сов. күрүөлэн, бүтэйдэн.

сов. 1. (отгородиться) күрүөлэн, бүтэйдэн; 2. (заслониться) хаххалан; загородиться рукой от солнца күн уотуттан илиигинэн хаххалан.

сов. 1. күрүөлэн, бүтэйдэн, быыһан; отгородиться ширмой быыһынан быыһан; 2. перен. (изолироваться, обособиться) тэйэ тутун, туора тутун, араҕыс.

бүтэйдэн диэнтэн хай
аата. Харытыана барахсан, Хаптаҕас бүтэйдэниитэ, Хапсаҕайа киирэр; Хааман-сиимэн ханайан ханан-эмэнэн эргийэр. «ХС»

аат. Москубаҕа Кыһыл болуоссакка турар, дойду үрдүкү былааһа үлэлиир дьиэлэрдээх кириэппэстиҥи кыһыл кирпииччэ истиэнэнэн бүтэйдэммит сирэ. ☉ Московский Кремль
Түөрт чааска Кириэмилтэн Москуба куорат түгэҕэр-төрдүгэр диэри Хара дьураалаах кыһыл былаахтар өрө күүрэн тахсаннар умсары сабырыйдылар. П. Ойуунускай

туохт. Туох эмэ сылааһынан, итиитинэн тугу эмэ сылыт, ириэр. ☉ Греть, отогревать что-л. чем-л. тёплым, горячим
Уллуҥаҕым сылааһынан суоһатан, Сүүһүм көлөһүнүнэн уоҕурдан, Толоон устун туһалаах сирдэммитим, Алаас ахсын ачаах бүтэйдэммитим. С. Васильев

көр кэрчик
Микиитэ биир кэччиги аҕатыгар хайыттара охсон киллэрэн тигинэччи оттон кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Үөл дүлүҥ кылгас кэччиктэрин сиргэ модьоҕолуу уурталаан, буор кутан оҥоһуллубут холумтаҥҥа икки-үс аһаах, уккунньах үрүтүрдүлэригэр туорута быраҕыллыбыттар. Болот Боотур
Оччотооҕу олох биир кэччигэ көстөн ааста. Н. Габышев
Нэһилиэк сирэ бүтүннүүтэ кэччик-кэччик быһыллан …… сорохторо эргиччи бүтэйдэнэн тураллар. А. Бэрияк

туохт.
1. Луҥку быһыылан, былыттанан чуумпур (халлааны этэргэ); чуумпур, наскый (тыаны, сиридой дуну эт эргэ). ☉ Становиться пасмурным и тихим (о погоде); становиться спокойным, затихать (о природе)
Халлаан луҥкурбут.  Оттоох уу атаҕар Көччөх кус маатыргыыр, Луҥкурбут күөл хараҕар Балык оонньоон чалымныыр. С. Васильев
Көстөр-көстүбэт күөх саҕах таах туруу бараан дойду. Чураадыйа луҥкуран сытта. И. Данилов
Улуу э б э убаҕас уута луҥкурда, кыыспыт былыт хараҥаран барда. С. Данилов
2. эргэр. Бүтэйдэнэн кыайан салгылаабакка сииккэ ыллар, сытый. ☉ Отсыревать, гнить
От түгэҕэ луҥкурбут. ПЭК СЯЯ
ср. эвенк. лунгур ‘вечер’

аат. Уу аҕалбыт маһа күөрэ-лаҥкы кыстаммыта эбэтэр оннук охтубут, киһи охторбут маһа. ☉ Нанесённый течением и скопившийся в одном месте лес, плавник; валежник
Көҥүһү туора икки кэккэ тоһоҕолуу саайталаатылар, хахыйаҕы, талаҕы, араас сылбаҕы соһон аҕала-аҕала, ол тоһоҕолор быыстарыгар хатыйа симитэлээтилэр. Амма Аччыгыйа
Туртаһы сүүрүк сылбахха сыбаабыта, туртас икки талах икки ардыгар кыбыллан хаалан баран, төбөтүн ньолбоччу быраҕан, хамсаабакка сыппыта. И. Федосеев
Куобах оллороот-боллороот ынах бүөрэ сирдэринэн, эрийэ-буруйа сүүрэр, охтон сытар маһы, сылбаҕы үрдүнэн ойуоккалыыр. Н. Заболоцкай
♦ Сылбах курдук — туох да бэрээдэгэ суох, ханна түбэһиэх. ☉ В беспорядке, свалившись куда попало
Атыттар эмиэ муостаҕа сылбах курдук сыттылар да, муннуларын тыаһа баччыгынаабытынан барда. А. Софронов
Аан аттыгар киэҥ наараҕа сүлүллүбэтэх элбэх куобах сылбах курдук кыстанан сытара. Н. Габышев
Өлбүт табалар сылбах курдук оҕуннулар. И. Данилов
◊ Сылбах бүтэй (күрүө) көр бү- тэй II
Чүөчээски аҕыйахтык хаамарын кытта сылбах күрүө барыс гына түстэ. Суорун Омоллоон
Дьэ, ити иһин бэрт өрдөөҕүттэн бүтэйдэммит буоламмыт, бүтэйбит да арааһа элбэх буолара: боотулу бүтэй, хадай бүтэй, сылбах бүтэй, быһыт бүтэй эбэтэр сиэлии бүтэй. Багдарыын Сүлбэ
Урукку сылбах бүтэйин оннугар түөрт мас остуолба бүтэйинэн эргийбиттэр. Г. Нынныров
ср. телеут. йылма аҕаш ‘дерево без ветвей’

I
быыһаа I диэнтэн бэй., атын
туһ. Дьиэттэн дьиэ икки арда тугунан да быыһамматаҕа үгүс. Амма Аччыгыйа
Федор Васильевич учительскай түгэҕэр хаптаһынынан быыһаммыт кыракый хос аанын тэлэйдэ. Софр. Данилов
Нэһилиэк сирин бүтүннүүтэ кэрчик-кэрчик быһыллан, тоһоҕонон, остуолбанан быыһанан, сорохторо эргиччи бүтэйдэнэн тураллар. А. Бэрияк
II
туохт.
1. Ким эмэ көмөтүнэн туох эмэ куһаҕантан, кутталлаахтан босхолон, өрүһүлүн. ☉ Спастись, освободиться, избавиться от опасности, беды
Мин хара үлэһит, дьадаҥы норуот атаҕастабылтан-баттабылтан быыһанарын иннигэр кыра-хара норуот көлөһүнүн өҥсөр баайдары хаайталыыр этим. Күндэ
Соһумардык быыһаммыт кыһыллар хаһыытаспытынан хомустан сырсан таҕыстылар. Амма Аччыгыйа
Миша, эн хайдах өйдөөбөккүн, эн букатын быыһанаҕын, өссө хамандыыр буолаҕын. С. Ефремов
2. Буруйгуттан босхолон, буруйа суоҕунан ааҕылын. ☉ Быть невиновным, оправданным
Суох, доҕоттор, эһиги бостуой эрэйдэнимэҥ, баттаппыттаах буоллаххытына, суутунан, дьыаланан үҥсэн быыһаныҥ. А. Софронов
Бу дьахтар буруйа суох буолла, быыһанна. Кинини көҥүллээҥ уонна били икки дьахтары киллэртээҥ! Эрилик Эристиин
Өскөтүн кини тугу эмэ көрбүтүн эбэтэр истибитин туһунан эппэтэҕинэ, биир туох эмэ чахчыны токурутан көрдөҕүнэ, кутталлаах буруйу оҥорооччу быыһанан хаалыан сөп. СГПТ
3. көсп., кэпс. Этэҥҥэ, үчүгэйдик оҕолон, төрөө (дьахтар туһунан). ☉ Благополучно разродиться, родить (о женщине)
Эрдэлиирдэр ийэлэрэ, Даарыйа эмээхсин, Сөдүөччүйэ быыһанан туруор диэри аҕыйах хонукка олорбут эбит. Амма Аччыгыйа
Дьиэлээх хотун Дьэбдьикиэйэ сатаан быыһаммакка, хаҥас диэки быыс иһигэр кулуннуу мөҕө сытар. Күннүк Уурастыырап
Ол түүнүгэр, сарсыарда таҥара сырдаан эрдэҕинэ, Аанчыгым быыһаммакка эрэ барбыта. Суорун Омоллоон
4. Бэйэ күүһүнэн туохтан эмэ босхолон, көмүскэн. ☉ Освобождаться, спасаться, избавляться, защищаться от чего-л.
Алгыс көмөтүнэн былыргы дьон араастаан быыһаныах, арааһы барытын оҥоруох курдук сананаллар. Саха фольк. Куорат олохтоохторо, хата, эрдэтинэ дьаадьыйан биэрэн быыһаммыттара. Н. Якутскай
Ити хомуска кус тыҥырахтаах көтөртөн саһан быыһанна, киһи ытарыттан эмиэ хорҕойдо. Багдарыын Сүлбэ
5. көсп. Бэйэҥ буруйа суоххун, кырдьыккын дакаастаа, көрдөр. ☉ Оправдаться, оправдываться
Онон суукка да тиийэн кырдьыкпын булунан быыһаныам диэбэккэ олоробун, хата, холуобунайга түбэһэр киһи буолуом ээ. А. Софронов