прил. разг. ичигэс баҕайы; # тёпленькое местечко сылаас сир, бүөмчү сир (дуоһунас).

дьэдьээмирдээ диэнтэн бэй
туһ. Солооһун туһунан эттэххэ, төҥүргэһэ олус хойуу уонна наһаа бөдөҥнөрө бэрт буолан, үлэтэ олус кытаанах буолсу диэбиппэр, чэ үлэлээн ис, дьэдьээмирдэниэ диэбиккин бүөмчү саныы сылдьар этим. А. Софронов

I
көр боскуйа
Урут бугул бөҕө бачыгыраабыт, от бөҕө лөглөрүспүт баҕарахтарыгар биирдии-иккилии боспуйалар чөрөспүттэр. «ХС»
II
даҕ., түөлбэ. Дьоҕуһунан, бүөмчүтүнэн үчүгэй; дьоҕус, чөкө. ☉ Подходящий своими небольшими размерами или уютностью, хороший, ладный. Боспуйа дьиэ. Боспуйа сир
□ Баадаҥнас эр киһиэхэ холоотоххо, кини, оҕо курдук кыракый боспуйа дьахтар, ити ууну кырыйа көтөн, саҥата суох бултуур тыыраахылартан биирдэстэрин кэриэтэ. Н. Габышев

аат., түөлбэ. Туох эмэ (хол., улахан киэҥ сир) эмискэччи көстө түспэт түгэх өттө, булуҥа, хонноҕо. ☉ Обособленная, находящаяся в стороне от наблюдателя, невидимая часть обширной местности (напр., долины, леса)
Долбор курдук дэриэбинэлэр билигин даҕаны кыраайбыт киэҥ ньуурун ханнык эмэ бүөмчү куутаҕаларыгар сэмэйдик бүгэ, кистэнэ сыталлара буолуо. Г. Угаров

даҕ. Өлгөмнүк үүнэр (үүнээйини этэргэ). ☉ Обильно и быстро растущий (о растениях)
Кылааннаах күндү түүлээҕэ мэнээктээбит баай хара тыалардаах, үүнүмтүө сүмэ от кыһыннары үллүктэммит өҥ хочолордоох бүөмчү үтүө дойду этэ. ГИП КДЬ. Төрдүгэр астаахтартан Саха сиригэр ордук үүнүмтүө турунуопус буолар. ПАЕ МСТ

1. сыһ. Кимтэн, туохтан эмэ ыраатыннара соҕус, арыый тэйэ (хол., тур); тэйитэ (хол., ас). ☉ Поодаль, в некотором отдалении от чего-л. (находиться); подальше, на большее расстояние от кого-чего-л. (напр., отодвинуть)
   Хабырыыс, аҕатын көмүскэһэр толкуйданан, сүүрэн кэлэн, тэйиччи турда. Амма Аччыгыйа
   Оҕонньор үҥүүнэн эһэни тылын төрдүгэр саайбыт, уонна бэйэтиттэн тэйиччи анньа сылдьар. Л. Попов
   Бултуур ыырым дьон олоҕуттан тэйиччи, суола-ииһэ суох буолан сылдьарга бүөмчү. Н. Борисов
2. даҕ. суолт. Кимтэн, туохтан эмэ ыраах соҕус баар. ☉ Находящийся в отдалении, далеко от кого-чего-л.. Тэйиччи нэһилиэк

аат.
1. Туох эмэ чараас, чэпчэки бэйэ-бэйэтин кытта кыратык аалсан, таарыйсан ылар тыаһа (хол., сэбирдэх, от, долгун, солко таҥас). ☉ Шорох, шелест чего-л. (напр., листьев, травы, волн, шёлка)
Тыаһыы-ууһуу уһунна Дойдум сааскы үрэҕэ, Ол суугунтан уһугунна Мин ийэ дойдум сүрэҕэ. С. Данилов
Охоноон бүтэригэр куолаһа өссө сүрдэннэ, аар тайҕа суугуна, тыал куугуна онно баарга дылы. Л. Попов
Үөһэнэн, тыа баһынан бүтэй куугун, дириҥ суугун иһиллэр, тииттэр төбөлөрө нусхаҥнаһаллар. Р. Кулаковскай
2. Элбэх киһи биир күдьүс тыаһа-ууһа, күүгээнэ. ☉ Однообразный шум толпы, гомон
Хомуоһап дьон суугунун ортотугар тахсан барар. Амма Аччыгыйа
Куруорт дьонун көйгүөрэр Суугунугар кыһаммакка …… Бүөмчү паара күлэрүөрэр. Р. Баҕатаайыскай
◊ Күөх суугун поэт. — тыалтан хамсаан суугунуур хойуу от-мас. ☉ Шелестящий (-щая) от ветра густой лес или трава
Тардыҥ эрэ, үрдүк бэстэр, Күөх суугуҥҥут ырыатын. П. Тобуруокап
Аты өрөҕөтүнэн охсуллар күөх суугуну көҥү кэстэрэн, кытара сытар отону тоҕо хаамтаран …… алардары-сыһыылары ааһабыт. С. Васильев
Хатыҥ лабаалара хоҥкулдьуһа, нусхалдьыһа хамсаабыттара. [Федя]: «Күөх суугун барахсан!» — диэбитин кулгааҕа эрэ истэн хаалбыта. И. Федосеев
ср. тув. шуугааҕын ‘шум’

аат.
1. Ханнык эмэ сир, тутуу кумааҕыга оҥоһуллубут чөртүөһэ, схемата. ☉ План (чертеж, изображающий на плоскости какую-л. местность, сооружение). Москва былаана. СанктПетербург былаана. Дьокуускай былаанын схемата 1982 с. бэчээттэмитэ
□ Кыһыл этэрээти Дьокуускайдааҕы кистэлэҥ бойобуой дуруһууна боломуочунайа Иван Воинов көрсөр
Дьокуускайга кимэн киирии былаана манна сиһилии көрүллэр. Амма Аччыгыйа
2. Уһун болдьохтоох улахан үлэлэр оҥоһуллар бэрээдэктэрин, утумнарын-ситимнэрин уонна толоруллууларын болдьоҕун ыйар, эрдэттэн бэлэмнэммит дьаһаллар. ☉ План (система мероприятий, предусматривающая порядок, последовательность и сроки выполнения каких-л. работ). Биэс сыллаах былаан. Стратегическай былаан. ГОЭЛРО былаана. Судаарыстыбаннай былаан
□ Тыа сииги, сөрүүнү тутар буолан, кураайы дойдуларга ойуурдары үүннэрэр, айылҕаны уларытар улуу былааммыт үөскээбит эбит. Суорун Омоллоон
Дакылааппар …… биэс сыллаах былаан туһунан уонна кини соруктарын туһунан кэпсээн бардым. А. Бэрияк
Туох ханнык иннинэ, ити былааҥҥа киирбит титульнай тутуулар олоххо киириэхтээхтэр. Р. Кулаковскай
3. Туох эмэ хайдах буолан иһиэхтээҕин барыллааһын, сабаҕалааһын. ☉ План (предположение, предусматривающее ход, развитие чего-л.)
Абдуркулла, баар эрэ биир бүөмчү санаабыт былаана алдьаммытыттан курутуйбут киһи быһыытынан, сир диэки хайыһан олордо. Эрилик Эристиин
Лэгиэн Кыычыкын оҥостуммут былаана, санаммыт баҕата туолбатаҕа. Күннүк Уурастыырап
Эн чахчы баҕаҥ хоту «орто киһи» буолбуккун, ол эрээри эн орто учуутал буолар былааҥҥын бырах. Н. Лугинов
4. Тугу эмэ кэпсээһин кылгас сааһыламмыт барыла. ☉ План (краткая программа какого-л. изложения). Дакылаат былаана. Уруок былаана
□ Уруок былаанынан, хоһоону икки үөрэнээччи ааҕыахтаах этэ
Онуоха бириэмэ кыайан ордубата. Софр. Данилов
Салайааччылар матырыйаалы сирийэн үөрэтэр, силиэстийэ былаанын оҥорон, бэрт түргэнник ылсарга сорудахтаатылар. М. Попов
△ Туох эмэ (хол., ханнык эмэ сир: үрэх, алаас, сыһыы о. д. а.) көстөр быһыыта, омооно. ☉ Основные очертания (границы), ориентиры какой-л. местности (реки, аласа, поля и т. п.)
Өрүс халҕаһатын курдук логлоруттаҕас былыт үрдүнэн көтөн иһэллэр. Ханна да сир былаана, тыа-толоон омооно көстүбэт. Амма Аччыгыйа
Кычкин сир былаанын тосхойон кыраныыссаны туораабыт үспүйүөн хайаан даҕаны маннык сиринэн барыахтаах диэн, ирдээччи ыттаах пограничнигы илдьэ быһалаабыт. Н. Якутскай

аат. Баҕа санаа туолуута, туох эмэ үчүгэйтэн аһара астыныы, дуоһуйуу. ☉ Искренняя удовлетворенность от исполнения желания, чувство довольства и радости, счастье
Дьол икки хараҕа суох (өс хоһ.) Дьол, сор икки киһини кытта тэҥҥэ сылдьаллар (өс ном.). Таптал диэн дьол, оттон баай диэн күн кырааската (өс хоһ.). Биһиги барыбыт дьоло Ийэ дойдубут дьолуттан тутаахтаах. Суорун Омоллоон
Учуутал килиэбэ эрэйинэн кэлэр килиэп. Ол эрээри ити килиэби чахчы боруостаатым дии саныыртан ордук улахан дьол суох! Софр. Данилов. Утар. сор
♦ Дьолгун холбоо - кэргэннэн. ☉ Обзаводиться семьей, жениться или выходить замуж (букв. счастье свое соединить)
«Оҕобут этэҥҥэ үөрэҕин бүтэрэн, үчүгэй киһилиин дьолун холбуура буоллар», - диэн дьоно истэригэр бүөмчү баҕа санаалаахтара. Н. Лугинов
Кинээс Андрей кэргэнин таптыыр этэ, ол кэргэнэ өлбүтэ, онон аны атын дьахтары кытта дьолун холбоору оҥостор эбит дии. Л. Толстой (тылб.). Дьоло оонньоото - сотору өлөөрү гыммыт кырдьаҕас киһиэхэ дьоһуннаах булт тосхойон биэрдэҕинэ ити курдук этэллэр. ☉ Так говорят, когда старому человеку сопутствует большая удача в охоте (к скорой смерти)
Оҕонньор дьоло оонньоон, куобаҕын туһаҕыттан кыһыл саһылы ылла. «ХС»
◊ Дьолгун мүччү тутума (түһүмэ) - үчүгэй түбэлтэни куоттарыма, туһанан хаал. ☉ Не упускай благоприятного случая, пользуйся подвернувшейся удачей
Былыр, эдэр эрдэхпинэ, биирдэ дьолбун мүччү тутан турабын. М. Доҕордуурап
[Балбаара - Ааныскаҕа:] Дьолгун мүччү түһэн, эҥин-эҥин буолан көр эрэ. Эрилик Эристиин
Дьолгун мүччү тутума! Улааны ыл, ат оҥоһун уонна киниэхэ эһиги, мин курдук, үтүө доҕор буолуҥ. Н. Заболоцкай. Дьолгун тургутан көр - туох эмэ баҕараргын ситиһэргэ сорунан, бэйэҥ кыаххын бэрэбиэркэлэнэн көр. ☉ Искушать судьбу, чтобы достичь желаемого, проверять свою удачливость. Дьолгун тургутан көр, ыйыталас, баҕар, кэргэн буоларга сөбүлэһиэ. Дьолбун тургутан көрөөрү гынабын: быйыл Дьааҥыга тахсан бултуурга санана сылдьабын. Дьолу бул - баҕарбыт баҕа санааҕын сит, онтон дуоһуй. ☉ Достичь желаемого (получая удовлетворение от этого), найти свое счастье в чем-л.
Эдэр дьон эрэнсэн, итиитик таптаһан, Үлэттэн дьоллорун булбуттар. Күннүк Уурастыырап
Эҕэрдэ эһиэхэ, эдэр дьон! Тэҥнээхтэр кэргэннии буолбуккут, Олоххут кэскилин кэҥэтэн, Тапталга дьолгутун булбуккут. П. Тобуруокап
Холкуос дьоно сүбэнэн Дьоһун суолга туруммут - Холбоһуктаах үлэнэн Дьолун мантан булуммут. А. Абаҕыыныскай. Дьолу көрдөө - баҕарбыт баҕа санааҥ туоларын туһугар туруулас. ☉ Стараться, стремиться к тому, чтобы желаемое исполнилось, искать свое счастье
Тыа киһитэ манна бултуур, дьолун көрдүүр, үөрэр-көтөр, сынньанар. И. Данилов
Көҥүлү, дьолу көрдөөн ылбаттар, охсуһан кыайан ылаллар, эн да бэйэҥ дьолуҥ иһин охсус. М. Доҕордуурап
п.-монг. дьол

туохт.
1. Бүтүн туруккун сүтэр, буорту буол. ☉ Терять целость, быть испорченным, поврежденным
Таҥыннахха алдьаммат аҥас, аһаатахха бүппэт ас диэн суох ээ. Амма Аччыгыйа
Өксүүнньэ били баҕайыны [баҕа оҕотун] маһынан ылан, алдьаммыт бөх ыаҕаһыгар уган, дьиэ кэннинээҕи былыргы даҥ оҥкучаҕар таһааран бырахта. Күндэ
Легковой газик алдьанан турар. Софр. Данилов
△ кэпс. Сааскы халаантан көтөҕүлүн-кумалан (өрүс, күөл мууһун туһунан). ☉ Ломаться, крошиться (о льде во время половодья)
Кыһыллары Лена өрүс мууһа алдьаныытыгар тириэртэхпитинэ, Иркутскайтан кэлэр кыһыл этэрээттэри кытта күөн көрсөрбүт мүччүрүйбэт суол буолар. Эрилик Эристиин
Көлүйэҕэ уу киирбититтэн мууһа көтөҕүллэн, алдьанан улахан ырбыы тахсыбыта эрэһэ долгунунан дьиримниир. М. Доҕордуурап
△ Ороскуоттанан, сиэниллэн бар (кэрдэн, быһан ылыллар ууруу хаһаас ас туһунан). ☉ Быть распечатанным, начинать растрачиваться (о запасенном продукте, к-рый можно расходовать, разрубая на части). Бу киэһэ атах эт алдьанна
□ Таҥас суунуллар, киэргэниллэр, Саҥа ырбаахы тигиннилэр
Сэлиэһинэй тардылынна, Хаһаас арыы ас алдьанна. Дьуон Дьаҥылы
2. Уруккуттан уларыйан, буорту буолан, мөкүтүйэн хаал (хол., буочар, бэрээдэк эҥин). ☉ Потерять первоначальный вид, портиться, ухудшаться (напр., о почерке, порядке, дисциплине)
Кини [Өрүүсэ аҕатын] буочара хаһан да алдьаммат. А. Сыромятникова
Мунньахтара буоллаҕына бэрээдэгэ алдьанан, мунньах дьаабыта суох буолан хаалла. Эрилик Эристиин
Алдьаммыт бэрээдэк хат көнөн биэрэр диэн кэлиэ дуо, урут биир хааһахха киирэр, аҥаара эрэ батта. Н. Заболоцкай
△ Урукку туруккуттан тас көрүҥҥүнэн сүүйтэр, мөлтөөн-ахсаан көһүн. ☉ Терять вид, ухудшаться; быть усталым, измученным
Быһыым-таһаам да алдьанна. «ХС»
△ көсп. Ыраас, ылааҥы туран хаҕыстык тыалыран, ардахтаан, тибиилэнэн бар (халлаан, күн-дьыл туһунан). ☉ Вдруг испортиться, ухудшаться (о погоде)
Халлаан бүгүн алдьаммыт! Н. Заболоцкай
Погода дьэ алдьанна, доҕор! Н. Лугинов
3. Уоруу, халааһын түмүгэр арылын (хатааһыннаах, сабыылаах тутууну, малы этэргэ). ☉ Быть взломанным (с целью ограбления — напр., об амбаре, складе)
[Маабыра:] Ол ампаар алдьаммытыгар биһигини туох сыһыаннаах дьону дьэҥдьийэллэр? А. Софронов
4. Сатаан сылдьыллыбат буол, туһаҕыттан таҕыс (суол-иис туһунан). ☉ Стать непроходимой, быть поврежденной в результате распутицы (о дороге)
Алдьанаары турар сааскы суол чигдитин тоҥ буоруттан логлорута тэбиэлээн таһаартыыр. Күннүк Уурастыырап
Аттар алдьаммыт суол устун үнүөхтэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Суол алдьанан, уу-хаар тахсан эрэр. М. Доҕордуурап
Сопхуос киин сиртэн ырааҕа күһүн-саас суол-иис алдьанар, быстарык кэмигэр эрэ биллэр. Н. Лугинов
5. кэпс. Олус тыҥааһыннаах, кыаҕы таһынан түллүүнү тулуйумуна улаханнык эмсэҕэлээ, быстан өл-сүт. ☉ Надрываться от перенапряжения, погибать, издыхать (от непосильной нагрузки)
Этэ алдьанан өлөөрү сылдьар аты сир солуурга аҕалбыттара өлөн хаалла. Күндэ
Сүнэ Тархан Дьокуускай куоракка киирэ сылдьан тугу эрэ ыараханы көтөҕөн алдьанан өлбүтэ үһү. Саха сэһ. I
6. көсп. Араас быһылаантан (сэрииттэн, айылҕа алдьархайдарыттан эҥинтэн) улаханнык сатарый, дьиэгэний (хол., куорат, дойду, олох эҥин). ☉ Терпеть бедствия, разорение (напр., из-за войны, стихийных бедствий — о стране, населении и т. д.)
Субуруччу сут дьыллар буоланнар, кыра дьон олоҕо алдьыммыта. Эрилик Эристиин
Алдьаммыт дойдуҥ хараҕын уутунан Ахсынньы ардаҕа түһэрэ. И. Эртюков
Оо, холкуос алдьаннаҕа, Улахан ороскуот таҕыстаҕа. С. Васильев
△ кэпс. Сатарый, ыһылын (дьиэ кэргэн, ыал табыллыбатах олоҕун туһунан). ☉ Разрушаться, расстраиваться (о несчастливой семейной жизни, семье)
Оҕо тойонум, куһаҕан, чэпчэки дьахтарга түбэһэн алдьанаары гыннаҕа диэн, аһына сылдьабын. А. Софронов
«Балтыҥ олоҕо алдьанан эрэрэ баар дии, улахан иэдээн», — диэтэ Владимир Килович. Н. Лугинов
△ Туох эрэ куһаҕан содулуттан эһин-быһын, улахан ороскуокка тэбилин, дьадай-быстар (ыал, хаһаайыстыба, дьон туһунан.). ☉ Из-за подследствий каких-л. обстоятельств терпеть разорение, бедствие, попадать в очень трудное, непоправимое положение
Арыгыттан алдьаммыт, испииртэн иэдэйбит (өс хоһ.). Туманныыр туораан, уурастаан хаалан, Сургууһут ата кыайбыта, онно дьон бөҕө алдьаммыттара. Д. Таас
Аһатар-сиэтэр илгэбин Алҕас-алҕас биэрэммин Аан курдук алдьанным, Иин курдук иҥнэһинним. Эллэй
7. көсп. Туохтан эрэ тэптэрэн атаҕар турбат, туолбат кыахха киир (хол., былаан). ☉ Быть под угрозой срыва, начать срываться (обычно из-за незначительного повода — о планах, намерениях)
Абдуркулла баар эрэ биир бүөмчү санаабыт былаана алдьаммытыттан курутуйбут киһи быһыытынан, сир диэки хайыһан, атаҕын ыыраахтарын хаста олордо. Эрилик Эристиин. Кэлиэ суоҕа диэмэ, Кэпсэтиибит алдьаммат, Кэскил олох кэлтэйбэт, Кэриэс көрүүҥ буолбат. Саха фольк.
△ Туохтан эрэ тэптэрэн табыллыма, куһаҕан, мөкү өттүгүнэн көһүн. ☉ Терпеть неудачу, предстать в неприглядном, ненормальном, худшем виде
Хайа, доҕоор! Эн аны, киһиргээн этэн бараҥҥын, кыайан сүүрбэккэ алдьанаайабытый. Эрилик Эристиин
Аахаймтыата суохпутуттан алдьаммыт дьоммут. Софр. Данилов
Чэ, тукаам, этэҥҥэ сырыт, алҕас үктээн алдьанаайаҕын. Л. Попов
Илби сытыйан буорайбыт Эһэ наһаа муҥатыйбыт: Аһаҕас гына хаһынаммын Арҕахпар уу киирэн алдьанным. Болот Боотур
△ Улахан туһата, көдьүүһэ суох аас; онноманна аралдьыйыыттан туһата суохтук, оччо көдьүүһэ суохтук саҕалан (үлэ күнүн, бириэмэ, сезон эҥин туһунан). ☉ Начинаться неэффективно; теряться зря, по пустякам (напр., о рабочем времени, сезоне, годе)
Үлүгэрим да эбит, Күнүм алдьанна, Күтүр улахан Ороскуот буолла. Күндэ
Түөһэйбит аҕам ыалга барарын сылгылаан да күнүм алдьанар буолара. Амма Аччыгыйа
Ууттан хостуохха диэри, «сезона» алдьаммыт киһиэхэ мин саабын биэриэм. Н. Заболоцкай
Утуйар уум алдьанна, Атыннык туран айманна. С. Васильев
◊ Аата (аата-суола) алдьаммыт көр аат. Илиитэ алдьаммыт көр илии. Киҥэ (киҥэ-наара) алдьаммыт көр киҥ, киҥнаар. Майгыта (майгыта-сигилитэ) алдьаммыт көр майгы, майгы-сигили. Ньиэрбэтэ алдьаммыт көр ньиэрбэ. Отуора алдьанна көр отуор. Санаата алдьанна көр санаа. Сирэйэ-хараҕа алдьанна көр сирэй-харах. Сүрэхтэрэ-быардара алдьанна көр сүрэхбыар. Хаана (хаана-сиинэ) алдьанна көр хаан