1. даҕ. Туох да туһата суох, сириигэ хаалар; суолтата суох, бытархай. ☉ Негодный, бросовый, мелкий, незначительный, никчемный
   Бурдук астыыр Буоппал чабычах буолла, Балык астыыр Барбах чабычах буолла, Бөххө быраҕылынна, Бөхсүйүүтэ суох хаалла. Саха фольк. Маладьыас, саамай сөпкө гынныҥ! Буоппал үлэни этириэс сирэн иһиэххэ наада. В. Протодьяконов
   Бу биһиги, букатын да буоппал дьон, бугулбут син балай эмэ курдук, бэйэбит санаабытыгар. С. Федотов
2. аат суолт. Туох эмэ сириллэн, туһата суох хаалар куһаҕан өттө. ☉ Негодная, ненужная, бросовая часть чего-л.
   Биһиги биригээдэбит тугунан киэн туттарый? Былааны ый аайы толорбоппут. Үлэбит хаачыстыбата эмиэ доҕолоҥнуур. Ардыгар сириллибит, буоппалы оҥорбуттар биһиги аатырабыт. В. Протодьяконов
   ср. русск. диал., устар. по ´дпаль ‘белка с плохим мехом’

бырах диэнтэн атын
туһ. Балык астыыр Барбах чабычах буолла, Бөххө быраҕылынна, Бөхсүйүүтэ суох хаалла. Саха фольк. Ыстапаан …… отуу ойоҕоһугар быраҕылла сытар окко умса түһээт, мунна бурулаан бараахтаабыта. И. Никифоров
Артиллерия уота өстөөх сытар сирин кэлин өттүн диэки быраҕылынна. Т. Сметанин
♦ Мутугунан быраҕыллар муҥур үйэ көр мутук
«Мутугунан быраҕыллар Муҥур үйэ», — диэн кырдьык, Үйэлээххэ баҕарыллар, Өрүү өлүө суох курдук. С. Данилов
Харахха быраҕыллар көр харах. Өр сылга дойдуга сылдьыбакка гынан баран сырыттахха, олох уларыйбыта олус сүрдээхтик харахха быраҕыллар буолар эбит. С. Ефремов
Ойуур чыычааҕа чопчу саҕа бэйэтэ, тарып-ирип көтөн, лабааттан лабааҕа түһэн тырыкынайара кини хараҕар быраҕылынна. ВМС СДО

бөхсүй диэнтэн бэй
туһ. [Атыыһыт:] Мин, дьэ, хат тэринэн, бөхсүнэн, Таас Дьааҥы сиһигэр эргинэ тахсан көрүөм. В. Протодьяконов

туохт. Туох эмэ эргэрбитин, алдьанан эрэрин абырахтаа, сэлбий, бөхсүй. ☉ Ремонтировать что-л. [Чокуурап:] Хоодуотап өрөмүөннүөх буолбута. С. Ефремов
Аан дойдуга саамай былыргы чаһы 1386 сыллаахха Англия Солсберн диэн куоратын кафедральнай соборугар олордуллубута. 1956 сыллаахха чаһыны саҥа өрөмүөннээн үлэлэппиттэрэ. ДьДьДь

I
туохт.
1. Туох эмэ иирсибитин, бутуллубутун өһүл, сүөр, көннөр (хол., муҥханы, илими, быаны о. д. а.). ☉ Разматывать, распутывать, приводить в порядок что-л. запутавшееся
Буруоттан кыйдаран кумаар арыый хаптайбытын кэннэ илимнэрин бэрийдэ, иирсибиттэрин араарда. Софр. Данилов
Куммаа, наартатын хамсаабат гына иҥиннэрэн баран, ыттар аалыктарын бэрийдэ. Н. Габышев
Бэл, муҥхаҕа муҥха өлүүтэ диэн туспа ууруллар — муҥхалаах киһи муҥханы бэрийэрэ, таҥара, бэйи, элбэх түбүктээх үлэ. Кэпсээннэр
2. Тугу эмэ бөхсүйэн, сааһылаан бэлэм оҥор (таҥаһы, туттар сэби-сэбиргэли о. д. а.). ☉ Приводить в порядок, подправлять, чинить что-л. «Былыр үйэҕэ эмтэниэх баара», — диэн Өксүү уоһун иһигэр ботугураата уонна дьиэлээх киһи курдук хаҥас диэки тиийэн иһити-хомуоһу бэрийбитинэн барда. Софр. Данилов
Суоҕу-баары бэрийэн, Солоҕунан оргутан, Сууйан-тараан, абырахтаан, Суорҕан, тэллэх оҥорбута. Күннүк Уурастыырап
Удаҕан таҥаһын уот сөҕүрүйбүтүн кэннэ, сараҕыта уурдулар, бэрийдилэр. Н. Босиков
Булчут арыый иллэҥсийэн кыһыҥҥы олоҕун оҥоһуннун, булдун тэрилин бэрийдин. «Кыым»
3. Кими, тугу эмэ көр, харай, биэбэйдээ. ☉ Присматривать, ухаживать за кем-л.
Кини [Өрүүҥкэ], хамнаска сылдьан, үс сылы быһа аттары бэрийэн тахсыбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап
[Аана] сүүтүктээх илиитин оргууй күөрэҥнэтэн уһун түүнү иистэнэн тахсара, үс уолун, үс бухатыырын, бэрийэн кыратык утуйара, кыратык аһыыра. Н. Босиков
Кэҕэ баҕайы Бэйэтин оҕотун Биирдэ да Бэрийбэт диэн Бэрт өртөн ыла Биллэр буолбаат. П. Тобуруокап
II
дьүһ. туохт. Атыттартан улахан үрдүк буол, үрдээн көһүн; олус улахан, күлүктээх буолан көһүн (хол., хараҥаҕа, боруҥуйга). ☉ Быть ростом выше других; казаться очень большим и массивным (напр., в темноте)
Уолаттар тэҥҥэ хаһыытаһа түстүлэр да, уот күлүгүттэн бэрийэн тахсыбыт киһи диэки сүүрдүлэр. Амма Аччыгыйа
Бүтүннүү хаар буолбут киһи киирэн, суол аанынааҕы боруҥуй быыһынан бэрийэн турда. Күннүк Уурастыырап
Мин иннибэр оруос быыһыттан, соҕотохто субу курдук арай биир күтүр [ньиэмэс саллаата] эмиэ бэрийэн иһэр эбит. Суорун Омоллоон
Бэс чагда тумуһах тумулга Бэрийэр баараҕай харыйа. М. Тимофеев
♦ Бэрийэр бэрдэ — ким, туох эмэ саамай улахана, бөдөҥө, күүстээҕэ, саамай бастыҥа, чулуута. ☉ Самый крупный; лучший, отборный, отличный
Муннугар биирдэ эмэ тумуу да киирбэтэх, чэгиэн-чэбдик бэйэлээх, наһаа үчүгэй майгылаах уолан киһи бэрийэр бэрдэ этэ. Күннүк Уурастыырап
Кини иннигэр тойон кыыл бэрийэр бэрдэ, кэтэҕин чыначчы тартаран олордо. В. Яковлев
Лейтенант Аммос Аммосов икки бууттаах киирэни уон икки төгүл үөһэ анньара, оттон курсааннар саамай бэрийэр бэртэрэ баара эрэ аҕыс-сэттэ төгүл күөрэтэллэрэ. Ф. Софронов
[Бүөтүр] чохороонун сүөрэн ылан, тиити биир сиринэн тэһэ оҕуста уонна титиригинэн анньыалаары саҥардыы үҥүлүтэн эрдэҕинэ, атыыр кырынаас бэрийэр бэрдэ таһырдьа ыстанна. Р. Кулаковскай