан сырдык чуоҕурдаах
♦ <Мүһэлээҕи бүдүрүт>, уһалааҕы умсар (охтор) көр мүһэ. Бытталааҕы бысталаабыттар, мүһэлээҕи бүдүрүппүттэр, уһалааҕы умсарбыттар. Саха фольк.
ср. др.-тюрк. уча ‘крестец’, тюрк. уча, оса, уджа ‘крестец; круп; задняя часть тела животных’

сүмэтин обор (эмп) диэн курдук (көр сүмэ I)
Ол эбит буоллаҕына, атын киһини албыннаан, сүүйэн, бүдүрүтэн эбэтэр сүмэлээн биирдэрэ үптэниэхтээх, байыахтаах! Суорун Омоллоон
Баайдар киһини сүмэлээн сииллэр! Оҕонньор киирэрэ киирэн, сирэйэ дыгдаччы үллэн таҕыста. И. Никифоров

тэмтэриҥнээ диэнтэн дьаһ
туһ. [Гавриил Семёнович:] Сэрии баҕайы содула кэм да бүдүрүтээри гынар. Ити тэмтэриҥнэтэрин көрбөккүн дуо? П. Аввакумов
Холоруктара …… оҕолору сөрөөн лэглэриттэ, тэмтэриҥнэттэ, салгыҥҥа ытыйан таһаарыахха айылаах буолаат, ааһан хаалла. А. Кондратьев

хайҕан диэнтэн хай
аата. Хайҕаныы да икки өрүттээх. Сорохтор, киһини бүдүрүтээри гыннахтарына, хайҕаа да хайҕаа эбэтэр кыыллыыр тэҥэ көрө-көрө көрбөтөх, билэбилэ билбэтэх буолааччылар. М. Тимофеев
Хайҕаныы да, сириллии да айар үлэһиккэ хайаан даҕаны баар буолар. ОАП ОДьТС

аат. Киһи бөгүүрэтин, тас таһаатын (бөдөҥүн-садаҥын, быччыҥнарын эҥин) сөҕөн этэр тыл. ☉ Ну и вид, ну и формы (выражение восхищения внешностью кого-л., его силой)
Мас Мэхээлэ сыгынньахтанан түһүлгэҕэ киирдэҕинэ, кини киһи сул дүлүҥ курдук буолан, көрүҥ-тала, имири-хомуру тутан, бүдүрүтүөм дииргэ киһи чаҕыйа көрөр киһитэ. Саха сэһ. 1977

туохт.
1. Хааман эбэтэр сүүрэн иһэн туохтан эмэ иҥнэн, халты үктээн охто сыс, сүһүөххүн сүтэр. ☉ Споткнуться
Сыллай уҥа харытын иһинэн бүдүрүтэ тардан көрдө. Киһитэ [Тохороон Баһылай] бүдүрүйбэтэ. Амма Аччыгыйа
Аллараа дойду Аптаах таалатыгар Атаҕыҥ бүдүрүйбэтэр Күдэҕиҥ быстыбатар Өрөгөй дьаалыбыт Үрдүөх этэ... П. Ойуунускай
Өлөксөй хоппоруһа сытар силистэртэн иҥнэн, бүдүрүйэн халтыр-мүлтүр үктэнэ-үктэнэ, алааска тиийдэ. П. Аввакумов
2. көсп. Олоххо-дьаһахха, үлэҕэ-хамнаска туох эмэ алҕаһы оҥор, сыыстар. ☉ Допустить какую-л. оплошность в жизни, деятельности
Иһиттиҥ дуо, Мария Ивановна? Эн сүгүрүйэр «ураты киһиҥ» дьэ оннук бүдүрүйэ сыһан турардаах. Софр. Данилов. И. Федосеев ыарахан дьылҕалаах, табыллыбатах эбэтэр бүдүрүйэн баран көммүт дьон очурдаах олохторун ойуулааһыҥҥа тыла-өһө ордук тахсымтыа. Эрчимэн
Уораан диэн дьадаҥы киһи син өрүттэн, үчүгэй орто ыал кэккэтигэр киирэн иһэн, мэлдьи бүдүрүйэн, сыыстаран иһэрэ. И. Федосеев
3. көсп. Туста эбэтэр сэриилэһэ сылдьан хоттор, чугуй. ☉ Быть побежденным, отступать (в борьбе, на войне)
Эдэр уол хабараан атаакатыттан, күлүмэх хамсаныытыттан улахан түһүлгэлэргэ кыттыбыт аҕа табаарыстара элбэхтик бүдүрүйбүттэрэ. АГГ ХТ
Өстөөх итиччэ бүдүрүйбүтүн кэннэ көрөн туруох баара буолуо дуо? Эмиэ кимэн киирии буолла. Д. Кустуров
4. көсп. Туохтан эрэ иҥнибит курдук, саҥарарга эбэтэр ааҕарга тохтоон ыл, кэлэҕэйдээн ыл. ☉ Запинаться (в речи). Семен Руфов ханнык баҕарар хоһоонун аахтаххына, ханна да бүдүрүйбэккэ, лабырҕаччы ааҕаҕын. ТНН КХК
ср. монг. бүдүрэ, бүдүри ‘спотыкаться’

аат. Сүөһү, кыыл сүһүөхтэринэн араартаан быһыллыбыта (сүөһү аҕыс мүһэлээх). ☉ Одна из частей расчленённых конечностей скота или зверя (всего их восемь)
Киэһэтигэр хас эмэ байта һыны өлөрөн, мүһэ-мүһэ быһаттаабыттар. Эрилик Эристиин. Үгүс географическай тиэрминнэри бары норуоттар ки һисүөһү мүһэ тинэн, ис уорганнарын ааттарынан ааттыыллар эбит. Багда рыын Сүлбэ
△ Национальнай оонньууларга кыайбыттарга бириис быһыытынан туттарыллар бүтүннүү буспут силиилээх, эт тээх окумал эбэтэр уллук уҥуоҕа. ☉ Приз за победу в национальных видах спорта в виде варёной бедренной кости животного с мясом в верхней части
«Сөрүүн түспүччэ, д ьэ с ы р сан э л эг эл дь и т и ҥ э р э. К и м үс бастаан кэлбиттэр ити мүһэлэри ы л ы а х т а р а », — диэтэ кинээс. М. Доҕордуурап
Кылыйан кыыралдьыттылар, куобахтаан түһүөлээтилэр, буурдаан ыстаннылар. Кыайбыттарга мүһэ туттардылар. В. Протодьяконов
Кини кылыйан, буурдаан уонна мас тардыһан тэҥнээҕин булбатаҕа. Кыайыылаахтар мүһэ туппуттара. «Чолбон»
♦ Мүһэлээҕи бүдүрүт фольк. — улахан кыылы эбэтэр анаан уотуллубут сүөһүн ү өлөр (сииргэ анаан). ☉ Завалить зверя или забить крупный рогатый скот
Түөстээҕи түҥнэрбиттэр, бытталааҕы бысталаабыттар, хаһалааҕы хайыталаабыттар, мүһэлээҕи бүдүрүтэлээбиттэр. Саха сэһ. I
ср. монг. мөч, бур. мүсэ ‘конечность’, кирг. мүчө ‘часть тела’, тув. дөрт мөчү ‘конечности’, ног. муъше ‘кусок мяса, который относят родственникам или близким соседям после того, как забьют овцу или лошадь’

I
туохт.
1. Үтүөрэн, оһон сабылын, чэрдий (баас туһунан). ☉ Затягиваться, зарубцеваться (о ране, язве и т. п.)
[Гавриил Протодьяконов] атаҕын искэннэрэ тарта, бааһа бүтэйэн эрэр. А. Данилов
2. Сылдьыллыбат буолан, отунан-маһынан саба үүнэн, биллибэт буол, оһон хаал (хол., ыллык суол туһунан). ☉ Зарасти растительностью (напр., о тропинке)
[Дабыыт] Ол туран өйдүү биэрбитэ тиэргэн иһэ сытыган отунан адаарыччы үүммүт, суол-иис бүтэйэ оспут. У. Нуолур
Сотору бүтэйэн эрэр омоох суол туораан таҕыста. Оҕонньор атын ол суолунан салайда. П. Филиппов
3. Бүтэн хаал, бүт, баран, муҥурданан хаал. ☉ Иссякать, исчезать, оканчиваться. Өрүс уорааннара бүтэйэллэрэ чугаһаабыт. Уораан хойдон-бөлүөҕэн эрэр уутун дьалхааннаах сүүрүк обургу бокуойа суох эҕирийэн ыла турар. Я. Семенов. Кэлиэх-барыах сирдэрэ Кэлии үүтүнүү бүтэйэн, Хатырыктаах аймаҕа Хааччахха хаайтардаҕа. Хоһоон т.
II
1. даҕ.
1. Киирэр эбэтэр аһыллар аана аһаҕаһа суох. ☉ Замкнутый, не имеющий выхода
Ортотугар чоҥолох көлүйэлээх абырҕала халыйан үүммүт бүтэй хоннох сири хара сыбар иилии түһэн турар. Амма Аччыгыйа. Тутуллубут эбээн атамаанын уолугар бүтэй таҥаһы тигэн бүрүйбүтүнэн сыарҕаҕа олордон, кэлгийэн кээһэллэр. Саха фольк.
2. Туох да быыһа-арда көстүбэт, күнэ, ыйдаҥата суох. ☉ Настолько темный, что ничего не видно (напр., об осенней ночи)
Түҥкэлэс бүтэй түүн үөһэ этэ. Төрөөбүт дьиэккээним барахсан Түннүгүн мууһа ыраахтан сырдаан, Ахтыбыт сүрэхпин үөрпүтэ. Эллэй
Мунду миинин курдук болоорхой бүтэй былыттаах, чуумпу ичигэс күн налыйда. Н. Габышев
3. Тула өттүнэн хаххалаах, ордук чуумпу, бүөм. ☉ Тихий, укромный (уголок)
Чурум-Чурумчуку Тоҕуттубут тордох сонноох, Чоочой-туллай олооччулаах, Чуҥкук, бүтэй, чуолҕан саҕа Чуораайытта алаастаах. Эллэй
△ Тыала, салгына суох, наһаа чуумпу. ☉ Душный, без малейшего движения воздуха. Бүтэй куйаас
4. Соччо дуораана, ньиргиэрэ суох (ыраахтан эбэтэр туох эмэ курдат иһиллэр, эбэтэр анаан аччатыллыбыт тыас туһунан); чуор чыҥкынас буолбатах (саҥа туһунан). ☉ Приглушенный, нечетко слышимый (о звуке, голосе, слышимых издалека или через что-л.)
Билии тыаны үрдүнэн аракыата уота өрө субуруйан тахсан дэлби ыстанна, икки бүтэй тыас утуу-субуу ньиргийтэлээтэ. Амма Аччыгыйа
Өстөөх диэки көтүрүтэ тэбэр бүтэй тыастар иһилиннилэр. Т. Сметанин
Кини [Маратик] куолаһын Өрүүсэ хаһан да эндэппэт. Бүтэй соҕус уонна нүһэр. А. Сыромятникова
2. аат суолт. Сиэрдийэ, тоһоҕо эбэтэр остоолбо көмөлөрүнэн оҥоһуллубут тугу эмэ (ханнык эмэ сири) тулалыыр, эргийэр күрүө. ☉ Городьба, изгородь вокруг чего-л. «Биһиги оҕуруоппут эһиилгиттэн улаатан барыахтаах
Бу бүтэйи киэбин тухары!» — Кини киэҥ сиринэн эргийэ ыстаҥалаан бара турар бүтэйи батыһыннары ыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Өбүгэ саҕатааҕы бүтэйдэр бараннылар, сайылыгы ходуһаттан, ходуһаны бааһынаттан араарар саҥа бүтэйдэри аны туппаппыт. «Кыым»
Сэлиэһинэй бурдуктара Сиэрдийэ бүтэйи Үрдүнэн көһүннэ, Оруос бурдуктара Остуолба бүтэйи Оройунан унаарыйда. Саха нар. ыр. III
3. сыһ. суолт. Хайаан да, булгуччу. ☉ Обязательно, в любом случае
Бэтэрээнэн эттэххэ, Бээһээҥҥиттэн бүгүҥҥү, Бүгүҥҥүттэн сарсыҥҥы Бүтэй ордо туруохтаах. Күннүк Уурастыырап
Миэхэ бүтэй эрэнэр Сылаас, ыраас, сайаҕас, Минньигэстик мичийэр Оҕом дьоллоох хараҕа. С. Данилов
△ Таайан, сэрэйэн. ☉ Наугад, вслепую. Кинилэр атыны кэпсэттилэр, ол эрээри саҥаһа уол олус дьүдьэйбитин, аччыктаабытын көрөн, «туох эмэ алдьархай буолбут быһыылаах», — диэн, бүтэй ытырыктата санаата. Саха фольк.
△ Туох да быыһаарда суох тилэри, бүтүннүү, үлдьү. ☉ Сплошной, без зазора, без промежутков
Хаар былытын сыһыары тардыммыт бүтэй тумарык халлаан даҕаны син хамныы-дьалкыйа турар эбит. Амма Аччыгыйа
Сүүһүгэр туоһахталаах бүтэй хара атыыр оҕус хараҕар бу хааман мөскөлдьүйэн эрэргэ дылы буолла. Болот Боотур
Сэрэхтээх бу бүтэй хара түүн Түҥ ойуур быыһыгар Сэрииһит Уйбаныап Көстөкүүн Досуорга турбута. А. Абаҕыыныскай
♦ Бүтэй Бүлүү — Бүлүү өрүһүн уонна кини тардыытын ойуулуур эпиитэт. ☉ Широко распространенное в народе название реки Вилюй и ее бассейна
[Тоҥус — Манчаарыга:] Мин да биллэр киһибин, Үс бүүрүктээх Бүтэй Бүлүүгэ үөскээбит, Тоҥус бэрдэ буолабын, Дьулайыма, толкуйдан. А. Софронов
Бүтэй Бүлүү барахсан Бөһүүкэлиир хаардара Бүрүйбүтүн сахсына Бөдөҥ көтөр түүтүнүү, Бүтүннүүтүн кыйдаата. С. Васильев
Бу зона урукку өттүгэр «бүтэй Бүлүү» диэн ааттаах түҥкэтэх сиринэн биллэрэ. ВМС СДО. Бүтэй бүөрдээх — олус эмис, бүөрэ көстүбэт сыалаах (хол., куобах туһунан). ☉ Очень жирный, с заплывшими жиром почками (напр., о зайце). Икки куобахпыт бүтэй бүөрдээхтэр эбит. Бүтэй куйаас — салгына, тыала суох былыттаах куйаас. ☉ В облачный день: сильный зной без малейшего дуновения ветерка
Бүтэй куйаас Сылайбакка, Сынньаммакка Хоруйа охсон тэлгэтэ Утуу-субуу Уулуудайбыы Сырбаттыбыт, Сырыстыбыт. А. Абаҕыыныскай
Бүтэй куйаас Бөлүөхсүйдэ. Сымалалаах Сытым түстэ. Күннүк Уурастыырап
Атырдьах ыйынааҕы бүтэй куйаас күн этэ. «ББ». Тэҥн. буһурук куйаас. Бүтэй туйахтаах (туйахтаахтар) фольк. — сылгы сүөһү. ☉ Лошадь, лошади
Үрэххэ баппатах үрүн түүлээҕи, Үргүүк хаҥылы, бүтэй туйахтааҕы Үксэтэ олордуннар. П. Ойуунускай
Толоон-алаас тухары Тоҕуоруйан үөскээбит Бүтэй туйахтаахпын Бүдүрүтэр буолаайаҕын. П. Ойуунускай. Бүтэй эттээх эргэр. — урукку өйдөбүлүнэн, абааһыны, иччини көрүгэһэ суох, чэгиэн, дьилэй эттээх-хааннаах. ☉ По древним поверьям якутов, человек физически и духовно крепкий, сильный, с «закрытым телом», т. е
неспособный видеть галлюцинации. Мин сааспар абааһы диэни харахтыы илик киһибин. Бүтэй эттээхпин. Н. Заболоцкай
◊ Боотулу бүтэй (күрүө) — бүтэй алын маһын үрдүнэн хатыйа анньыллыбыт тоһоҕолорго сиэрдийэ уурталаан тутуллубут күрүө. ☉ Изгородь из крестообразно вбитых над нижними жердями кольев. Боотулу бүтэйи атыннык тоһоҕо бүтэй, хатай эбэтэр хатыйыы бүтэй дииллэр
□ Сэмэн оҕонньор …… икки мас боотулу күрүө биир сүлдьүгэһин тосту тартаран, тахсан түҥкүнүү турда. Амма Аччыгыйа. Бүтэй быара — бүтэй алын сиэрдийэтин уурар тирээбил мас, бүтэй атаҕа. ☉ Упор для нижних жердей изгороди. Бүтэй быарын чэгиэн мастан оҥороллор. Бүтэй дорҕоон тыл үөр. — куолас кыттыыта суох сүнньүнэн тыас эрэ көмөтүнэн үөскүүр саҥа дорҕооно. Бүтэй дорҕоону саҥарарга салгын саҥа аппараатын ханнык эрэ миэстэтигэр мэһэйи көрсөн, иҥнэ-иҥнэ тахсар. ☉ Согласный звук
Уһун аһаҕас дорҕооннор чахчы уһуннук, кылгас аһаҕастар чахчы кылгастык этиллэллэр. Оттон бүтэй дорҕооннор сорохторо сымнаҕастык, сорохторо тыастаахтык этиллэллэр. «Кыым»
Кини [Софронов] аллитерацияҕа устуруокалар иннилэригэр, истэригэр аһаҕас, бүтэй дорҕооннор дьүөрэлэһиилэригэр олоҕурдар да, биири хаста да төхтүрүйэн хос-хос этииттэн аккаастаммыта. Софр. Данилов. Бүтэй уулаах геогр. — өрүстэрэ, үрэхтэрэ, күөллэрэ, атын да уулара муораны, акыйааны кытта холбоспот материктар ис уобаластара. ☉ Бессточные области
Африка кураайы өттүлэригэр акыйааҥҥа түспэт бүтэй уулаах киэҥ сирдэр бааллар. КВА МГ. Быһыт бүтэй — холкуос ходуһатын мэччирэҥтэн араарар бүтэй (сэбиэскэй кэмнээҕи). ☉ Изгородь для отгораживания коллективного покосного луга от пастбищ (в советское время)
Тумус тыаны ортотунан быһа охсон ааспыт быһыт бүтэйгэ тиийэн баран, тэлиэгэттэн сулбу ыстанан түстүм. Эрилик Эристиин. Бэрбээкэй бүтэй — икки мастаах (сиэрдийэлээх) бүтэй: алын мас баҕана үүтүгэр угуллар, үрүт мас баҕана төбөтүнээҕи ыыраахха ууруллар. ☉ Вид изгороди из двух жердей: нижняя продевается в отверстия коротких столбов, а верхняя кладется в желоба их верхушек
Ньирэй хааччаҕа бэрбээкэй бүтэйинэн эргитиллибит. Остуолба бүтэй көр үүт бүтэй. Көстөкүүн түөрт мастаах остуолба бүтэйи сүүрэн иһэн үрдүнэн ойон элээрэн кэбиспит. «ББ»
Оруос бурдуктара Остуолба бүтэйи Оройунан унаарыйда, Улаан кулун кутуругун курдук Куоластана куоҕайда. Саха нар. ыр. III
Сүлдьүгэс (сүллүгэс) бүтэй көр үүт бүтэй. Урууп дьиэтэ эргэ ампаар дьиэ элээмэтэ. Үрдүгэр күөх от өрөһөлүү үүммүт. Дьиэтин тула сүллүгэс бүтэй. Күндэ. Сылбах бүтэй — ойуурга үүнэн турар мастары охтортоон оҥоһуллубут күрүө. ☉ Изгородь-осек (городьба из срубленных и заломанных на высоких пнях деревьев). Хатырык үрэх халдьаайыта сылбах бүтэйдээх. Үүт бүтэй — сиэрдийэни остуолба үүттэригэр уган оҥоһуллубут күрүө. ☉ Изгородь из жердей, продетых в отверстия столбов
Добуун Лоҥкууда диэн ааттанааччы хордоҕоһунан, үс үүт бүтэй быһа сүүрэн дьэргэйэн тахсан Күүлэкээн хайатын аппатыгар анньылынна. М. Доҕордуурап
Охтон иһэммин, өрүһүннүм, Өйбүн даҕаны сүтэрбэтим; Ойбутум курдук ойо турдум, Үүт бүтэй үрдүнэн көттүм. А. Бэрияк
Бэйэтин кыанар киһи этэ. Үс үүт бүтэйи оонньуу-күлэ тайаммакка эрэ ыстанан дэгэс гынара. «ББ»
Хатыйыы бүтэй көр боотулу бүтэй (күрүө). Хаһаайын сүрэхтээх үлэһитин кини олбуора хатыйыы бүтэйдээҕэ кэрэһэлии турар. В. Протодьяконов
III
аат дьөһ. Хайааһын ханнык эмэ предмет нөҥүө оҥоһулларын бэлиэтээн, миэстэ сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает пространственные отношения, употребляясь при указании на предмет, через который совершается действие (сквозь, через)
Настя, чарапчыланачарапчылана, туман бүтэй сөмөлүөтү көрө сатаата. Н. Якутскай
Кырынааһы этэрбэс бүтэй ибили тутан кэбистим. Т. Сметанин
Санныларын уҥуохтара таҥас бүтэй кырыыланан көстөргө дылылар. Н. Лугинов
Бостуук сайдыыр саҥата дьиэ бүтэй субу иһиллэр. С. Федотов