туохт. Түргэн-түргэнник хамсанан көһүн (туох эмэ бөлтөркөй дьүһүннээҕи этиллэр). ☉ Бросаться в глаза при быстром движении своим сильно выпуклым, выпученным видом. Ура бөлтөрүйэн көстөр

даҕ. Бөлтөрүттүбүт дьүһүннээх, көстө улахан уонна бөлтөркөй. ☉ Крупный и сильно выпуклый, выпученный (напр., о глазах)
Дохсун ардах түспүтүн курдук дөбөҥнүк аста оҕуста. Халдьаайы тэллэҕинээҕи кытаанах суолунан …… бөлтөрүттэҕэс хабахтар уһуннулар. Амма Аччыгыйа

аат. Кыракый үрдэл сир; сир бөлтөркөйө (боллорооттооҕор кыра). ☉ Бугорочек, бугорок земли
Суолларыгар боллох дуу, дулҕа дуу түбэстэ быһыылаах. Софр. Данилов
Дьөгүөссэ отон уктаах боллоххо икки тобугуттан тардыстан олордо. П. Аввакумов
Сыыр боллохторугар ата илик ньургуһуннар быкпыттар. Уустаах Избеков
п.-монг. болбог

дьүһ. туохт.
1. Үллэн тахсыбыт имнээх кыра сирэйдээх буол, оннук көһүн. ☉ Иметь небольшое лицо с выступающими щеками
Намыһах уҥуохтаах болтойбут уол утуктаан олорбут сирэйэ дьэ сырдаата. Э. Соколов
Сеня болтойон түһэн, тугу эрэ уоба сылдьарга дылы. Н. Лугинов
2. Улахан көстүүлээх, бөлтөркөй буол. ☉ Быть большим и неизящным
Оҕо сутуругун саҕа болтойбут улахан хамсаны кыһан таһаарда. Болот Боотур
ср. п.-монг. болтайа ‘высовываться, выдаваться’

туохт. Бөлтөйөн көһүн (бөлтөркөй дьүһүннээх хас да предмет тэҥҥэ көстүүлэрин этиллэр). ☉ Бросаться в глаза своим одинаково сильно выпуклым, выпученным видом (о нескольких или многих предметах)
Ньолбуһах быһыылаах оҕурсулар, бөлтөрүспүт тыквалар араас быһыылаах сэбирдэхтэрин күн диэки хоҥкутан тураллар. А. Федоров. Араас улахан-кыра кэбиһиилээх оттор бөлтөрүспүттэр. Амма Аччыгыйа
Бөлтөрүһэн үүммүт Бөлкөй талахтар чуоҕуспахтыы түһээт Чохчоохойдуу ойдулар. С. Зверев

дьүһ. туохт. Көстө улахан уонна бөлтөркөй буол, оннук көһүн (сүнньүнэн аат уонна сыһ. туохт. ф-гар тут-лар). ☉ Бросаться в глаза крупным и сильно выпуклым, выпученным видом (напр., о глазах, в основном употр. в прич. и деепр. ф.)
Бөлтөрүттүбүт харахтарынан хотунун дьиэгэниччи көрөн олорон кытаанахтык эттэ. Амма Аччыгыйа

I
көр күргэ II
Көҥүс күрбэтин булан, онон туораатым. Эрилик Эристиин
Суола үрдүнэн бастыҥ үчүгэй күрбэ дьэргэйбитэ. И. Аргунов
Синньигэс салаа үрэх. Үрэҕи туоруур күрбэ. В. Протодьяконов
II
аат. Дьадаҥы, кыһалҕа. ☉ Бедность
Киһибит күн-түүн күрбэтигэр түһэн иһэр олохтоох-дьаһахтаах киһи буолла. АаНА СТОТ
III
күрбэ таас — кылааккайдаммыт бөлтөркөй улахан таас. ☉ Большой, массивный гладкий камень
Кулуннарын тириитин сүллэ уонна дьиэтин аанын икки өттүнэн күрбэ тааһы ууран баран, кулунун тириитинэн бүрүйэн кэбистэ. Саха фольк. Улахан күрбэ таас эбит, арай төһүүлээтэххэ кыайтарар дуу, суох дуу диэн баран, мас аҕалла уонна таас аннын олуйа аста. Т. Сметанин

I
аат.
1. Киһи этин тэһэ анньан ыарытыннарар туох эмэ сытыы саркааҕа, иннэтэ. ☉ Острая, колющаяся шероховатость, колючка, шип, иголка
Халтаһаларын иһигэр мас хатыыта киирбитин курдук аалар. П. Аввакумов
Люба ачыкытын бигээбитинэн төҥкөйөн, түүппүлэтин иһиттэн от хатыытын тэбиир. У. Нуолур
Өтөх таһыгар аһыҥалар атахтарын хатыытынан кынаттарын аалан сырдырҕаталлар. Н. Якутскай
Үгүс үүнээйилэр уу паар буолан көтүүтүн аҕыйатаары, сэбирдэхтэрэ олус кыра буолаллар, оттон сороҕор сэбирдэхтэрин оннугар хатыылар үүнэн тахсаллар. КВА МГ
2. көсп. Киһини өһүргэтэр, хомотор тыл-өс. ☉ Язвительное замечание, злобная насмешка, колючка, колкость
Маайа сүрэҕэр, өйүгэр: «Аны ким эрэ кэлэн албыннаан барбыта буолаарай?», — диэн санаа хатыы буолан дириҥник хатанар. Н. Якутскай
Бу көрсүһүүттэн мин үөрүүм Айыына киэнин курдук толорута суоҕа, дууһам түгэҕин хатыы аалара. Далан
Тыл да хатыыта, мас да хатыыта биир быһыылаахтар: бэрт кыралар да мэлдьи аалаллар. П. Тобуруокап
♦ Халлаан хатыытын курдук — ахсаана биллибэт элбэх. ☉ Неисчислимо много, бесчисленное множество
Оҕонньоттор буоллаҕына «күөл диэн биһиэхэ халлаан хатыытын курдук» биитэр «күөл диэн итиннэ сүүтүк доҕуутун курдук» дэһээччилэр. Багдарыын Сүлбэ
Манна мин өбүгэлэрим олорбуттара. Халлаан хатыытын курдук кыймалас элбэх этилэр. «ХС». Хатыылаах тыл — кыһыылаах, киһини хомотор, өһүргэтэр тыл. ☉ Язвительное замечание, колкость, шпилька
Хатыылаах тылынан тарбаабыт киһиэхэ иэс хаалар үгэһэ суоҕум да, бу түбэлтэҕэ аахса барбатаҕым. Н. Абыйчанин
Хатыы- лаах тылгынан аалын көр аалын. Оҕонньоро көрүдьүөстээх тылларынан күнүн-дьылын бараан кэлбит буоллаҕына, кини хатыылаах тылынан аалына сылдьарын таптааччы. М. Доҕордуурап
[Сэмэн:] Эмиэ туох буоллугут, хатыылаах тылгытынан Таанньаҕа аалынныгыт? «ХС». Хатыылаах хараҕынан (хатыылааҕынан) көрөр — сөбүлээбэтэхтии, өстүйбүттүү, өһөөбүттүү көр. ☉ Смотреть на кого-л. недружелюбно, злым взглядом (букв. колючими глазами смотрит)
Кууһума инитин диэки хатыылаах хараҕынан көрбүтэ уонна оронугар тиийэн таҥастыын сыппыта. Күннүк Уурастыырап
Турантаев, хаана уларыйан, Уолуктайы хатыылааҕынан тобулу көрдө. Болот Боотур
Баабылап тоҕо эрэ сэрэммит дуу, куттаммыт дуу курдук Өлөксөөс диэки хатыылааҕынан көрүтэлиир. Н. Якутскай
◊ Оҕо хатыыта көр оҕо. Оҕо хатыыта тахсарыгар ыарыыланар. Хатыы- лаах эрбэһин (ыт тыла) — таҥаскасапка, түүгэ хатанан хаалар бөлтөркөй астаах улахан кэтит сэбирдэхтээх сыыс от. ☉ Сорное растение с колючими цепкими соцветиями или плодами, лопух, репейник
Оннук арыы, дьүдьэйбит томуйах модьуунун курдук, күүркэнньиктийбит көбдөркөй кырыһыгар арай хатыылаах ытырыык эрбэһин үүнэн атыгыраан турар буолар. Амма Аччыгыйа
Лопух (хатыылаах ыт тылын) сиппит астардаах корзинкалара араас кыыл, сүөһү түүтүгэр эбэтэр киһи таҥаһыгар хатанан, үөскээбит үүнээйилэртэн букатын ыраатан хаалаллар. КВА Б
Кини бадараан устун аһара түргэнник сүүрэн аҕылаабыт, атаҕын хатыылаах эрбэһиҥҥэ хайыта тыыппыт. Р. Киплинг (тылб.). Хатыы от — хатыылаах эрбэһин (ыт тыла) диэн курдук. Хатыы от сиэмэтэ тарҕаныан иннинэ хотуурунан охсуохха эбэтэр илиинэн үргүөххэ наада. ВДИ ҮөКОБҮ
ср. алт. хаду ‘гвоздь’
II
хат I диэнтэн хай
аата. Охсуллубут от хатыыта мунньааччылар туруналлар. Хомус Уйбаан
♦ Тыҥ хатыыта көр тыҥ II
Оҕонньор, булчут киһи сиэринэн, уутунмаһын бэлэмнээн баран, тыҥ хатыыта саһылга уурбут хапкаанын көрө барбыта. В. Иванов
Турар-турбат өлгөм үүнүүнү былдьаһа Тыҥ хатыытыттан ходуһаҕа киирдэҕэ. Чэчир-76
III
1.
хат II диэнтэн хай. аата. Баҕадьы ситиитин хатыы — эмиэ ылбычча дьахтар ылсыбат үлэтэ. КЕГ ДьСТ
Сиэлинэн быа хатыыта — ньилбэк бааһырыар диэри сыралаах үлэ. НБФ-МУу СОБ
2. даҕ. суолт. Хатыллыбыт. ☉ Кручёный
Хатыы кымньыы кыланан Халтаҥ эккэ хатанна. И. Чаҕылҕан
Онуманы баайар, өрөр үгэстээх дьон хатыы сабы сууйарга тиийээччилэр — оччоҕо сап дыгдайааччы. ДьХ
Хатыы быа төһө да эриллибитин иһин син биир быстар. «Кыым»

I
1. даҕ.
1. Кытаанах, алдьанымтыата суох. ☉ Неподдающийся быстрому разрушению, крепкий, прочный. Бөҕө мас. Бөҕө таҥас. Бөҕө массыына
□ Туохтан да бөҕө, ньыгыл Алмаас тааһы ааттыыллар. Эллэй
Оҕонньор ону …… син өссө да бөҕө тиистэринэн түсүһэн сүөрдэ. Н. Заболоцкай
Суодаллан оҕочоос, Уойбута да толоос, Бэрт бөҕө тигиилээх Бириһиэн көстүүмнээх. С. Данилов
△ Ол-бу кыһалҕаҕа, өлүүгэ-сүтүүгэ тулуурдаах. ☉ Способный переносить лишения, невзгоды; живучий
Баҕардар, чысхааннаах тыал үрдүн, Уйуохпут, сахалар бөҕөбүт. «ЭК»
«Туох ааттаах бөҕө куһай?» — диирэ кини, икки уоһунан атыыр чөккөйү батыһыннаран баран. Далан
2. Халбаҥа, саарбаҕа суох, бигэ туруктаах. ☉ Не подверженный переменам, надежный; прочный, крепкий. Бөҕө тирэх. Бөҕө эрэмньи. Бөҕө эйэ
□ Бу үөһэ ахтыллыбыт пьесалар …… саха сэбиэскэй драматургията үөскүүрүгэр, сайдарыгар бөҕө акылаат буолбуттара. Софр. Данилов
«Сэбиэскэй кэргэннэр государство бөҕө ячейкалара буолуохтаахтар», — диэтэ Хандыы, эҕэлээх мичээрин аһарбакка эрэ. А. Федоров. Сэбиэскэй былаас өстөөхтөрүн утары охсуһууга тыыннарын харыстаабакка бөҕө тылларын биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
△ Саарбахтааһыны билбэт, бигэ эрэмньилээх. ☉ Полный уверенности; твердый, крепкий (напр., о надежде)
Арай сүүрүк аттаах Сургууһут икки, Иҥнэри Дьарааһын икки санаалара бөҕө, кинилэргэ туох да кыбыстыы суох. Д. Таас
3. эргэр. Бөҕөскө дьүөрэлээх улахан күүстээх-күдэхтээх. ☉ Обладающий большой физической силой, характерной для силачей старых времен. Бөҕө киһи
□ Нуучча омук Саха сирин була илигинэ, сахалар, үрэх бастарын аайы ийэ уустаан сылдьаннар, ким бөҕө, харса суох киһилэрин тойон туттар эбиттэр. Эрилик Эристиин
Бэртэри билбэтэх Бииллээх биэкэлэ, Бөҕө быһыылаах Бөлтөркөй көрүҥнээх …… Мааҥыа бэйэлээхтэр Манна бааллар эбит. П. Ойуунускай
△ Күүстээх, суон (киһи күөмэйин этэргэ). ☉ Сильный, крепкий (о голосе)
Буров бөҕө хабарҕатын муҥунан: «Ох ты!» — диэн саҥа аллайан дэлби ыстанна. Амма Аччыгыйа
«Дьоммун кытта бырастыылаһыннарыҥ!» — диэн титирэстээбит, ол эрээри бөҕө куолаһынан көрдөстө. Н. Заболоцкай
2. аат суолт.
1.
көр бөҕөс. Тиэтэйбит барыларыттан уһулуччу, ат бөҕө, кус быһый, туруору да дьүһүнүнэн бөҕөҕө мөссүөннээх, быһыйга быһыылаах олус бэрт киһи эбит. Эрилик Эристиин
2. Туох эмэ туохха эмэ тулуура, кытаанаҕа (үксүгэр тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ Прочность, крепость чего-л. (часто с аффиксом принадлежности)
Ити быа төһө бөҕөтүн билбит суох. — Билбэтим, Иван Васильевич. [Хайыһарбыт] бөҕөтүнэн хайдаҕа эбитэ буолла. — Чэпчэкитинэн, халтархайынан бэрт эбит. Амма Аччыгыйа
△ Туох эмэ күүһүнэн үчүгэйэ, бөҕөһө. ☉ Обладание большими физическими данными (о ком-л.)
Ньыыкан Аһыҥас Өлөксөйдүүн тапсан бултууллар. Биирэ бөҕөтө бэрт, биирэ сатала бэрт. М. Чооруоһап
Сиэгэн бөҕөтүн урут истибиккит эбитэ дуу, ымыр да гыммата, хата, тайаҕым төттөрү тэйэн, илиим дэргийэн ыарыйда. Т. Сметанин
◊ Бөҕө атах кэпс. — модьугу күүстээх атахтардааҕынан ааттанар аата. ☉ Одно из названий филина, отмечающее его сильные ноги. Бөҕө атах түүн бултуур. Бөҕө тыыннаах — кими-тугу эмэ өлүөххэ да өлбөт диэн этии. ☉ Так говорят о ком-чем-л. живучем
Кус быһый, ат бөҕө көр ат II. Ааттаах ытааччы, сырыыны-айаны кыайааччы, кус быһый, ат бөҕө чэгиэн-чэбдик Николай Мордюскин 1941 с. от ыйыгар аармыйаҕа ыҥырыллар. Ф. Софронов
тюрк. бөҕэ, бөкэ
II
эб.
1. Предмет ахсаанынан элбэҕин көрдөрөр. ☉ Выражает значение множественности
Дьон бөҕө мустубут. Амма Аччыгыйа
Кус бөҕө табыллан тэллэс гына түстэ. Т. Сметанин
Киһи бөҕөнү көрдүм. Н. Лугинов
Ыалдьыт бөҕө субуста. С. Васильев
2. Предмет кээмэйинэн улаханын, элбэҕин, кыаҕын, күүһүн көрдөрөр. ☉ Употребляется для указания на большую величину, мощь, силу чего-л.
Хаар бөҕө түһэн үллүктээн эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
Тыраахтар кэлэн сир бөҕөнү солоото. С. Ефремов
Быччыҥ бөҕө дии. Бу тутан көрүҥ! Н. Лугинов
Дьиэ иһигэр ыһыы-хаһыы, сарылаһыы, тыас-уус бөҕө буолбута. «ХС»
Аргыар бөҕө аҥылыйар. С. Данилов
Ыйдарыы бөҕөнөн народнай суут дьиэтин булбута. А. Бэрияк
3. Даҕааһын ааттары кытта бэлиэ үрдүк кэрдииһин көрдөрөр (аҕыйахтык тутлар). ☉ С прилагательными выражает высокую степень признака (мало употр.). Толкуйа диэн Туохтан да олус, Сайаҕаһа бөҕө Саллыы дьыала! П. Тобуруокап
Учууталларын кытары сыһыана бэрт бөҕө. Н. Лугинов
4. Предметтэри түмэн-хомуйан этии суолтатын көрдөрөр. ☉ Выражает значение собирательности и обобщения
Миэхэ үлэ бөҕө кытаанаҕын биэрдилэр. «ХС»
Биир үөһээ бөҕө өһөгөйдөөх санаалаах үөдэн уола …… көтөн испит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Соҕуруу бөҕө соллоҥноохторо, илиһиэй бөҕө бэртэрэ айыы аймаҕын, күн улууһун дьонун атаҕастыыр күннээх буоллахтарына, ону көмүскүөх, араҥаччылыах тустааххын! Саха фольк. Кубулҕаттаах бөҕө хоппотун диэн, Албастаах бөҕө алдьаппатын диэн, Халыҥ таас хайанан хаттыктаммыт. С. Зверев
5. Кыраҕыйар-ытыктыыр сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает почтительное отношение
Оҥоруу бөҕө Охторуор дылы Олоруохпун баҕарабын. А. Софронов
Аптаах бөҕө эппитин курдук, Сииккэ сиэлбит, тумаҥҥа муммут. С. Зверев
Дьэ дуу, ити дьүһүннээх мотуорга улахан бөҕө күүһэ-күдэҕэ хааланан турдаҕа. М. Доҕордуурап
△ Бу суолта да эбиискэни кытта ордук чаҕылхай буолар. ☉ Значение 5 с частицей да получает более яркую окраску
«Киһи да бөҕө сарбылла сылдьаахтыыгын», — диэн аһыныах санаа киирэр. Н. Заболоцкай
6. Туохтуурдары кытта хайааһын күүскэ, кыахтаахтык, элбэхтик оҥоһулларын көрдөрөр (үксүн кэпсиирэ буолбут -ан сыһ. туохт. кытта тут-лар). ☉ С глаголами выражает силу, многократность совершения действия (чаще всего употр. с деепр. на -ан, выступающими в качестве сказуемых)
Кыргыттар ымсыыран бөҕө. Софр. Данилов
Түбэһэн көрбөтөҕүм, истэрин истэн бөҕө.«ХС». Муҥхабыт бу түстэ. Күөл үрдүн толору Дьон мустан бөҕөбүт.«ЭК». Сүөргүлээбэт бөҕө дьоммут, Сөп-сөп кэлэн сылдьа туруҥ. Күннүк Уурастыырап
Биһиги да киинэҕэ сылдьабыт бөҕө. «ХС»
△ Сирэй саҥа, ойоҕос саҥа бүтүннүүтэ элбэхтэ буолбутун көрдөрөр. ☉ Выражает многократность всей прямой или косвенной речи
«Баабыска да баабыска!» — бөҕө буолла. Далан
Кинини төһөтө эмэтэ бу үлэттэн уурай, дьон саҥатыттан-иҥэтиттэн тохтуу түһүөххэ диэн бөҕө биэрдим. М. Попов
Уйа туттар тураахтар «Дуух-даах» бөҕө буолбуттар. П. Тобуруокап
7. Диалогка саҥарааччы ыллам сөбүлэһиитин көрдөрөр. ☉ В диалоге выражает охотное согласие говорящего
Оо, биһиги кинигэни ааҕан бөҕө! Суорун Омоллоон. [Антон:] Тахсан бөҕөтө, толлор биллибэт. А. Федоров
△ Бу суолтаҕа буоллаҕа дии эбиискэни кытта үгүстүк туттуллар. ☉ В значении 7 часто употребляется с частицей буоллаҕа дии
«Бырастыы гынан бөҕө буоллаҕа дии»,— Иван Иванович сэргэхсийэ түстэ. Софр. Данилов
Баран бөҕө буоллаҕа дии, мантан киэһэ төһөнү тоҕо көтөөрү. «ХС»
Булан бөҕө буоллаҕа дии. И. Данилов
8. Сирэн, сиилээн, сиргэнэн сыһыаннаһыыны, сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательную оценку (осуждение, презрение) говорящего
Сандааран түһэн ээ, таҥас бөҕө дии, сиидэ төрөөн. С. Ефремов
Дьэ, дьаһалта бөҕө: былыттаах халлаан курдук! Софр. Данилов
«Мин да мин», — дии-дии түөскүн кырбанаҕын. Н. Лугинов
Дьэ, кавалер бөҕө. И. Гоголев
Кырдьык, сүөһү бөҕө дии. Амма Аччыгыйа
Бэйэм даҕаны киһи бөҕөбүн. Н. Заболоцкай
«Оо дьэ, эмиэ учуутал бөҕө», — диэн ким эрэ эҥээритэн эттэ. Н. Габышев