1. и. д. от эп = 1) прибавление, добавление; 2) мат. сложение; уоннаах доруобу эбии сложение десятичных дробей; 2. прибавка, добавка || добавочный, дополнительный || вдобавок; больше; эбии аһылык а) добавочный корм; б) дополнительное питание; эбиитэ көрдөө = просить добавки; эбии биэр = давать что-л. вдобавок; тыал эбии күүһүрдэ ветер усилился ещё больше; эбии буол = оказать незначительную помощь; 3. послелог, упр. осн. и дат. п. вдобавок к..., плюс к...; саабар эбии вдобавок к моему ружью; сылайбыппар эбии вдобавок к усталости; онно эбии вдобавок к тому; онуоха эбии к тому же.

нареч. вдобавок, в придачу, в дополнение; к тому же; бүгүн тымныы, эбиитин тыаллаах сегодня холодно, к тому же ветрено.

нареч. 1) там; туда; онно туох эрэ көстөр там что-то виднеется; сарсын биһиги онно барабыт завтра мы идём туда; 2) тогда, в то время; онно мин уоннаах этим тогда мне было десять лет # онно эбии вдобавок, к тому же; онно туох баарый ? что в этом такого?

модальное сл. выражает 1) усиление высказываемой мысли даже; саатар , эн аһыммаккын даже ты не жалеешь; 2) вынужденную уступку хоть, хотя бы, по крайней мере; саатар , табахта аҕал дай хоть табаку; 3) желательность действия пусть бы, хоть бы; бүгүн бүтэр диир , саатар сарсын буолбат говорит, сделай (это) сегодня,— хоть бы завтра (успеть); 4) эмоционально-экспрессивную оценку к тому же, вдобавок; как назло; саатар , хараҥата бэрт к тому же очень темно; саатар , испиискэбит да суох как назло и спичек нет # муҥ саатар по крайней мере, в крайнем случае; саатар эрэ а) с удовольствием, с радостью; б) пожалуйста, ради бога; оҕолор саатар эрэ оонньоотуннар ээ пожалуйста, пусть дети играют.

сыһ. Туохха эмэ холбоон, таарыччы. ☉ Попутно, в связи с чем-л.
Киһини таарыйар дьыала эбит, туохха эмэ даҕатан онно кэпсиэххэ сөп. Л. Толстой (тылб.)
◊ Манна <маныаха, итиниэхэ, итиннэ> даҕатан эттэххэ - этиллибиккэ сыһыаннаан эттэххэ. ☉ К слову говоря, кстати сказать
Манна даҕатан эттэххэ, бу да кэннэ биһиэхэ быһаарылла илик сайабылыанньалар элбэхтэр. М. Попов
Манна даҕатан эттэххэ, Иирэлээххэ ууну тутар үрдүк быһыт дьэндэйэн турар. И. Данилов. Тылга даҕатан - этиллибит тылга сыһыаннаан (эбии этии). ☉ В связи с изложенным, вдобавок к сказанному
[Лэгиэнтэй атыыһыттаах Сүөдэрдээҕи] тылга даҕатан хабырыйар, ол-бу сылтах була-була мөҕөрэтэр буолан бараллар. Н. Якутскай
Ити кыһыйбычча, тылга даҕатан, Хата, баран сынньан. Н. Лугинов

солб. аат.
1. Манна буолбатах, антах, тэйиччи. ☉ Там, туда
Айаннаан испиттэр. Бу иһэн: «Хара тыаҕа саһыл айата баар, онно бардым. Эн бу суол устун бара тур!..» — диэн ыйбыт. Саха фольк. Оҕо сааһым барахсан Онно миэнэ хаалбыта, — Туорааҕынан бырахсан, Тустан, ыллаан ааспыта. Күннүк Уурастыырап
2. Ол бириэмэҕэ, оччотооҕута, оччолорго. ☉ Тогда, в то время. Онно мин уоннаах этим
◊ Онно эбии — аһара баран, аһара түһэн. ☉ Вдобавок, к тому же
Кирилиэс устун олус мааны таҥастаах, онно эбии чинэччи туттубут дьахтар тахсан кэллэ. Н. Габышев
ср. др.-тюрк., тюрк. анда, онда ‘там’

I уметь, мочь; кини барыны сатыыр он умеет всё; итини сатыам суоҕа я это не сумею; сатаабат сата баһын тардар посл. кто не умеет (дело делать), тот громко шумит.
II 1) в сонет, с деепр. на =а, =ыы основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. со знач. стараться, пытаться; прилагать усилия; кэлиэхпэр диэри үлэлии сатаа постарайся поработать до моего приезда; кэлэ сатаа постарайся приехать (непременно); 2) в аналит. ф. сатаан кэбис = с деепр. на =а, =ыы основного гл. означает зря, напрасно; безрезультатно; күүтэ сатаан кэбис = напрасно прождать; этэ сатаан кэбис = напрасно говорить, убеждать; көрдөһө сатаан кэбис = безрезультатно упрашивать # сатаан бардаҕына к тому же, вдобавок; как назло; сатаан бардаҕына бүгун ардаата как назло, сегодня погода испортилась.

I
сыһ. Туохха эмэ эбии; маныаха эбии. ☉ Вдобавок, в придачу к чему-л.
Эбиитин тымтай муҥунан Үөлбүт собону кэһии аҕаллым. И. Гоголев
Сүүрэн тиийэн ынаҕы ытыспынан самыыга тап гына биэрэн, эбиитин атахпынан өттүккэ ыаллаан баран, тохтоон ол-бу диэки көрдүм. Н. Заболоцкай
Платон Алексеевич эбиитин үтүө тылбаасчыт этэ. ПАО ЫА
♦ Эбиитин эмэһэҕэ тэп көр эмэһэ
Ити кэнниттэн эбиитин эмэһэҕэ тэп диэбиккэ дылы, Тоҕус толугурдаах торбоһун Ньоҕоҕун, дьэбэрэтин Тобугун хараҕар диэри кэспит. Саха фольк. Аны эбиитин эмэһэҕэ тэп диэбиккэ дылы: «Оҕускун атыыр оҕус кэйбит!» — диэн хаһыы-ыһыы буолбута. Амма Аччыгыйа
II
аат сыһыан т. Этиллэр санаа туохха эмэ куһаҕан өттүттэн эбиилик буолар диэн сөбүлээбэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение говорящего к содержанию высказывания, которое представляет дополнительное сообщение (к тому же, ещё)
Эбиитин, хата, дьонун күлүү гынар. Суорун Омоллоон
Эбиитин, аҕалара ыалдьан сытан хаалла. Амма Аччыгыйа
Уон икки сыл хамначчыт сылдьыбыт киһи өссө эбиитин биэрэрдээх буолбут. М. Доҕордуурап

I
сыһ.
1. Эмиэ, эбии, эбиитин, аһара түһэн. ☉ Ещё, в добавление, вдобавок к чему-л.
Бурхалей сүүрдэҕин аайы өссө кэҥээн, орловскай сүүрүк муҥутуур ойуутунан аргыстаһан бара турдулар. Эрилик Эристиин
[Маайыс:] Эн буоллаххына өссө холкуос харчытын уордараары гынаҕын. С. Ефремов
Олоруохпут өссө ордук Урудуйан, чэрдийэн, Ыччаттанан, баайдык-тоттук, Ыалдьон буолан ньиргийэн. Дьуон Дьаҥылы
2. Хайыы-үйэ, урут, ааспыт кэмҥэ. ☉ Ещё, уже в прошлом
Кини өссө өрөбөлүүссүйэ иннинэ олус баай көмүстээх үрүйэни булбута. Суорун Омоллоон
Адам Мицкевич айар үлэтин эдэр эрдэҕиттэн, өссө университекка үөрэнэ сылдьан саҕалаабыта. Софр. Данилов
3. Аныаха диэри, билигин да, билиҥҥэ диэри. ☉ До сих пор, до настоящего времени
[Семёнов:] Бу билигин хаайыыга сытар бассабыыктарга донуостар, оттон бу өссө хаайылла илик бассабыыктарга донуостар. С. Ефремов
Дьыбар өссө тахса илик, Чэҥ муус ирдэ – диэбэккин. Эллэй
4. Бэл, бэл диэтэр. ☉ Даже
Урут аспирантураҕа сылдьан ВУЗ-тар күрэхтэһиилэригэр кыттара, биир бириэмэҕэ өссө өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһиигэ бириистээх миэстэлэнэ сылдьыбыта. В. Яковлев
II
сыһ. сыһыан т.
1. Саҥарааччы кыбдьырынар, уордайар, абаккарар, сэниир, сиилиир сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает раздражение, возмущение, гнев, презрение, осуждение, неодобрительное отношение говорящего (смотри-ка, ишь какой, ещё и)
Эн өссө барардааххын-барбаттааххын. Н. Неустроев
Өссө түөкүнүҥ үөҕэрдээх. Суорун Омоллоон
«Өссө нуормалаах баҕастаах», — огурунуом бу сырыыга кэлэйбиттии саҥарда. П. Егоров
2. Саҥарааччы этэр санаатын күүһүрдэрин, чопчулуурун, чуолкайдыырын көрдөрөр. ☉ Выражает усиление, выделение, уточнение высказываемой мысли говорящим (к тому же; ещё и)
Най туран көмүскэһэн көөртүн, өссө бэлиэтээтилэр быһыылаах. Суорун Омоллоон
Өссө ити аҥаар уһуга суоҕа. Амма Аччыгыйа
Ол эрээри, Украина норуота тыыннаах этэ, кини өссө бэриммэт этэ. «ХС»
русск. ещё

1. аат.
2. Туох эмэ маарыннаһар өттүнэн, бэлиэтинэн бэрээдэктэммитэ, сааһа. ☉ Определённый порядок, расположение предметов по какому-л. признаку (по содержанию, форме). Нуучча суруйааччыларын кинигэлэрин наара
3. кэпс. Дьон туохха эмэ тутуһар сиэрэ, үөрүйэҕэ. ☉ Образ действия, склонность, привычка
   Сарсыарда үөрэнэ баран иһэбин диэн санаатахпына, сүрдээҕин чэпчээн, көтөн хаалыах курдугум. Аныгылыы наарынан таҥнар форма-таҥас хантан кэлиэҕэй?! «Кыым»
4. сыһ. суолт. Мэлдьи, куруук, биир кэм. ☉ Всё время, постоянно, всегда
   Оҕонньор наар былыргыны кэпсиир. Суорун Омоллоон
   Быыс булларбын эрэ наар ааҕан тахсабын. Н. Лугинов
   Мичил ахсыс кылааска наар үчүгэй уонна туйгун сыаналарынан үөрэммитэ. Г. Колесов
   ◊ Наар аанньа (буол) — куһаҕан үөһэ куһаҕан, куһаҕаҥҥа эбии куһаҕан (буол). ☉ Одна неприятность за другой, одно несчастье за другим, одно к одному
   Олох сатамматаҕына оннук наар аанньа буолан и һ э р б ы һ ы ы л а а х. Н. Якутскай
   Бардама, кырбанньаҥа, күнүүһүтэ, күтүрэ барыта наар аанньа киниэхэ түмүллэн, нэһилиэгин дьонун киэр хайыһыннаран кэлэппит. П. Аввакумов
   Куһ а ҕ а н наар аанньа диэбиккэ дылы, ити кэмҥэ көтөрдөр уонна кыыллар ыккардыларыгар сэрии буола турара. И. Данилов. Наара суох кэпс. — сиэрэ суох, олус, наһаа, киһи бэркиһиэн курдук. ☉ Сверх меры, слишком, чрезмерно, на удивление
   Ефимовтар кыра дьону наара суох ньүдьү-балай баттаан олороллор. Эрилик Эристиин
   Быйыл эн наара суох кыра дохуоту ылбыккын. М. Доҕордуурап
   Күөллэр уонна муус хоммут сирдэрэ наара суох аччыгый чалбах буолан киһи ытыһын үрдүгэр сытар курдук субу килбэһэн тураллар. Х АаКА. Наа рын оҥорон — эбиитин, эбиитигэр, эбиискэ. ☉ Вдобавок, в придачу, к тому же, ещё и
   Сэриигэ мэҥэһиннэрэн, наарын оҥорон, сут-кураан кыһарыйбыта. В. Протодьяконов
   Биир эриэн Дылбаарай диэн ынахтара, наарын оҥорон, кытараан хаалбыта. Айталын
   Бүгүн наарын оҥорон Өлөҥнөөс алаас тахсыы сыырыгар кэлэн испит оҕуһун тиэйиилээх ото өҕүллүүгэ түҥнэстэн түһэн муҥнаата. «ХС». Өтөр наар — өтөрүнэн, чугастааҕы кэминэн, киһи өйдүүрүнэн. ☉ В скором времени, в ближайшее время. Бу учаастакка өтөр наар көстүбэтэх киһи – кэмитиэт лиэктэрэ к э л б и т. Н. Габышев
   Быйылгы курдук үтүө сайын эргиллибитэ өтөр наар с у оҕа. «Кыым»
   ср. монг. найир ‘согласие, гармония, единодушие’