II несов. кого-что (взвешивать) ыйаа, ыйааһыҥҥа ыйаа.

1) взвешивать, прикидывать вес чего-л. (на руках); 2) грозить; сутуругун ыараҥнатта он погрозил кулаком; 3) перен. обдумывать, продумывать, взвешивать что-л.; тула өттүттэн ыараҥнатан көр обдумать что-л. всесторонне.

1) вешать; сонун ыйаата он повесил своё пальто; ыйаан өлөрүү смертная казнь через повешение; 2) взвешивать (на весах); ыйаан көр = взвесить (на весах).

возвр.-страд. от ыйаа = 1) взвешивать что-л. (своё, для себя); 2) взвешиваться (на весах); 3) быть повешенным, развешенным, вешаться (напр. о картине); быть повешенным (казнённым через повешение).

туохт. Тугу эмэ ыйааһыннаан, ыараҥнатан, сыаналаан, чинчийэн көр. ☉ Взвешивать, оценивать, исследовать что-л. Бэрийэллэр, бэскилииллэр — Көмүстээх хайалары, Көҥдөй тайҕалары. С. Васильев

туохт. Бары өттүттэн ыараҥнатан, сыаналаан көр. ☉ Обдумывать что-л. тщательно, со всех сторон, взвешивать
Тугу да маһы-оту тоһута тутар курдук үлтү барчалаан быһааран кэбиһэргэ дьулуспат. Сөптөөх өттө бу буолаарай диэн элбэхтик ыйааһынныыр, сааһылыыр. П. Аввакумов
Мин эһэм: «Оҥоруоҥ иннинэ сүүстэ кээмэйдээ, ыйааһыннаа», — диирэ. Куорсуннаах
Бэйэ олоҕун ыйааһынныыр, сыаналыыр наада. «ХС»
△ Өссө ылыннарыылаах, итэҕэллээх гын. ☉ Делать что-л. ещё более убедительным, весомым
Мин оҕонньорго туох наадаҕа кэлбиппин эмээхсиҥҥэ кэпсээтим. Оҕонньор да иһиттин. Тиһэҕэр, оскуола соруйда диэн бэйэм тылбын ыйааһыннаары эбэн эттим. «ХС»

туохт.
1. Тугу эмэ илиигэр ыйаан көрөн ыараханын билгэлээ, быһаар. ☉ Взвешивать, прикидывать вес чего-л. (на руках)
[Лэглээр] туһаҕыттан куобаҕы ылан ыараҥнатан көрөр, эмиһин билээри, самыытын, быттыгын туппахтыыр. Амма Аччыгыйа
Нарыйа күөскэ батыа суох айылаах ыыс араҕас лиһий курдук соболору ылан ыараҥнатан көрбөхтөөтө. В. Яковлев
Сергей кинигэни ылан имэрийбитэ, ыараҥнатан көрбүтэ. «ХС»
2. Кимиэхэ эмэ суоһурҕанан, күүскүн өттөйөн сутуруккун биэрэҥнэт, сутуруккунан оонньоо. ☉ Трясти кулаками перед кем-л.
Сүүнэ улахан сутуругун ыараҥнатан баран, остуолга лис гыннара уурда. Н. Лугинов
Николай ынан кэлэр, сутуругун ыараҥнатар. В. Протодьяконов
Сутуругун салгыҥҥа ыараҥнатан, өрө-таҥнары күөрэҥнэппитэ. «Чолбон»
3. көсп. Ырыҥалаан, ырытан, толкуйдаан көрө-көрө тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Делать что-л. обдумывая, взвешивая
Чэ, эн, арааһа, санныгар син төбөлөөх ааттаах киһи, аах, үөрэт, ыараҥнат. Н. Лугинов
Сиэксийэ чилиэннэрэ эмиэ мустан, тула өттүттэн ыараҥнатан дьүүллэспиттэрэ, ырыппыттара. Далан
Скворцов хас тылын ыараҥнатан эрэрдии бытааннык, боччумнаахтык саҥарда. «Чолбон»
◊ Ыараҥнатан көрүү көр көрүү
Салайан олорор тэрилтэлэр этиилэрин эмиэ ыараҥнатан көрүү баар буолуохтаах. М. Попов
Бу киһини сыаналааһын, ыараҥнатан көрүү этэ. В. Яковлев

туохт.
1. Тугу эмэ туохха эмэ иҥиннэрэн, сиргэ тиийбэт гына иилэн кэбис. ☉ Вешать, подвешивать что-л. на что-л. Кинээс үс маҥан ураҕаска үс эттээх соҕус мүһэни ыйаата. М. Доҕордуурап
Эһэ төбөтүн уҥуоҕун сиргэ бырахпаттар, маска ыйаан, иилэн кэбиһэллэр. КЕФ СТАҮө
[Ойуун] дүҥүрүн, таҥаһын, көмүллүбүт сирин аттыгар харыйаҕа ыйаабыттар. ЧАИ СБМИ
2. Киһини ыйааһынын уйар туохха эмэ иҥиннэрэн, быанан моонньохтоон өлөр. ☉ Казнить кого-л. через повешение, вешать
«Ыйаа! Сидьиҥ!» — диэн хоруйдаабыта Оксана. Суорун Омоллоон
Дэриэбинэҕэ фашистар: — Бартыһааннары этиҥ! — диэн, Дьахталлары ыйаатылар. Баал Хабырыыс. Өлөрүү дьыалатыгар алҕас эриллибит киһини ыйаан өлөрүүттэн быыһаабыт, ол Кришен Сингхигэ дьиҥнээх үөрүү этэ. Индия кэпс.
3. Ыйааһыҥҥа ууран (туруоран) кимтуох эмэ төһөнү үктүүрүн, ыйааһынын бил, быһаар. ☉ Определять на весах вес кого-чего-л., взвешивать
Кини этэринэн саахары, бэчиэнньэни ыйыыбын. Софр. Данилов
Сахалар эти, бурдугу, арыыны мэһэмээн ыйааһыҥҥа ыйаан ылсалларабэрсэллэрэ. МАП ЧУу
Сүөһү тыыннаах ыйааһынын чуолкайдык билэргэ, ыйаан көрүллэр. КПЫ
♦ Дьаралык ыйаа — кимиэхэ-туохха эмэ араастаан аат биэрэн олоҕо суох сыаналаа (үксүгэр сирэн). ☉ соотв. навешивать ярлык
Ону [«ыарахан кылаас» диэн ааттааһыны] ким даҕаны омнуолаабат, кинилэр итинник дьаралык ыйаабыт оҕолорун дьылҕата сарбыйылларыгар ким даҕаны наадыйбат. А. Никифорова
◊ Өрө ыйаан таһаар — кими-тугу эмэ сиртэн үөһэ көтөҕөн таһаар. ☉ Перемещать кого-что-л. по направлению вверх, поднимать на высоту и держать на весу, приподнимать
— Бу туох куһуй? — Ыстапаан биир бөдөҥ, кытарымтыйан көстөр түүлээх куһу тумсуттан өрө ыйаан тэйгэтэн таһааран эргичиҥнэтэр. С. Маисов
Тэптиргэ — туһахха иҥнибит куобаҕы өрө ыйаан таһаарар оҥоһуулаах булт тэрилэ. Хомус Уйбаан
Учуутал кэлэн саҕабыттан өрө ыйаан таһаарда уонна: «Сарсыарда дорооболоһор куолута, өйдөөтүҥ дуо?» — диэт, ыһыктан кэбистэ. «ХС». Ыйаабыт балык түөлбэ. — хаппыт балык. ☉ Вяленая рыба. Маҕаһыыҥҥа ыйаабыт балык атыыланар
ср. др.-тюрк. сай, кирг. ас ‘вешать, повесить’