бөдөҥсүй диэнтэн дьаһ
туһ. Капитализм общественнай производствоны биир кииннээбитэ, бөдөҥсүппүтэ уонна баараҕайдык сайыннарбыта. ДИМ

1. прич. от укрупнить; 2. прил. бөдөҥсүйбүт; укрупнённый колхоз бөдөҥсүйбүт колхоз. укрупнить сов. что бөдөҥсүт. укрупниться сов. бөдөҥсүй, бөдөҥеө. укрупнять(ся) несов. см. укрупнить(ся). укрыватель м. саһыарааччы, хорҕотооччу, кистээччи.

бөдөҥсүй диэнтэн хай
аата. Оҥорон таһаарыы кээмэйэ үүнүүтэ, хаһаайыстыбалар бөдөҥсүйүүлэрэ …… хаһаайыстыба бэйэтин араамката кини сайдыытыгар кыараҕас буоларыгар тиэрдэллэр. ЭБТ

туормастаа 2 диэнтэн х-ччы аата
Эн буоллаҕына …… кыһалла-мүһэллэ сатыыгын, кинилэр буоллаҕына ылымматтарын ааһан, өссө туормастааччынан, сабатаастааччынан ааттыахтара. Софр. Данилов
[Үчүгээйэп:] МТС олохсуйарын туормастааччы, холкуос бөдөҥсүйэрин бытаардааччы мин үһүбүн. С. Ефремов

нум-нам буол көр нам-нум: нам-нум буол
Кэлин нум-нам буолтун кэннэ, кинээс бэйэтинэн тиийэн киниттэн батыйатын көрдөөн ылар. Күннүк Уурастыырап
Олох эмиэ эйэлээх ыллыкка киирэн нум-нам буолан испитэ. А. Бэрияк
Саҥа нум-нам буолан, үлэлээн-хамсаан эрдэхтэринэ, аны бөдөҥсүйүү хампаанньата кэлэн ууга-тыаҕа түһэрбитэ. Айталын

с. 1. (по гл. укрупнить) бөдөҥ-сүтүү; 2. (по гл. укрупниться) бөдөҥсүйүү, бөдөҥөөһүн.

аат. Айылҕа уулаах уонна тыалаах өттө, уунан, тыанан тайаан сытар сирэ. ☉ Водное пространство и лесной массив природы
Кэбээйи түбэтэ уу-тыа көтөрүнэн, булдунан баай, былыргыта бэрт түҥкэтэх, хараҥа муннук этэ. Т. Сметанин
Уу-тыа булдунан дьарыктаныыга балыктаах күөллэргэ муҥхалааһын улахан суолтаны ылара. КНЗ КАӨ
Оччолорго, ууттан-тыаттан иҥнибэккэ, баараҕай тимир суол тутуута саҕаламмыта. «Кыым»
♦ Ууга-тыаҕа түһэр түөлбэ. — уугауокка түһэр (киллэр) диэн курдук (көр уу-уот)
Нөҥүө субуотаны ааспакка сыбаайбалыыбын диэн, дьоннорун уугатыаҕа түһэрбитэ. Далан
Биирдэ Мээчик [куоска] үс хонукка сүтэн хаалбыта, иччилэрэ ууга-тыаҕа түһэн, көрдөөн көрбүттэрэ да, оҕолоро көстүбэтэҕэ. В. Яковлев
Саҥа нум-нам буолан үлэлээн-хамсаан эрдэхтэринэ, аны бөдөҥсүйүү хампаанньата кэлэн ууга-тыаҕа түһэрбитэ. Айталын

туохт.
1. Ордук хойуу буол, убаҕас быһыыгыттан уларыйан, халыйбат мөлбөркөй буол. ☉ Становиться густым, сгущаться, загустевать
Арыгыһыт хаана пааста курдук мустар, хойдор. ПНИ ЭД
Минньигэс оттоох алааска мэччийэр ынахтар үүттэрэ элбиир, хойдор кэмэ. «Чолбон»
Хойуннаҕына уонна үрдэ саһардаҕына саламаат буспутунан ааҕыллар. Дьиэ к.
2. Элбээ-үксээ, дэлэй. ☉ Увеличиваться, умножаться, возрастать в количестве
Куорат уһуктан, уулуссаҕа кэлиибарыы хойдубут. Е. Неймохов
Ынах көстүбэтэ, хата, ол оннугар, тэйэн истэхтэрин аайы, сугун хойдон истэ. Н. Заболоцкай
Киэһэнэн арыый сөрүүдүйбүт курдук буолла да, хата бырдах өссө эбии хойунна. С. Маисов
Кыһын сулустар хойуннахтарына, тымныы буолар. ВСС ППУОЯ
3. Элбээн ордук чугас-чугас, симэ, хойуу буола үүн (хол., ойуур маһын, түүнү этэргэ). ☉ Становиться густым, расти гуще (напр., о лесе, шерсти)
Чүөчээски …… түргэтээн барар. Суох, тыата бүппэт, хата, эбии хойдон, бөдөҥсүйэн иһэр. Суорун Омоллоон
Тыа мутукчата ситэн, хойдон, айылҕа күөх унаарынан киэркэйбит. Амма Аччыгыйа
Бытыгы хоруйдахха хойдор куолута. М. Доҕордуурап
Саас отууга турар сүөһү түүтэ ырааһырар, хойдор. АГГ АҮЭЭЭ
4. көсп. Олус хойуу буолан көһүн (салгыны, буруону, былыты этэргэ). ☉ Становиться, казаться более насыщенным, густым, плотным, сгущаться (о воздухе, дыме, облаках)
Уот күүһүрэн, буруо хойдон, халлаан диэки туруору тахсан, унаара түстэ. Суорун Омоллоон
Мииккэ үөһэ хантайан көрбүтэ — былыт хойдон эрэр. П. Аввакумов
Тымныытын омунугар, салгын хойдубукка дылы буолла, хайдах эрэ киһи бөтүччү тыынар. Н. Апросимов
Туман икки-үс хаамыы иннигэр тугу да көрдөрбөккө ыга ситимнэһэ, тааһыра хойдон, дөйүөрэн турар. «ХС»
△ Күүскэ биллэр буол (сыты этэргэ). ☉ Становиться более густым, резким, усиливаться (о запахе)
Дьэдьэн, киис тиҥилэх, бэс сыта Салгыҥҥа хойдо тунуйар. С. Данилов
Күнүскү ириэһиҥҥэ дэриэбинэҕэ араас сыт-сымар хойдоро. Арҕааттан тыалга бары сыты баһыйан, хотон сыта саба охсоро. Далан
5. көсп. Элбээн, эбиллэн, күүһүрэн, улаатан ис, улаханнык иһиллэр буол. ☉ Становиться громче, усиливаться
Саҥа улам хойдон, күүһүрэн, дьахтардаах эр киһи этиһиитэ буолан барда. Амма Аччыгыйа
Киһи сүрүн-кутун баттыыр ыарахан чуумпу хойуннар хойдон истэ. Л. Попов
Дьиэлээхтэр дьоро киэһэ үүммүтүттэн үөрэн, сэһэн-тэппэн хойдор. Хомус Уйбаан
Үһүгэр барбыт уолчаан саҥата хойдон, тыла-өһө эбиллэн, ардыгар киһи күлүөх курдук ыйыталаһан муннукка ыгаары хаайар. Огдо
♦ <Буутун этэ буспут,> холун этэ хойдубут — сааһын туолбут, сиппит-хоппут, күүһэ-уоҕа киирбит (уол оҕону этэргэ). ☉ Достигнуть зрелости, физически окрепнуть, возмужать (о юноше; букв. мышцы его ног созрели, мышцы его рук окрепли)
Буутун этэ бустаҕына, холун этэ хойуннаҕына былыргы мин саҕа бухатыыр буолсу. Эрилик Эристиин
Сэттэ-уон сааһыгар оҕо уҥуоҕа өссө да кытаата, холун этэ хойдо илик буолааччы. «Кыым». [Аҕата — уолугар:] Өскө буутуҥ этэ буспута, холуҥ этэ хойдубута, бүлтэһиҥ бөҕөргөөбүтэ эбитэ буоллар, барыаххын син этэ
эвен. фольк. Киҥэ-наара хойдор — хаана буһар (хойдор) диэн курдук (көр хаан I)
Киҥкиниир киэҥ халлаан тугун Киҥэ-наара хойдубутай, Саккырыыр уутун хайа муҥун Саппааһа барамматай?! С. Руфов
Дьоннор киҥнэрэ-наардара сиэри таһынан хойдубут этэ. А. Фадеев (тылб.)
Мэйиитэ (өйө) хойдор — өйүн туппут диэн курдук (көр өй). Кыыһа Морууса уҥуоҕа кытаата, мэйиитэ хойдо илигиттэн түбэһиэх суол киһитигэр иирэн, барсан баран, төннүбүттээх. Н. Лугинов
[Ийэтэ — Стёпатыгар:] Оҕом өйдөөх оҕо. Үчүгэйдик сылдьыаҕа, өйө өссө хойдон киириэҕэ. ИМС ОС
Хаана буһар (хойдор) көр хаан I. [Микииппэр] хаана бэркэ диэн хойдубут быһыылаах — сонун тимэҕин тонуу сыһан уһулла. Күндэ
[Ойоҕо] кинини көрдө да хаана хойдо түһэр, төһө кыалларынан сүлүһүннээх, ыарыылаах тыллары кыайахото кутар-симэр. У. Ойуур. Хааһыта хойунна көр хааһы. Иэһин төлөөбөтөҕүнэ, хааһыта дьэ хойдор
ср. др.-тюрк., тюрк. хойул, хойы ‘густеть, сгущаться’

I
аат.
1. анат. Үүтүнэн иитиллээччилэргэ: үөскэҕи ийэтин этин-сиинин кытта ситимнээн, кини аһыырын, сайдарын хааччыйар быа курдук субурхай уорган (оҕо төрөөтөҕүнэ хам баайан баран быһыллар, баайыыта хатан түһэр). ☉ Пуповина
Ньирэй, киинин санньылыппытынан, хааман бакаалаабытынан барда. Күннүк Уурастыырап
Үөскэх кэнэҕэскини кытта киининэн холбоһор, киин иһинэн хаан тымырдара бараллар. ББЕ З
Киинэ түһүөҕүттэн алта ыйыгар диэри оҕону күн аайы сууйуллар. Дьиэ к.
2. Өрөҕө ортотугар чөҥөрүйэ сылдьар, ийэни кытта ситимнии сылдьыбыт быатыҥы уорган онно. ☉ Пупок
Оҕонньор убаһа суорҕанын киинигэр диэри арынан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Халыҥ хаһам харбыытаан, Кииним анна киистэлэнэн, килбиэним кэхтэн Ким да аны киһи диэбэт буолла. С. Зверев. Һулыркан тугу да гыммат, чоҕунан киинин тулатын дьабайдыырын эрэ билэрэ. Эвен фольк.
тюрк. кин, киндик
II
1. аат.
1. Салайар, дьаһайар тэрилтэ (хол., судаарыстыба, улуус, оройуон дьаһалтата) түмүллэн үлэлиир сирэ. ☉ Административный центр
Улуус киинэ Чөркөөх — Платон Алексеевич Ойуунускай төрөөбүт сирэ. Амма Аччыгыйа
Оройуон киинин Чокуурдааҕы мин көрүөх бокуой да булбакка хааллым. Н. Заболоцкай
Каракорум куорат 750 сыллаахха төрүттэммитэ үһү. Маҥнай уйгуур ыраахтааҕытын киин куората эбит. Онтон Монгольскай импиэрийэ киинэ буолбут. И. Федосеев
△ Ханнык эмэ дьарыгы эбэтэр дьону тэрийэр, түмэр, салайар тэрилтэ, сир. ☉ Руководящий, координирующий центр
Бу кэмҥэ нэһилиэккэ дьон тоҕуоруйар икки суол киин олохсуйда — таҥара дьиэтэ уонна оскуола. Амма Аччыгыйа
Биһиги сүүрбэһис үйэбит саҥатыгар аан дойду үлэһиттэрин революционнай хамсааһыннарын киинэ Россияҕа көспүтэ. Эрчимэн
2. Ханнык эрэ дьарык, сатабыл, билии түмүллүбүт, ордук сайдыбыт сирэ; туох эмэ тутаах өттө. ☉ Средоточие, очаг развития какой-л. области знаний, профессии, каких-л. занятий; центр чего-л.
Бу квартира Саха Республикатын музыкальнай киинэ этэ. Суорун Омоллоон
Оччолорго бу университет Россия естественнэй-научнай өйүн-санаатын киинэ буолбута. П. Филиппов
Византия импиэрийэтигэр култуура Арҕаа Европа курдук кэхтибэтэҕэ. Манна ордубут бэртээхэй куораттар ремесло, эргиэн кииннэрэ буолалларын ааһан, култуура кииннэрэ буолаллара. АЕВ ОҮИ
Аристотель Сир — шар формалаах итиэннэ айылҕа бүтүннүүтүн киинэ, оттон Күн уонна сулустар Сири тула эргийэллэр диэн ааҕара. КФП БАаДИ
3. Туох эмэ саамай ортото. ☉ Середина чего-л.
Уһун дураар хочо ортотугар, Киэҥ-дьалхаан сыһыы киинигэр киирэммит күөн көрсөн, күрэс былдьаһан көрүөхпүт! Ньургун Боотур
Кыладыкы Сырдык аҕай киинигэр, Сылам далбар быарыгар — Баалтааны уустара баар сурахтаахтара. П. Ойуунускай
Туристическай оптуобуска олорон куорат киинин диэки куугунатан истибит. Г. Колесов
4. Туох эмэ (үксүгэр төгүрүк быһыылаах эттик) эргийэр сүнньэ; ханнык эмэ тэрили эргитэр үөс. ☉ Ось вращения; стержень какого-л. вращающегося механизма
Сир бэйэтин киинин тула сүүрбэ түөрт чаас устатыгар толору биирдэ эргийэр. МЛФ АҮө
Сир бэйэтин киинин тула сууккатааҕы хамсааһынын оҥорор буолан, күн «тахсан», халлаан устун хамсаан баран «киирэргэ» дылы гынар. ЭМ КТК
Бары планеталар, син эмиэ Сир курдук, бэйэлэрин кииннэрин тула эргийэллэр. СМН АҮө
Мас олоххо хамсаабат гына тааһы уураллар. Ол үрдүгэр биир тааһы тимир кииҥҥэ уонна туорай тимиргэ көҥүл эргийэр гына уураллар. В. Короленко (тылб.)
5. саахымат. Саахымат дуоскатын саамай ортотугар баар ордук суолталаах, оонньуурга табыгастаах түөрт харах. ☉ Центр поля в шахматах
Дуоска ортотугар баар түөрт хонуу киин диэн ааттанар. ПВН СБК
а1 − в2 харда идиэйэтин туһунан этэр буоллахха маннык: уҥа балаһаҕа холуонна оҥорон, онно тирэнэн киини хонтуруоллааһын. НСС ОоО. Харалар пешкалара кииҥҥэ түмүллүүлэрэ олус бэрт, ол үрүҥнэр күүстэрин өссө ордук бохсор. КА СОоО
6. көсп. Туох эмэ төрдө, сүрүн өттө. ☉ Ядро, суть чего-л.
Бастаан олоҕу кыайдахха үөрэххэ тиийиэхпит, үөрэҕи кыайдахха олох үтүөтүгэр тиийиэхпит. Онтон олох икки үөрэх икки биир кииннээхтэр. Эрилик Эристиин
«Бөдөҥсүйдэххэ, холбостоххо сөп» диэн тыллар кэпсэтии киинэ буоллулар. М. Доҕордуурап
Ханна баҕарар быыстапкаҕа бырагыраама киинэ, сүрэҕэ диэн баар буолар. «ХС»
2. даҕ. суолт.
1. Салалта, дьаһалта түмүллүбүт сиригэр баар. ☉ Расположенный в административном центре, центральный
Улуус киин дэриэбинэтигэр «Тайҕаҕа» бартыһааннар …… этэрээттэрэ быстан хаалар. Амма Аччыгыйа
[Сопхуос] киин сиртэн ырааҕа күһүн-саас суол-иис алдьанар, быстарык кэмигэр эрэ биллэр. Н. Лугинов
2. Туох эмэ ортотугар баар. ☉ Расположенный в середине, центре, центральный
[Симоннаах] киин болуоссакка …… олорон сынньаннылар. Л. Попов
Киин оройуоннар сахалара Мастаах эҥин диэн араарбаттар, Бүлүүнү барытын суулуу тутан сымаһыттар дойдулара дииллэр. Багдарыын Сүлбэ
3. Салайар, дьаһайар кыахтаах, бырааптаах; тутаах, быһаарар суолталаах. ☉ Руководящий, организующий; важный, определяющий, центральный
Урут быраактыкаҕа кини киин телеграфка сылдьыбыта. Софр. Данилов
Бириэмэни сатаан туһаныы — уруогу биэрии биир киин боппуруоһа. Н. Лугинов
Дириэктэр Трофимова олус элбэхтик киин базаҕа тиэстэрэ. М. Попов
Дыраама кэлин киин бэчээккэ эмиэ хайҕаммыта. КНЗ ТС
♦ Болҕомто киинигэр сылдьар (турар) калька. — ордук кыһанан, кичэйэн көрүллэр-истиллэр; ордук харахха быраҕыллар. ☉ Находиться, быть в центре внимания
Болҕомто киинигэр, уруккутун курдук, сир баайдарын табыгастаахтык туһаныы боппуруостара тураллар. ТХЭ
Аана хайабытыттан да үтүө майгылаах, уус тыллаах буолан болҕомто киинигэр сылдьара. «ХС». Килбиэннээх киин үрд. — туох эмэ уһулуччу сырдаан, үрдээн көстөр ортото; тутаах сир. ☉ Лучезарное, возвышенное средоточие чего-л.; особо важное место
Аан дойду арҕаһын килбиэннээх киинигэр, Айар күүс түмүллэр Кириэмил иһигэр. П. Ойуунускай
Киэҥ аҕа дойдубут Килбиэннээх киинин Кэрэ Москубаны Улуу сүрэхпит диэн, Уруйдуу, ыллыы сылдьабыт. С. Васильев. Килбэйэр киин үрд. — туох эмэ саамай тутаах, сырдык өттө. ☉ Центральная, главная часть чего-л., сердцевина
Сир киэнэ килбэйэр киинэ …… Дьоллоох-соргулаах Дьобуруопа диэн баар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Туймаада сыһыытын килбэйэр кииниттэн Титирик ойуурдуу тэнийэн үөскээбит сахалар …… үрэллэн хааллыбыт. И. Гоголев
Аан Тараҕана сайылыгын Килбэйэр киинигэр, Томтойор ортотугар Хайҕарыадап кулуба Хаайан, тууйан олоорто. Саха нар. ыр. III
Көй киин көр көй II. Дорообо, тайҕам саҥа куората, Эйэ куората — Мииринэй, Дьол тааһын — алмаас көй киинэ. Эллэй
[Маарыйа эмээхсин:] Бассабыыктар көй кииннэрэ, көмүс уйалара көтүлүннэҕинэ, киһиттэн ордор үһүлээр. Эрилик Эристиин. Эргийэр киинэ — туох эмэ саамай тутаах өттө. ☉ Кто-что-л., вокруг которого вращается все остальное, центр вращения
Мин сороҕор сир эргийэр киининии, сир томтойор саалыныы сананабын. С. Тарасов
Кээтиис, холкуос бэрэссэдээтэлэ киһи быһыытынан, бырааһынньык эргийэр киинэ кини этэ. Айталын
Тэрилтэ эргийэр киинэбит — диэччи Дэлэгэй соҕус салайааччылар Дэҥнэтэн баар буолааччылар. В. Алданскай
◊ Ааҕар-суоттуур киин — анал массыыналарынан уонна анал ньыманан араас өрүттээх сибидиэнньэни түмэн бэрээдэктиир тэрилтэ. ☉ Вычислительный центр
Ааҕар-суоттуур киин куорат бары институттарыттан, научнай тэрилтэлэриттэн киирэр ахсааннары суоттуур. Н. Лугинов. Киин куорат — судаарыстыба салалтата, дьаһалтата түмүллүбүт сүрүн куората. ☉ Столица
Ханнык да норуот киин куората ол норуот сирэйин курдук буоларын …… Айдар онно өйдөөбүтэ. Н. Лугинов
Румыния киин куоратыгар Бухареска аан дойдутааҕы дьаарбаҥка буолуохтаах. «Кыым»
Киин муннук көр муннук. Эргимтэ икки радиуһа үөдүтэр муннуга …… киин муннук диэн ааттанар. КАП Г. Күнү-дьылы билгэлиир киин — айылҕа туругун кэтээн көрөр уонна ити туһунан сибидиэнньэни хомуйан, түмэн чинчийэр тэрилтэ. ☉ Метеорологический центр
Күнү-дьылы билгэлиир киин биллэрэринэн, быйыл саас эрдэлиир чинчилээх. «Кыым». От киинэ — ардахтаах кэмҥэ кэбиһиллибит окко, сытыйбатын диэн, уһун маһынан оҥоһуллубут көҥдөй. ☉ Специальное отверстие в стоге сена, устроенное при помощи жердей, для предупреждения гниения
«Дьон кэллигит дуу? Абырааҥ», — диэн саҥа иһилиннэ. «Арба даҕаны, [Настаа] от киинигэр түстэҕэ», — диэн Сүөдэр сүрэҕэр ыттарда. М. Доҕордуурап
Эргийии киинэ көр эргийии. Эргийии киинэ диэн эттик эргийэр сүнньүн ааттанар. СМН АҮө
Эргимтэ киинэ көр эргимтэ. О туочука — эргимтэ киинэ. ШИН А