тиһигирээ диэнтэн холб. туһ. Таһырдьаттан саалаах үс киһи тиһигирэһэн киирдилэр. И. Гоголев
[Көтөрдөр] ууттан-тыаттан сөп буола-буола көтөн тиһигирэһэллэр. Далан
Кэнниттэн саппыкылар тыастара тиһигирэһэллэр. Н. Островскай (тылб.)

орохтоо диэнтэн бэй
туһ. Оонньуурбут биһи ууну, тыаны уйгуурдан. Арахсарбытыгар баттыыра биһигини биир санаа: «Олорбут киһи, аба, биир тиэргэн буолан… Биир орохтонон, булкуйа буруоланан». С. Тарасов
Орон анныгар орохтонор, Долбуурга Дугуйданар …… Кутуйах түөкүн. «ХС»
Куобах куруук сылдьар орохтонор. «ББ»

туохт. Буруолаах буол. ☉ Иметь отдельное хозяйство
Дьиэ тэриннэ, Бутугас астанна, Бур-бур буруоланна, Көргө көҕүйбэтэ, Хаартыга хайыспата, Арыгыны амсайбата. А. Софронов
[Өкүлүүнэ:] Чэ-чэ, ыллын, ону [кэлиини] ылбытынан олус ордук уһун буруоланыа суоҕа, син кэмэ кэминэн буолуо. Н. Түгүнүүрэп
Оонньуурбут биһи ууну, тыаны уйгуурдан. Арахсарбытыгар баттыыра биһигини биир санаа: «Олорбут киһи, аба, биир тиэргэн буолан... Биир орохтонон, булкуйа буруоланан». С. Тарасов

нум-нам буол көр нам-нум: нам-нум буол
Кэлин нум-нам буолтун кэннэ, кинээс бэйэтинэн тиийэн киниттэн батыйатын көрдөөн ылар. Күннүк Уурастыырап
Олох эмиэ эйэлээх ыллыкка киирэн нум-нам буолан испитэ. А. Бэрияк
Саҥа нум-нам буолан, үлэлээн-хамсаан эрдэхтэринэ, аны бөдөҥсүйүү хампаанньата кэлэн ууга-тыаҕа түһэрбитэ. Айталын

ыҥыр диэнтэн хай
аата. Биир күн хамыыһыйа мунньаҕар ыҥырыы ылан, Миша ууга-тыаҕа түһэ сырытта. Н. Лугинов
[Варя:] Биһиги даҕаны дойду ыҥырыытынан тыаҕа тахсан эрэбит. С. Ефремов
Моойторук ыҥырыыны күүтэн, балаакка айаҕар тэпсэҥэлии сылдьар буолара. И. Федосеев
◊ Илбис ыҥырыы (тардыы) көр илбис
Саһан көрбүтэ: икки ойуун илбис ыҥыраллар эбит. Саха сэһ. II

аат.
1. Тугу эмэ оҥоро охсоору сүпсүлгэҥҥэ түһүү, тиэтэйии. ☉ Стремление сделать что-л. как можно быстрее, спешка, поспешность. Өрүс уута кэлэн, дэриэбинэ дьоно ыксабылынан көһө охсубуттара
□ Трактиры сабар чаастара туолаатын кытта, Сура ыксабыл муҥунан саппыта. Н. Якутскай
[Овсянников] олус тиэтэйиини, түбүктээх ыксабылы, дьахталлар лахсыырдарын …… олох сөбүлээбэт этэ. И. Тургенев
2. Кимиэхэ эмэ эмискэ тирээбит кыһалҕа, ыарахан түбэлтэ, алдьархай. ☉ Неожиданно навалившиеся на кого-л. неблагоприятные обстоятельства
Биир уочараттаах мээрэйдээһин саҕана …… итэҕэстийэн, ыксабыл бөҕө буолла. Н. Заболоцкай
Адычча уолун дьоно уолуйан хаалан, ууга-тыаҕа түспүттэрэ. Ыксабыл бөҕө буолбута. Н. Якутскай
[Егор Егорович:] Ыксабыл буоллаҕына, бассабыыктарга биэриэм кэриэтин, бэйэ дьонугар биэриэм буоллаҕа дии. С. Ефремов

даҕ.
1. Киһи-сүөһү сылдьыбат, кэлиитэ-барыыта суох (сир). ☉ Глухой, захолустный (о местности)
Дьон куттананнар аттаах да, сатыы да буойун эрэйинэн тиийэр ойуурдаах уонна бадарааннаах түҥкэтэх сирдэргэ саспыттара. ЛВИ БУӨ
Лааҥкылаах түҥкэтэх ойуурга хагдаҥ эһэ дугуйданар. КЗА АҮө
Кэбээйи түбэтэ уу, тыа булдунан баай, былыргыта бэрт түҥкэтэх, хараҥа муннук этэ. КНЗ ТС
2. көсп. Кэнэн, бэйэтэ бэйэтигэр бүкпүт (хол., киһи); сайдыыта суох, хаалыылаах (хол., олох). ☉ Нелюдимый, замкнутый (напр., о человеке); неразвитый, отсталый (напр., о жизни)
Махсыыны олорор сирин курдук эмиэ улахан түҥкэтэх, олус көнө киһи дииллэр. А. Бэрияк
Ол курдук биһиги, үөрэнээччи да ыччат, үксүбүт түҥкэтэх, кэнэн буоларбыт. Д. Таас
Былыргы дьон көр оннуктар, түҥкэтэх үйэҕэ төрөөн түҥкэтэх буолаллар. А. Фёдоров
[Дора] урут түҥкэтэх бэйэтэ кэпсэтинньэҥэ, сайаҕаһа дьэ киирбит. В. Яковлев
ср. тат. төнтек ‘угрюмый, мрачный, молчаливый’

тыаһы үт. туохт.
1. Биир күдьүс уһун, тохтоло суох күүстээх, улахан тыаһы-ууһу таһаар (хол., уу тыаһа). ☉ Производить слитный глухой раскатистый звук, рокотать (о воде)
Хайаттан түһэн барылыыр үрэх Тааһынан тамнанар идэлээх. Күннүк Уурастыырап
Күүстээх күрүлгэн өрө барылаан, тохтообокко киэҥ байҕал диэки эҥсиллэн барар сүдү күүстээх айылҕа биир кэрэ айыыта эбит. П. Чуукаар
Өрүс үрдэ, тугу барытын тоҕута солуох айылаахтык халҕаһалыы анньан, аллара диэки ахсымнык барылыы устан барда. П. Филиппов
2. Айаҕыҥ муҥунан улаханнык хаһыытаа, ытаа. ☉ Кричать во весь голос; громко плакать
Натааһа хаһата халыйан, Көбүөхтээн, күөрт курдук аҕылыыр. Хамначчыт Маайаны балыйан, «Уллуҥу уордуҥ» диэн барылыыр. Эрилик Эристиин
Эмискэ, таһырдьа Уллуҥаҕы аннынан ньириһийэр, Ууну, тыаны улаҕатынан уораһыйар Кыһыл оҕо саҥата ытаата, Баччыр оҕо саҥата барылаата. С. Васильев
3. Тыастаахтык тыбыыран муннугун тыаһат (ат туһунан). ☉ Громко фыркать (о лошади)
Массыына аттара барылаат, айаҥҥа дыыгыныы тыҥыыллар. Р. Баҕатаайыскай
Атыыр барылыыра, оҕус мөҥүрүүрэ, – Мин хоһооммор олох тойуга буолан …… кутулунна. «ХС»
4. көсп. Элбэх буолан кэккэлээ, хойдон көһүн (ахсаан өттүнэн). ☉ Выстроиться в ряд, собираться во множестве
Күөл кытыытыгар барылаан турар үөр сылгы ортотуттан хойуу уһун сиэллээх кутуруктаах сур атыыр утары ыстанан таҕыста. В. Протодьяконов
Эмискэ моонньоҕон үөрэ кырылаан, Элбэхтик тула элиэтээн, Ыраах, уу ортотугар барылаан түстэ, Ыһыллан кытыы диэки уһунна. С. Васильев
Биир аһылыктаах ахан күөл кытыытыгар түһэргэ бэрт тоҕоостоох сиргэ, араас кус бииһин уустара барылаан олороллор эбит. Р. Кулаковскай

туохт.
1. Сардаҥанан сырдаа, сардаҥа сырдыктан; сырдаа. ☉ Светиться, загораться лучами (напр., о солнце); светиться, быть светлым, хорошо освещённым
Сайыҥҥы сандал маҥан күнүм Саабылаан батас иэнин курдук Сардаҥара ойон тахсар. П. Ойуунускай
Сааскы ыраас сарсыарда Сардаҥара сырдаабыт. Р. Баҕатаайыскай
Саҕахха урут сырдыыр Сардаҥарар сулуһу — Сахам кыыһын сүрэҕэ диэн Сөбүлүүбүн олуһун. А. Кондратьев
△ Сардаҥаланан, уоттанан көһүн (хол., күндү таас туһунан). ☉ Светиться, излучать свет (напр., о драгоценном камне)
Хаар …… үөс өттө изумруд таас курдук иһиттэн сардаҥаран, көҕөрүмтүйэн көстөр буолар эбит. Амма Аччыгыйа
△ Сырдаан, уоттанан көһүн (киһи сирэйин, харахтарын туһунан). ☉ Светиться радостью, счастьем (о глазах, лице человека)
Байыаннай киһи хатааллаах кубаҕай сирэйиттэн харахтарын араарбакка, сардаҥара мичээрдээбитинэн Аанчык аргыый туран кэллэ. Амма Аччыгыйа
Мичээрэ сардаҥарар харахпыт Билигин ылтаһын өҥнөннө. С. Тимофеев
△ Олус ыраас, сырдык дьүһүннээх буол. ☉ Светиться, выделяться чистотой и белизной
[Туйаарыма Куо] Саҥардаҕын ахсын Сардаҥаран көстөр Сандаа чаҕыл Лэчигир көмүс тиистээх. П. Ойуунускай
△ Хайа эмэ туспа өҥүнэн суһумнаан, кыыһан көһүн, тык. ☉ Излучать вокруг сияние, свечение
Онно эн көр махтана Былатыаннаах Махсыымы, Сарыал уот былаахтара Сардаҥара хамсыырын. С. Данилов
Элбэх да сардааналар! Сардааналартан тулаҥ сардаҥаран остуоруйа сирин-дойдутун курдук кыыһа умайан олорор. «ХС»
Манна хас мас лабаалара — Миэхэ санаам кустуктара, Ууну-тыаны сырдата Тыгаллар дии сардаҥара. Чэчир-72
2. Курдары көһүн, ыйдаҥар. ☉ Пропускать свет, просвечивать, виднеться, просматриваться сквозь что-л. [Туйаарыма Куо] Толомон маҕан күнүм Туналҕанын курдук Туналҕаннаах ньуурдаах, Тахсан эрэр күнүм Сардаҥатын курдук Таҥас бүтэй сардаҥаран көстөр Талба нарын таманнаах. П. Ойуунускай
[Сахалар] сардаҥарар ыраас сүүрүктээх үрэххэ сөтүөлээн тахсыбыт курдук эйэҕэстэр, имигэстэр, ис киирбэхтэр. Амма Аччыгыйа
3. көсп. Киһи санаатыгар күндүтүйэн, сандаара сырдаан көһүн. ☉ Быть привлекательным, дорогим сердцу, памяти
Элбэх омук, үгүс үрэх Эгэлгэтин сүүмэрдээн, Саҥа олох, саҥа сүрэх Сардаҥарда, сэгэрдээр! Эллэй
Сахам сирэ үүнэн-үрдээн Сардаҥаран көстөр курдук: Ирбэт тоҥу дьөлө үүттээн Үөһэ араас өҥнөөх кустук Тыга сытар аллараттан Тыыннаах дьикти өҥнөрүнэн. С. Тарасов

аат.
1. Үүнээйи буор анныгар баар тирэнэр, аһыыр биир эбэтэр элбэх утахтаах салаата. ☉ Корень (растения)
Силиһэ суох мас үүммэт (өс хоһ.). Мас тирэнэр силиһигэр, Киһи — бар дьонугар. «ХС»
Үүнээйи силиһинэн тыынар буолан олус сииктээх кырыс буорга тумнастан өлөр. ФНС ОС
2. көсп. Ким-туох эмэ төрдө, саҕаланыыта. ☉ Основа, начало, истоки, корни кого-чего-л.
Таптааҥ, төрөөбүт норуоту, Кини силиспит буолар дии. П. Тобуруокап
Биһиги онно тойоттор силистэрин туһунан кэпсэппиттээх этибит эбээт. Амма Аччыгыйа
Саха литературатын фольклорнай силистэрэ — атын бөдөҥ чинчийиилэр тиэмэлэрэ. СГС СЛКСБ
♦ Силис (силис-мутук) тардар — төрүттэнэн, үөскээн, сайдан, олохсуйан барар. ☉ Пускать корни
Ханнык баҕарар суруйааччы айымньыта тустаах кэмтэн силис тардан үөскүүр. Софр. Данилов
Улам-улам кини дууһатыгар бэйэ кыаҕар эрэмньи үөскээн, силис тардан испитэ. Н. Лугинов
Саха үгүс топонимическай тиэрминнэрэ монгуол, бүрээт тылларыттан силис тардаллара үчүгэйдик биллэр. «ХС»
Үчүгэй даҕаны, куһаҕан даҕаны кыраттан силис-мутук тардан барар. «ХС». Силиһиттэн (силистэри) түөр — төрдүттэн, бүтэһиктээхтик суох оҥор. ☉ соотв. вырвать с корнем
Биир кинээс тыына быһыннаҕына, атын кинээс туруоҕа. Онтон олох уларыйбат. Силиһиттэн түөрүөххэ наада. Амма Аччыгыйа
[Киирик:] Сир түҥэтигэ буолбута, кулаактары силистэри түөрэр күн кэлбитэ. С. Ефремов
◊ Силис астаахтар — аһылык буолар суон киин силистээх үүнээйилэр (моркуоп, сүбүөкүлэ уо. д. а.). ☉ Корнеплоды
Силис астаахтар тымныы хаарыйан буорту буолбут уонна сытыйбыт уктарын сиилэстиэххэ сатаммат. САС
Силис астаахтар сибиинньэ хамаҕатык сиир сиэдэрэй аһылыгынан буолаллар. КПИ СИиУо
Глоксиния — баархаттыҥы ньуурдаах улахан сэбирдэхтэрдээх силис астаах үүнээйи. Дьиэ к. Силис мундута түөлбэ. — күлгэри. ☉ Ящерица
— Куһаҕаны ол мутукпутун кытта аҕалбыппыт, тыаттан. Мин билэбин дуо? — Ол дуо? Силис мундута. А. Сыромятникова. Силис сыарҕа — тиит мас силистэри ылыллыбыт умнаһыттан оҥоһуллар ыллыктаах сыарҕа (силиһэ сыарҕа сыҥааҕа буолар). ☉ Сани, полозья которых сделаны из ствола лиственницы, взятой вместе с корнем (корень используется для передней дугообразной части полозьев)
Утуйар таҥастарын, оҕолорун уйатын, иһиттэрин-хомуостарын дуомун бука барытын силис сыарҕаҕа өрөһөлүү тиэйэн кэбистилэр. Күннүк Уурастыырап
Оҕуһун силис сыарҕаҕа көлүммүтэ, таһаҕаһын тиэммитэ. И. Находкин
Оҕус көрөөччү В. Максимов бэйэтиттэн сыҥаахтаах силис сыарҕаны оҥорбута. «ХС». Силис уута — тыа хаара-мууһа ууллан үөскүүр уу (саас хонууга, алааска хаар ууллан бүппүтүн кэннэ). ☉ Талая вода в лесу, на полях
Сырдык үрүччэ, Ардах түспүччэ, Силис уутуттан силбэнэн, Сир тымырыттан эбинэн …… Куугунуур айаннанан Аатыраҕын, алыстыыгын. Күннүк Уурастыырап
Силис уута дьигиһийдэ, амах уута асхарыйда, мутук уута чорулаата. Ньургун Боотур
Бүгүн бэҕэһээҥҥитээҕэр ордук күүскэ ириэрдэ — хаар уута халыйа, силис уута сиккирии түһэргэ дылы буолла. А. Бэрияк. Силис ыамата — тутаах силистэн тахсар эдэр салаа. ☉ Отпрыск корневой
Сыыс от сиэмэтинэн эрэ тарҕанар буолбатах. Кинилэр силиргэхтэринэн уонна силис ыамаларынан эмиэ тарҕанар идэлэммиттэр. ЛИК СОТҮҮүТ
ср. др.-тюрк. йылдыз ‘корень, основание’