мн. (ед. икра.ж.) бөтөҕө, сото бөтөҕөтө. ил м. бырыы, былыык.

дыабай диэнтэн б
тэҥ. көстүү. [Сэмэн] хап-хатыҥыр уһун сотолорун бөтөҕөлөрө дьигиһис гыныахтарыгар диэри дыабаҥнаан тиийэн уҥа ороҥҥо олордо. Амма Аччыгыйа

кыпчый диэнтэн төхт
көрүҥ. Икки сототун бөтөҕөтүнэн [ат] икки таллан таас ойоҕоһун …… Хаан оҕуолаан тахсыар диэри Быһыта кыпчыйталаан ылла. Күннүк Уурастыырап

бэрэбээскэлээ диэнтэн дьаһ
туһ. [Бадин — Саввиҥҥа:] Чэ, баран бэрэбээскэлэтэ оҕус уонна кэлээр. С. Ефремов
[Ф.М. Охлопков] атырдьах ыйын 18 күнүгэр уҥа атаҕын бөтөҕөтүн дьөлө көтүтэн, баас ылбыта. Бааһын миэстэтигэр бэрэбээскэлэтэн снайпердары үөрэппитэ. Д. Кустуров
Суолтан чугас ханаабаҕа сыылан тиийбитим, бааспын санитарга бэрэбээскэлэппитим. ССС

даҕ. Сыыйыллаҕас сымнаҕас, чараас, намчы (хол., түү, от). ☉ Мягкий, пушистый, тонкий и нежный (напр., о шерсти, мехе, траве)
Сайылык барахсан өҥ сайыны биттэнэн, күөх ньаарсын отунан тэлгэммит. Сэмээр Баһылай
Кыра түннүгүнэн кыыс хара ньаарсын баттаҕа эрэ көстөр. Н. Габышев
Атаҕын бөтөҕөтүн сииктээх ньаарсын от сымнаҕастык имэрийбэхтиир. Е. Неймохов
ср. п.-монг. чаҕасун ‘бумага’

туохт. Тирии бүтэй кыралаан өтөн таҕыс (хааны этэргэ). ☉ Выступить на коже, сочиться капельками (о крови)
Уолум бөтөҕөтүгэр икки сиринэн хаан оҕуолаабыт. Софр. Данилов
Уолаттар ытыстарын чэрэ эбии халыҥаабыта, сорох сирдэринэн тириитэ дьукку баран, хаан оҕуолаабыта. Доҕордоһуу т. Битэмиин тиийбэтиттэн киһи тииһэ түһүөн, миилэтиттэн хаан оҕуолуон сөп. СЕТ ҮА
ср. др.-тюрк. ах ‘течь, истекать’

1. даҕ. Бөлчөйбүт быһыылаах, мээчик курдук төгүрүк. ☉ Круглый как шар, шарообразный
   Хаптаҕай штемпельнэй иһити, бөлчөҕөр тутаахтаах хас да бэчээти ылла. Софр. Данилов
2. аат суолт. Бөлчөйбүт быһыылаах, мээчик курдук төгүрүк туох эмэ. ☉ Что-л. круглое наподобие шара, шарообразное
   Горуох эбэтэр атын бобтуҥу үүнээйилэр силистэригэр бытархай урдар …… бөлчөҕөрдөр баалларын дэбигис булуохха сөп. КВА Б
   Биирдэ, уонтан тахса сыллааҕыта, балыыһаҕа атаҕынан ыалдьар хара бэкир киһи киирбитэ. Уҥа атаҕын бөтөҕөтүгэр сымыыт саҕа бөлчөҕөр баара. И. Гоголев

I
аат. Сир дьөлүтэ түспүт оҥхойдоро. ☉ Углубления, рытвины, ямы на земле
Өр-өтөр гымматаҕа, осхордор, куобах уостара туоланнар, хас тымыр оҥхой барыта сүүрүгүрдэн дьигиһиппитэ. Күннүк Уурастыырап
Хараҥаҕа оҥхой-осхор сүтэн, сир тэҥнэһэн көстөр. Софр. Данилов
ср. бур. одхор ‘дефект, изъян’
II
аат., эргэр.
1. Икки салаалаах тимир уһуктаах айа оноҕоһо, ырба. ☉ Стрела с железным вилообразным наконечником (для охотничьего самострела)
Силип сыыһа туттан, алҕас айатын эһэн, ырбалаах осхорго хара быарга түһэртэрэн өлбүт. Болот Боотур
Айа осхоро сототун бөтөҕөтүн сыыйа көтөн ааспыт. Н. Абыйчанин
2. көр холорук. Осхор диэн былыргылар сороҕор ырбалаах оноҕоһу эрэ буолбакка айаҕа оноҕос сытар маһын эмиэ итинник ааттыыллара
ср. эвенк. диал. оскор ‘стрела’

аат.
1. Киһи атаҕын бэрбээкэйиттэн тобугар, оттон сүөһүгэ, кыылга кэлин атаҕын такымыттан уллугар диэритэ. ☉ Голень (человека, животных)
Маайа сототун от хадьымала хайыта кэйэн, атаҕа хаанынан устара. Н. Якутскай
Тыыннара күдээриҥнээн, сотолоро хараарыҥнаан, табалар субу өрө мэҥийэн кэлээт, …… тохтуу биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
[Турахин] үрдүк остоох саппыкытын иһигэр илиитин уган сототун тарбанна. Эрилик Эристиин
2. Атах таҥаһын оһо, киһи сототун сабар өттө. ☉ Часть сапога, охватывающая голень, голенище
Кууһума сототуттан быһаҕын сулбу таһыйан ылла. Н. Павлов
Коля …… синньигэс сотолоох этэрбэһигэр сыстыбыт бадарааны бэркэ кичэйэн ыраастыыра. «ББ»
△ Ыстаан, бүрүүкэ киһи атаҕын сабар өттө. ☉ Часть штанов, брюк, покрывающая одну ногу, штанина
Кини …… даба баккытын сотолорун түһэринэ-түһэринэ: «Дьэ, доҕоор, бу хайаларын оҕото кэлэн олороҕунуй?» — диэн ыйытар. Н. Якутскай
Оҕонньор ыстаанын сототун тиэрэн баран, адаархай тымырдаах хатыҥыр баҕайы сототун күн уотугар ититэ олороро. К. Симонов (тылб.)
Ыстааннарын сототун өрө ньыппарынан баран, балайда хаар устун сырсыакаласпыттара. К. Турсункулов (тылб.)
3. көсп. Уһун көнө быһыылаах предмет умнаһа, сүрүн өттө. ☉ Основная часть какого-л. предмета, имеющего форму прямой трубы, стержня. Бөппүрүөскэ сотото. Испиискэ маһын сотото
□ Биир испиискэ сототуттан Умайар сүүс балаҕан. И. Гоголев
Дурда иһэтаһа бөппүрүөскэ тобоҕунан …… ыскайдаммыт. Умайбатах да сотолор бааллар. Р. Кулаковскай
△ Үүнэн турар көнө мас, от үүнээйи аллараа лабаата суох, ыраас умнаһа. ☉ Нижняя, лишённая ветвей часть ствола дерева, стебля цветка
[Алаарап] тэтиҥ маҥан, чоруун сототугар сүүһүн сыһыарда. Л. Попов
Уус Мандар кыдаматын өрө тутан, уҥуохтаах от сототун туора ытыран күүтэн турар буолар. И. Гоголев
Сааскы ньургуһуннар күөх түүлээх сотолоро дуоҕаһан, араҕас, үрүҥ сибэккилэрин күн диэки нуоҕаччы ууммутунан, тыалга хамсыы турдулар. П. Филиппов
Хатыҥ мастар үрүҥ сотолоро үчүгэйдик көстөллөр. Г. Угаров
♦ Бурҕалдьы сото көр бурҕалдьы
Буор сирэй! Бурҕалдьы сото, Тоҕо Буордаах сирэйгин кистээтиҥ?! Суорун Омоллоон
Бу буор маҥалай, Бурҕалдьы сото, Босхоҥноон сытан, Босхону аһаан, Буоратта буолбаат? Эллэй. Сото таһа кэпс. — тугум да табыллыбат, эрэйдээхкыһалҕалаах өттө буолан иһэр диэн муҥатыйыы. ☉ Сетование на то, что преследуют одни неудачи, страдания, жизненные невзгоды
«Туох иһин бу күн сиригэр сүөдэҥнээн… Барыта сото таһа» диэн ааспат-арахпат муҥнаах санаа эрийэр. Н. Лугинов
Урут син орто сааһыкка киирсэрэ да, быйыл киниэхэ тоҕо эрэ барыта сото таһа буолан биэрдэ. В. Яковлев. Миэнэ миэнин курдук, сото таһа буолан истэҕэ. Эмиэ тоҕо даҕаны урукку өттүгэр хаста да сууттаммыт хаайыылаахха кэргэн тахсыбытым буолла… «ХС»
Сототунан оонньуур көр оонньоо. Ойуурдаах куобах кэтэҕинэн оонньуур, дьонноох киһи сототунан оонньуур (өс хоһ.). Кууһума оҕонньор кылаатын сиэн баран сототунан оонньуу сылдьар дииллэрэ биэс тарбах курдук биллэр. А. Софронов
◊ Сото бөтөҕөтө көр бөтөҕө I
Уллуҥахтара суол чигдитигэр лаппа тирэнэр буоллулар, сототун бөтөҕөлөрө күүрдүлэр. Амма Аччыгыйа
[Тыаҕа] сылайаҕын, ньилбэктэриҥ быһытталлар, сотоҥ бөтөҕөтө ыалдьар, атахтарыҥ ыарыыллар. Я. Семёнов. Сото кэбис — 1) олорон эрэн биир атаххын биир атаҕыҥ үөһэ уурун. ☉ Положить ногу на ногу (поза непринуждённости или важничанья)
Дыргыччы өтүүктээх бүрүүкэлээх атаҕын үрдүктүк сото кэбиһэн, оргууй биэтэҥнэтэ олордо. Н. Лугинов
[Кэтит Кэтириинэ:] Ити бурдугу тарпакка тоҕо сото кэбиһэн дьоһумсуйан олороҕун? Н. Түгүнүүрэп
[Артур] хара лаахтаах бачыыҥкалаах атаҕын сото кэбиһэн, киэмсийэрдии туттан олорор. В. Протодьяконов; 2) туран эрэн биир атаххын инниҥ диэки босхо үктэн. ☉ Стоя, выставить одну ногу вперёд
Вася ойон туран, аҥаар атаҕын сото кэбиһэн, өлүөр илиитинэн сүрэҕин баттанан, дириҥник сүгүрүйэн нусхайда. Амма Аччыгыйа
Юрий Семёнович сис туттан, сото кэбиһэн туран …… бырайыак макыатын, эскиистэри сирийэн көрдө. Н. Лугинов
[Кулун Куллустуур] Тойоттор иннилэригэр Сото кэбиһэн Дуоҕаллан турунан кэбистэ. ТТИГ КХКК. Сото уҥуоҕа — киһи атаҕын бэрбээкэйиттэн тобугар, оттон сүөһүгэ, кыылга кэлин атаҕын такымыттан уллугар диэри уһун уҥуоҕа. ☉ Большая берцовая кость у человека, животных
Сордооххо сото уҥуоҕа баҕалааҕар дылы (өс хоһ.). Бадаҥ Турахин, туруйа сототун уҥуоҕа умнастаах муос хамсатыгар сэбирдэх табаҕы толору уурунан баран, …… кэпсээн барда. Эрилик Эристиин. Сото хоҥоруута — киһи сототун уҥуоҕун илин кырыыта. ☉ Передняя часть большой берцовой кости человека.
ср. др.-тюрк. йода, тюрк. йода, чода, дьодо ‘голень’

сыһ.
1. Көбүс-көнөтүк, тыҥаабыт курдук көнөтүк. ☉ Прямо, туго (натянуть)
Харабыл саллаат күөгүтүн быатын чиккэччи тарта: «Есть! Есть!» — диэн үөгүлээтэ. И. Гоголев
Хатыллыбыт сабы күүскэ чиккэччи тардыллар: сап эрэдэһинэ ыпсыахтаах. Хомус Уйбаан. Айа кирсин курдук чиккэччи тардыллыбыт быа быстар тыаһа иһиллэр. Эвен фольк.
2. Төбөнү, көхсүнү кэннин диэки ыытан көбүс-көнөтүк чыначчы туттан (хол., тур). ☉ Выпрямив спину, навытяжку (напр., стоять)
Булочкин …… чиккэччи тутта охсоот, чиэс биэрдэ. Амма Аччыгыйа
Болуоттарын баайыытын сүөрээт, болуот үрдүгэр чиккэччи турбутунан устан барбыттара. И. Федосеев
[Саҥа завхоз] чиккэччи тардыбыт курдук көбүс-көнө, үрдүк уҥуохтаах, хатыҥыр, саас ортолоох киһи. «Чолбон»
△ Токуппакка эрэ, көнөтүк, дыраччы тэбинэн эбэтэр тыылыы тэбэн (атаҕы этэргэ). ☉ Выпрямив, вытянув (ноги)
Яков атаҕын чиккэччи тэбэн, тимир кырабаакка утуйар таҥаска өттүгэстии түһэн сытар. В. Протодьяконов
Атахтарын бөтөҕөлөрө ыалдьыбытын аһараары чиккэччи тэптэ. В. Гольдеров
Сотору-сотору дьааһыйар уонна сөп буола-буола сүрдээх уһуннук чиккэччи тэбинэн, тыыллаҥнаан ылар. «Чолбон»