даҕ.
1. Былыттаах, бүдүө-бадыа (халлаан, күн). ☉ Сумрачный, неясный, ненастный (о небе, погоде)
[Доҕорум] кэри-куру көрүҥэ …… түүппэх былыттаах халлаан курдуга. Н. Абыйчанин
Бороҥ былыттар усталлар, Быыстала суох элэҥнииллэр. Түүппэх баҕайы. Сөп-сөрүүн. «ХС»
2. көсп. Саппахтаах, курус (санаа). ☉ Грустный, печальный (о мысли)
[Бу түгэн] туох баар олорон ааспыт олоҕун, ыар-баттык буолар ааспыт хаардарын, өйгөр-санааҕар түмүллүбүт түүппэх санаалары ньылбы охсон, ханна эрэ ырыых-ыраах ый-күн ыпсыһыытыгар үтэйэн кэбиһэр. В. Миронов

туохт.
1. Дьалкыйан, булкуллан, кир-буор өрүкүй, болоор (хол., ууну этэргэ) эбэтэр улаханнык долгуннанан, будулҕаннанан, ытыллан оннук буолан көһүн (хол., өрүһү, муораны, силлиэни этэргэ). ☉ Становиться мутным от перемешивания, колыхания (о жидкости) или сильно волноваться, бурлить, бушевать (напр., о реке, море, вихре и т. п.)
Сүүрэн киирээппитин кытта, уубут будулуйа түстэ. И. Данилов. Анныбар холуон сүүрүктээх өрүс будулуйа устар. П. Аввакумов
Мунду миинин курдук Муора будулуйбут. В. Чиряев
Киэҥ толоон киэбин тухары толору кутуллан хаалбыт тымныы тумана, мэктиэтигэр, оргуйа турар солох курдук будулуйар. Эрилик Эристиин
Уот үөһүгэр улахан солуурга эт буһан будулуйа турар. Болот Боотур
△ Туох эмэ (хол., туман) мэһэйдээн аанньа көстүбэт буол, болоор. ☉ Становиться плохо видимым из-за чего-л. (напр., тумана); тускнеть, мрачнеть
Буорах буруотун быыһынан бүдүө-бадыа да будулуйа уһуннар, күндүл күнүм, оо, күндүтүн! С. Федотов
Былыттар туман буоллулар, Хаар халлааҥҥа харбаһар, Сирдээх халлаан будулуйа Буурҕа долгуна айманар. С. Данилов
Сибилигин ыраах үлүгэр будулуйбут үрүйэтин төбөтө субу чугаһыы сыҕарыйбыт курдук буолбут. Амма Аччыгыйа
2. Силлиэлэн, туманнан эбэтэр туох эмэ оннук ытылҕаннаах буол. ☉ Бушевать вихрем, покрываться туманами или чем-л. подобным (напр., об определенном времени года)
Сахам хомуһа, Эн дьүрүскэн тойуккар Кэпсиигин: Көмүлүөк иннигэр Үс түүннээх күн Тойук туойар олоҥхоһуттары …… Тымныынан будулуйар Тохсунньу ыйдарга Таҥха иһиллээн Тоҥор кэмнэри. Чэчир-76
Бууска тыаһынан ньиргийбит, Буомбанан будулуйбут …… Алдьархайдаах дьакыйсыылаах Хаан өстөөх фашистардыын Хардарыта түсүһэр бириэмэҕэ Уолан ыччаппыт Попов Уонунан фашиһы кыдыйбыта. Н. Степанов

туохт.
1. Күүскэ тарҕан, барыны бары сабардаа (хол., сыт, буруо туһунан). ☉ Насыщать, наполнять окружающий воздух (напр., о запахе, дыме)
Биэрэккэ сытыйбыт балык, түүнүгүрбүт табах сыта тунуйар. Амма Аччыгыйа
Түптэ сыта сири-дойдуну тунуйда, бары сааскы кэрэ сыты барытын баһыйда. Л. Попов
Буруо тунуйан, халлаан да, күн да баара биллибэт, биир кэм бүдүө-бадыа тумарык турар. В. Протодьяконов
2. Элбээн, дэлэйэн, киэҥник тарҕан. ☉ Распространяться, разноситься (напр., о новостях); увеличиваться в числе, заполонять собой что-л. (о ком-л.)
[Туоскун:] Ол сонун обургу сири-сибиири тунуйбут буолуохтаах. Софр. Данилов
Күн диэн тыл Быраман дьыллартан бар-дьоҥҥо тунуйбут. Эллэй
Кумалаан хойдор, тулаайах тунуйар …… амырыыннаах дьыл ааҥнаан кэлэн эрэр буолбат дуо, доҕоттоор! Суорун Омоллоон
Үрүҥ бандьыыттар, сытыган от курдук, улууһу бүтүннүү тунуйан истилэр. В. Протодьяконов
3. Тэнийэн сабардаа, бүрүүкээ (хол., чуумпу). ☉ Заполнять, охватывать собой что-л., устанавливаться повсеместно (напр., о тишине)
[Киэһэ] Туох барыта утуйар, Нуурал, чуумпу тунуйар. Күннүк Уурастыырап
Туох утуйуох — Бары утуйда. Уоскуйуу долгураҥа Бу кэмҥэ тунуйда. Кыраһа к. Халлаан урсуна сабылыннар сабыллан, боруордар боруоран, ыастыйан, борук-сорук тунуйда. МС Т
4. Тарҕанан, элбэх киһиэхэ баар буол, сыһын (дьаҥ, куһаҕан дьаллык туһунан). ☉ Охватывать многих, распространяться (о болезнях, вредных привычках)
[Арыгы] Саха сирин барытын сабардаата, Тоҥус сирин ордорбокко тунуйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Доҕор-атас тумнубатын, Тумуу-сөтөл тунуйбатын! Күннүк Уурастыырап
ср. бур. тунаха ‘стлаться’, тув. дун ‘засоряться’

I
аат. Күөлгэ үөскүүр сырдык өрөҕөлөөх хараҥа систээх кыра балык. ☉ Гольян озёрный
Уоһук ытыыытыы тымтай түгэҕин одуулаһар: аҕыйах мунду уонна быччыкы эрэ баар. Н. Якутскай
Доропуун оҕонньор, били эспит тууларын хат сөргүтэн мунду бөҕөтүн хостоон эрэрдии субуйа-суккуйа олордо. Н. Заболоцкай
Күөлтэн ч у г а с , булгунньах тэллэҕэр кулуһуну күөдьүччү оттон, мундуну үөлэн, чэй өрү нэн аһаары олорбуппут. Н. Габышев
♦ Кытыа мунду (буол) көр кытыа. Куралай Кустук дьэ эбии өһөҕө үллэн, өһө-сааһа умайан, хаана чаккыраан, бүтүннүү кытыа мунду б у о л а н …… охсуһуу киэнэ содуомнааҕар утаппыттыы баҕаран, өрө кыбдьыгырыы турда. Д. Апросимов. Мунду булумах (буол) — булкуллан, тугу да күттүөннээҕи быһаарбат, оҥорбот курдук буол. ☉ Запутаться в мыслях, быть сбитым с толку
Тиэхээс төбөтүн иһэ мунду булумах. Өр утуйбакка сытан, сарсыҥҥы муҥха дьонун санаан таҕыста. Н. Босиков
«Күнүскүбүн ыан баран тии йиэм», — диэбит ийэтин саҥата иһил лэргэ дылы гынар. Устунан сыбах сыбыы турар дьахталлар көһүннүлэр. Барыта мунду булумах. Н. Босиков
Мунду миинин курдук — барбатах балык миинин курдук диэн курдук (көр балык). Бырабылыанньа дьиэтин иһэ ыы-быччары. Мунду миинин курдук будулуччу көрбүт, кыпкыһыл сирэйдээх холуочук дьон тэлбиҥнэһэллэр. П. Егоров
Улуу д ь ы л обургу мунду миинин курдук Буһуруктуйан киирэн барда. С. Зверев
Иккиэйэх хаалан бараннар бы рааттыылар үп-үрүҥ тумаҥҥа бү рүттэрэн, күннэрин көрбөккө, мунду миинин курдук бүдүө-бадыа иһигэр сылдьан бултаатылар. «ХС». Мунду сырыыта — олус түргэн, суһал кэлии-барыы, сыыдам сырыы. ☉ Стремительное движение вза двперёд
Оччолорго эдэр-сэнэх буоламмыт сырыыбыт мунду сырыыта буолар. В. Иванов
ср. эвенк. пунну ‘гольян’
II
аат. Туох эмэ тимир сэп алдьанан, кэбирээн эрэр сирин бөҕөргөтөргө сыһыарыллар абырах, самалык. ☉ Планка или пластинка, железка, припаянная для скрепления двух частей ч его-л. металлического
Мунду уур. ПЭК СЯЯ
Хотуур төбөтүгэр тимир ууһа мунду уурбут. СГФ СКТ