даҕ. Итэҕэтиилээх, олохтоох, дьоҥҥо тиийимтиэ (хол., тыл-өс). ☉ Убедительный, весомый
Саамай ылыннарыылаах тыллары быһыыта Местников этиэхтээх эбит. Амма Аччыгыйа
Ити курдук ытыктабыллаах киһи Ньукуу этиитэ ылыннарыылаах буолан тахсыбыта. В. Протодьяконов
Сыл иһигэр Давыд Семёнович оройуоҥҥа ылыннарыылаах тыллаах-өстөөх, түс-бас хаһаайын буоларын биллэрэ охсубута. С. Никифоров

даҕ.
1. Үрдүк төлөбүрдээх, улахан хамнастаах үлэ. ☉ Денежный (о работе), выраженный в деньгах (о цене чего-л.)
[Бодойбоҕо] Көмүстээх буору Күрдьэҕинэн күртүлэр, Харчылаах буору Лаппаакынан хаһыйдылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Таба этин, тириитин сопхуос мөлүйүөҥҥэ чугаһыыр харчылааҕы туттарар. Н. Якутскай
«Хаарыан харчылаах үлэттэн мүччү түһэн, санааргыыр», — Устин хаадьыласта. Н. Габышев
2. Сыаналаах, ыарахан сыаналаах. ☉ Дорогостоящий, ценный, имеющий высокую цену
[Чөпчөөкөөн-Чөпчөөкөөн уоллаах кыыһа] күөх тыа күндү кылааннаахтарын көҥү үктээн, хара тыа харчылаах булдун бултаан, байан-тайан олорбуттара эбитэ үһү. Н. Заболоцкай
Ити Бурадьыаскайа диэн дьахтар уон икки солкуобай тоҕус уон харчылаах маллааҕа үһү. Онтукатын таһырдьа сыарҕаҕа хаалларан киирбит. МНН
3. көсп. Оруоллаах, суолталаах, ыйааһыннаах (хол., тугу эмэ быһаарсарга). ☉ Имеющий высокую значимость, весомый (напр., о решении)
— Роман барахсан харчылаахтык этэр киһи буоллаҕыҥ. — Кырдьык харчылаах, сыаналаах этии. М. Доҕордуурап

даҕ.
1. Төһө эрэ ыйааһыны тардар, үктүүр. ☉ Имеющий какой-л. вес
Абыдал [оҕус аата] туонна ыйааһыннаах атыыр оҕуһу муоһунан баһан ылан, үрэххэ илгэн кэбиспитэ. Н. Заболоцкай
«Ат тардыыта» диэн сыарҕалаах ат тардарыгар сөптөөх ыйааһыннаах таһаҕас. ПАИ СМС
Туундара куобаҕа ордук бөдөҥ, үскэл, түөрт аҥаар-биэс киилэлээх. Онтон атына ортотунан икки аҥаар-үс киилэ ыйааһыннаах. ПАЕ КБАТ
2. көсп. Дьоҥҥо-сэргэҕэ улахан сабыдыаллаах, аптарытыаттаах. ☉ Обладающий большим влиянием, пользующийся авторитетом
Дьоҥҥо-сэргэҕэ сөбүлэттэ, хаһаайыстыба да кыаҕырда, бэйэтэ оройуоҥҥа биир ыйааһыннаах киһинэн биллэр. Георг. Васильев
Нэһилиэк кинээһэ ааттаах киһи билигин даҕаны дьонугар-сэргэтигэр ыйааһыннаах буолуохтаах. ВС ХД
Кини бэйэтин дойдутугар ыйааһыннаах, убаастанар буолан …… Сорос фондатыттан көмө анаппыт. «Кыым»
3. көсп. Киһини чахчы итэҕэтэр, сүрдээх ылыннарыылаах (ким эмэ тылынөһүн туһунан). ☉ Такой, который заставляет поверить чему-л., весьма убедительный, весомый (о чьей-л. речи)
Улуус кулубатын үтүө сураҕа уонна ыйааһыннаах тыла Дьокуускай күбэринээтэригэр тиийэ биллэр буолбута. Ойуку
Кинилэр иккиэн местком чилиэннэрэ эҥин буоланнар …… ыйааһыннаах тыллаах дьонунан ааҕыллаллара. «ХС»
Кини хас биирдии тыла ыйааһыннааҕын бигэргэтэрдии дьон диэки өтөрүтэ-батарыта көрбөхтүүр уонна сөмүйэтинэн суптурута ыйбахтыыр. ЖЕА ТС

I
тос курдук — биллэр соҕус ыйааһыннаах, балачча улахан (хол., дуоһунас). ☉ Довольно значительный, весомый (напр., о должности); тяжёлый, увесистый
Биир суол инсэньиэрэ …… быһа тос курдук дуоһунас ылбыт. Н. Лугинов
Тос курдук ыарахан Чугуун бүүс этэ. М. Тимофеев
Сэрэтии — тос курдук миэрэ. Л. Габышев; тос курдук быһаар — сөптөөхтүк, чуолкайдык быһаар. ☉ Объяснять, разъяснять что-л. чётко, приводя весомые аргументы. Барыны бары тос курдук быһаарар. Тос курдук киһи — олохтоох толкуйдаах киһи; киэмсик киһи. ☉ Основательный человек; высокомерный человек. Тос курдук киһи, эн этэргин өссө ылыныа биллибэт
□ [Мичил] тос курдук киһи, билиҥҥитэ өлөн-охтон биэрэ илик, уот курдук орто үөрэнээччи. Кустук. Тос курдук сыана — үрдүк, ыарахан сыана. ☉ Высокая, дорогая цена. Тос курдук сыаналаах таҥас эбит. Тос курдук тойон үгэрг. — улахан тойон. ☉ Большой начальник
[Чокуурап — генералга:] Баҕар, эн да туһугар тос курдук тойон буолуоҥ, ол эрээри бырастыы гын, миигин старшина бэйэтинэн күүтэр. И. Гоголев. Тос курдук (бааччы) тутун — улахамсый, киэбир; дьоһумсуй. ☉ Вести себя высокомерно; важничать
Нүөмэр хостору Түҥэтэр сололоох Тос курдук туттар Тойомсук администратор. Күннүк Уурастыырап
Чоххоохтон былдьырыыт өлөрөн, Тос бааччы туттуна хаамыаҕа. Күннүк Уурастыырап
Бэйэм эрэ саҕа, наҥнаһын курдук кыра уҥуохтаах, тос курдук туттан туоталдьыйан хаамар. М. Тимофеев
ср. осм. тос ‘удар головой, рогами’
II
аат., сэтэр. Ким эмэ туохтан эмэ кэһэйэрэ (үксүн тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ То, что кто-л. получает по заслугам в наказание за содеянное
Бандьыыттар эһиги тоскут ити. Н. Заболоцкай
[Вера Семёновна:] Сөп-сөп. Кини тоһо — ол. И. Семёнов
«Сиэхситтэр, бу баар эһиэхэ, тоскут!» — Сэмэн бүлүмүөтүн чыыбыһын баттаата. «ХС»
♦ Тос мааска көр тос II
«Эйиэхэ бу баар, тос мааскаҥ!» — диэт, күүскэ баҕайы көхсүбүн дьөлө аста. БВВ ӨУоӨ. Тос мааһын биэр — кими, тугу эмэ үчүгэйдик кэһэт. ☉ соотв. задать перцу кому-л. [Аһыҥаларга] оргуйбут да ууну кутар киһи тос мааскаларын биэриэ эбитэ дуу. Р. Кулаковскай. Тос мааһын ылла — кэһэйэр, түбэһиэҕэр түбэһэр. ☉ Получать по заслугам за содеянное
[Өстөөх] Сталинградка тос мааһын ылбыт. ДАЛ УуУоО
ср. тув. дош ‘лёд; ледяной’, тюрк. түз ‘прилаженный, настроенный’

1) рука; руки; кисть руки; илии салбаҕа кисть руки; илиигин биэр = подавать руку кому-л.; илии тутус = пожимать друг другу руки (е знак приветствия, прощания, соглашения); илиим барбат прям., перен. у меня рука не поднимается; илиитигэр күүстээх у него сильные руки (букв. у него сила в руках); илиитин иһигэр баар = находиться в чьих-л. руках; илиигин көтөх = поднять руку, замахнуться на кого-л.; сыгынньах илиинэн (тут=) прям., перен. (брать) голыми руками; илии туппай (или туппас, туппах) имеющий привычку брать без спросу, хватать (обычно о детях); илиитэ уот тымтан хаалла руку ему вдруг словно огнём обожгло (говорится, когда у кого-л. что-л. с силой вырывают из рук); куһаҕан (үчүгэй ) илиигэ киир = (или сырыт =, түбэс =) попадать в плохие (хорошие) руки; находиться, быть в плохих (хороших) руках; кыһыл илиитинэн прям., перен. голыми руками (без оружия); 2) палец (как мера ширины, толщины); үс илии халыҥнаах толщиной в три пальца # бэринньэҥ илии щедрый; илии билсиһиитэ взаимная разведка сил (напр. в силовых спортивных состязаниях); илии бэрсис = (или охсус =) помолвить, совершить помолвку (подав друг другу руки); илиигин хааннаа= иметь первую добычу (на охоте); илиигин харалаа = в некоторой степени приобщиться к физическому труду; илиигинэн киир = насильничать; илиигэ биллэр довольно большой, весомый; илиигэ иҥнибэт отбившийся от рук; илии дала поле действия рук; илиим далыгар киллэрдэхпинэ кыайыам если сумею схватить (его) (букв. если заставлю войти в поле действия моих рук), то я (его) одолею; илиим тардар у меня рука не поднимается (схватить, прикоснуться, напр. из чувства брезгливости); илиим тэһэҕэс я упустил (нужную вещь, добычу, подходящий момент из-за своей нерасторопности); илиитин иминэн на ощупь, вслепую; илииҥ иһигэр эргит решать, поворачивать (напр. по своему желанию); илиигин сотун= лишиться чего-л. окончательно, бесповоротно; илииттэн таҕыс = отбиться от рук; илии тутах чуть-чуть недостаёт; не хватает; илии тутук с пустыми руками (приходить, уходить); илии.тутуурдаах , өттүк харалаах с добычей (возвращаться, приходить); илиитэ баттаа = подписываться; илиитэ билиэҕэ всё решит его удачливая рука; илиитэ салҕаа = передать что-л. кому-л. на расстояние вытянутой руки (букв. удлинить руку); илиитэ сыстар он приобрёл сноровку, умение; илиитэ тиийдэ он успешно начал (трудное, непривычное дело); илиитэ тутаата он не осуществил, не довёл до конца что-л. (из-за незначительной ошибки, недоделки); илиитэ уһаабыт диал. он покушался на чью-л. жизнь; он убйл кого-л.; мэник илиитинэн наотмашь (ударить); үрүҥ илиигэр биэрдим (или туттардым) я вручил в собственные руки, я отдал из рук в руки; чэпчэки илии лёгкая рука (напр. о хирурге, удачно и легко делающем операции); ылыгас илии мелкий воришка.

даҕ.
1. Тү с - б а с м а й г ы л а а х , д ь оһуннаах, түспэ (киһини этэргэ). ☉ Солидный, важный (о человеке)
Бэрт нүһэр көрүҥнээх киһи аатын эрэ лопбааччытык биирдии тылынан ааҕан таһаарар. В. Яковлев
Бары нүһэр, боччумнаах дьон үлэ-хамнас, бэлиитикэ, аан дойду олоҕун туһунан түс-бас кэпсэтэ иһэллэр. Р. Кулаковскай
Жора, бэрт нүһэр көрүҥнээх киһи, аа-дьуо лэҥкэллэн туран, аатын эрэ лоп бааччытык биирдии тылынан ааҕан таһаарар. В. Яковлев
2. Боччумнаах; дьиппиэн, кытаанах (т ы л ы , санааны этэргэ). ☉ Серьёзный, убедительный, веский (напр., о б а р г ументе, доводе); резкий, жёсткий (напр., о с л о в е )
Мачча уолчаан эбээннии ырыаны муннунан киҥинэйэр уонна эдэркээн бэйэтэ, дириҥ нүһэр санаалары саныыр. И. Гоголев
Бу айымньыга ыар, нүһэр тылларынан этиллибит ийэ дой дуну көмүскүүр, аҕа көлүөнэ үгэһин сал гыыр бөҕө санаа, …… эрэл барыта бааллар. Н. Тобуруокап
3. кэпс. Сөҥ, улахан, чиҥ (саҥаны, куолаһы этэргэ). ☉ Громкий (о голосе), уверенный, убедительный, весомый (о тоне речи, манере говорить)
Эрэлбит эрэ кини этэ, — диэн нүһэр тыллар онтон-мантан иһиллибиттэрэ. А. Сыромятникова
Кини [Маратик] куолаһын Өрүүсэ хаһан да эн дэппэт. Бүтэй соҕус уонна нүһэр. А. Сыромятникова
Кини сүрдээх нүһэр куоластаах, ис-киирбэхтик киһини тардар гына ыллыыр киһи буолан биэрбитэ. И. Бочкарёв
4. Бүтэҥи ньиргиэрдээх, улахан (тыас туһунан). ☉ Гулкий, громкий, напоминающий отдалённые громовые раскаты (о звуке)
Нүһэр ыар этиҥн эр Нүҥсүй эн этэннэр… Уйгулаах самыыр курулуур. Күннүк Уурастыырап
Тиит охтор нүһэр тыаһа сири нүҥсүйэн ылар. М. Доҕордуурап
Сүллэр этиҥ сиргэ түһүтэлиирин курдук нүһэр тыас тиҥилэхтээмэхтээн ылар. НС ХСБС
5. көсп. Киэҥ-куоҥ, баараҕай. ☉ З н а ч ительный, большой, просторный
Нүһэр тайҕа им-дьим буолла. И. Гоголев
Өлүөнэ нүһэр кэрэ биэрэктэрин чаҕылыйа си риэдийбит, наскыйа налыйбыт …… чээл күөх хочолоро эбиитин киэргэтэллэр. И. Данилов
6. көсп. Ыарахан, ыар, эрэйдээх (олох, дьылҕа). ☉ Тяжёлый, обременённый чем-л., трудный (напр., о жизни, судьбе)
Сут-кураан таҥнары сатыылыыр Суос таах нүһэр сылларыгар, Өлбөт мэҥэни уймахтыыр Өрөгөй аргыстаах бухатыыр. С. Тарасов
[Эрилик Эристиин] Олох нүһэр дьылҕатын, О л о х ы а р м ү һ ү лгэнин… Эн манна тулуйбутуҥ. Л. П опов. Ол хоту дойду хаҕыс хонноҕор ааспыт сыллар Кирилл Марковичка олох умнуллубат нүһэр оскуолата буолбуттара. Н. Лугинов
ср. монг. нүсэр ‘тяжёлый, громоздкий, грузный; громоздкость, грузность, неуклюжесть’