дьүһ. туохт. Үөһэнэн өрө кыырай, өрө көтөн таҕыс. ☉ Взметнуться высоко, взлететь
Үҥүү үөһэнэн кыйаадыйан иһэн, имиллэх гынаат, тириини дьөлө көтөн таҕыста. Тэки Одулок (тылб.)

туохт.
1. Дириҥник тыыныталаан, искиттэн уһун-уһуннук салгынна үрэн таһаарталаа (хол., ыалдьан). ☉ Тяжело вздыхая, делать продолжительный выдох (напр., от боли)
Элбэх киһи үмүөрүһэн тиийбиттэригэр, биэ өрүтэ уһуура-уһуура, төттөрү-таары сиэлэн кынтаһыйда. Күннүк Уурастыырап
[Токоно оҕонньор] Хамсатын хаһан хачыгыратта, Уохтаах табаҕы уурунан, Убаҕас унаар буруону Уһууран таһаарда. С. Васильев
Яков кыайан утуйбата, хата, мөхсөн, уһууран, оронугар эргийбэхтээн киирэн барда. Н. Заболоцкай
2. Буруонан биитэр итиинэн оргуйа олор, сырылаччы үр. ☉ Обдавать паром, жаром
Уот хараҥа халлааны иҥсэлээхтик салаамахтаан, уһуура турда. Софр. Данилов
[Эһэ] бастаан сааны сэрэнэн-сэрэнэн сытырҕалаан көрдө, уотунан-күөһүнэн уһууруо, дэлби ыстанан тыаһыа диэбиттии туттар. Р. Кулаковскай
Бронепоезд субу кэлбит, сурдургуур, бурдургуур, уһуурар. Д. Кустуров
3. Үрэр курдук уһуутуур тыаһы таһаар (хол., тыал). ☉ Поднять гудящий шум (напр., о ветре)
Халыан холорук хаһыыран, Хаҥыл биһикпин хачайдаабыта, Омуннаах буурҕа уһууран, Оттоох уйабын бигээбитэ. С. Васильев
Киэҥ туундараҕа Муустаах байҕал кимиэллээхтик да уһуурар буолар эбит. А. Сыромятникова
Кыыдааннаах тымныынан хаарыйан Бусхаат тыал уһуура да турдун — Ийэлии итиитик айхаллаан Көрсүөҕэ хотугу мин дойдум! П. Ламутскай (тылб.)
◊ <Кутаа уотунан> өрө уһуур — күлүбүрүү умайа-умайа өрө көтөн таҕыс. ☉ Полыхая, взвиться, взметнуться вверх (о пламени)
Маҥнай Везувий үрдүнэн хара буруо халлааҥҥа тиийэ өрө уһууран тахсыбыта. Н. Якутскай
Массыына хара тордох буруонан бургучуйда, онтон эмискэ иһиттэн сүүнэ улахан кыһыл төлөн өрө уһууран таҕыста. И. Никифоров
Аракыаталар тыаһаанууһаан, уот оноҕос буола өрө уһууран, хараҥа халлааҥҥа өрө харбаһан тахсаллара. И. Федосеев
[Кыргыһыы кэмигэр] кутаа уотунан өрө уһууран, дьиэлэр сууллаллара, тыас-уус, буулдьалар быысталы биэрбэккэ чыыбыгырас тыастарыгар киһи арааран өйдүөх буолбатах. А. Бэрияк
ср. тюрк. уч ‘парить’

I
туохт.
1. Үөһэ үрдүккэ эрчимнээхтик көт, өрө сурулаан таҕыс (хол., көтөр, сөмөлүөт). ☉ Стремительно взлететь вверх, взметнуться ввысь
Чыркымай эмискэ өрө кыырайан тахсыбыт уонна аллара супту сурулаан түһэн субу оҕолоругар чугаһаан эрэр эһэ сүүһүгэр саайыллыбыт. Софр. Данилов
Көтөр [мохсоҕол] букатын аллара түһэн, уол саатыгар кэтиллэ сыһан баран, эмискэ өрө күөрэйэн, халлаан сабарайын диэки кыырайда. Н. Габышев
Саха сирин дэлэгээссийэтин тиэммит үрүҥ көмүс лайнердар күөх халлааҥҥа өрө кыырайан тахсыталаабыттара. АҮ
2. Өрө ыстанан ыраах ой, ыраах өрө көтөн таҕыс (күүскэ охсууттан, быраҕыыттан, тэбииттэн уо. д. а.). ☉ Отлететь далеко в сторону (напр., от сильного удара)
Тоҥ эттэр бырдаҥалыыллар, остуол анныгар кыырайан кэлбиттэрин Микиитэ, сулбу тардан ылан, ытыһыгар үрбэхтээн баран, айаҕар уган кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
Эшелон диэкиттэн кыранааталар кыырайаллар. С. Никифоров
Волейбол былассааккатын төһө эмэ ааһан кыырайан иһэр мээчиги, өрө ыстанан, ытыһынан төттөрү саайан кэбистэ. Тулхадыйбат д.
3. кэпс. Күүскэ сүүр, ойуолаа. ☉ Быстро бежать, мчаться, нестись
Суол ортотунан буур таба кыырайан иһэр! В. Гаврильева
[Хаппытыан] дьиэтин диэки барар дьоллооҕо буоллар, төһө эрэ кыырайар этэ! А. Сыромятникова
Оскуола диэки, аны тохтотон кэбиһиэхтэрэ диэбиттии, кыырайа турда. Ф. Софронов
4. көсп. (үксүн поэзияҕа). Ыраахха диэри тарҕан, тэний (ырыа, санаа). ☉ Широко, далеко распространиться, разнестись (о песне, мысли)
Кыырай эрэ, кыталык буолан, Кырдалы, сыһыыны үрдүнэн Кыайыы ырыата! С. Васильев
Сүрэхтэн үөскээбит ырыабыт Кыталык кыыл буолан кыырайдын. Күннүк Уурастыырап
Арҕаска кыырайан ылардыы, Уо, иэйии, үөһэтик күөрэй эн, Уус-уран тыл иннин ылардыы. Р. Баҕатаайыскай
II
кыырай халлаан поэт. — үрдүк халлаан. ☉ Далекое, высокое небо
Кыырай маҥан халлаантан Кыырпах кыраһа кыыдамныыр. С. Васильев
Кындыа маҥан кыталык үөрдэрэ Кыырай халлааҥҥа кыҥкынастылар. Таллан Бүрэ
Күнүскү ыам кэмэ буолан, күн кыырай халлаан оройугар тахсыбыт этэ. И. Никифоров
ср. алт. кыр ‘край, кромка, шов, грань’

туохт.
1. Уһуннук, ыарахан-ыараханнык өрүтэ тыын (хол., олус ыгылыйан, ыгыллан). ☉ Тяжело дышать, протяжно вздыхать, вскрикивать (напр., от резкого напряжения)
Тохтуу түһэн өрө дьигиһийтэлээтэ, уһуутуу тыыммахтаата, көмүрүө хаары ытыһан ылан, айаҕар толору симиннэ. Амма Аччыгыйа
Бачыгыратар уһуутаабытынан уҥа ороҥҥо баран, чип-чиҥник лик гына олоро түстэ. Эрилик Эристиин
Кэмниэ-кэнэҕэс тэйиччи соҕус, киһи тугун да араарбат, уһуутуур аҥаардаах харда хаһыыта иһилиннэ. С. Никифоров
△ Улаханнык, уһуутуур курдук саҥар (хол., көтөрү этэргэ). ☉ Производить похожий на тяжёлый вздох звук, ухать (напр., о птицах)
Күһүҥҥү хараҥа түүҥҥэ, ырыых-ыраах модьугулар куобах үүрэн уһуутуулларын истэрэ. М. Попов
Ханна эрэ куобах кыырда, Хаһааҥҥыттан эрэ муна сылдьар Сору көрбүт соҕотох киһилии, Уһуутуур, һуулуур. Эрчимэн
2. көсп. Тыастаахтык өрө уһуур (хол., буруолаа). ☉ С резким шумом выпускать пар (напр., о самоваре)
Кыракый борохуот үрүҥ паарынан уһуутуу олорор. Н. Якутскай
Оптуобус күөх буруонан уһуутаан кэбиһэ-кэбиһэ, салгыы айаннаан мотуорун тыаһа бирдьигиниир. Н. Лугинов
Улахан алтан сылабаар, үрүҥ паарынан тыынан, үөһэ уһуутаан, күллүгүрээн, холкуостаахтары кэтэһэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. көсп. Уһуурар курдук, уһуура тыаһаа (хол., тыал). ☉ Бушевать, гудеть (напр., о ветре)
Кыһын обургу кыскыйар тыалынан уһуутаан, хатан дьыбарынан хабырынан, кэллэр кэлэн иһэр. М. Доҕордуурап
Быйыл сааһыары халыҥ хаар түспүтэ, онуоха эбии модун буурҕа уһуутаан ааспыта. С. Дадаскинов
Муус устар чалбах уута Сааһы айхаллаан оонньуур дуу, Кыһыҥҥы дьыбар уһуутуура, Күһүҥҥү тыал тыаһа дуу? Эҕэрдэ СС
◊ Өрө (өрүтэ) уһуутаа (уһуутаамахтаа) — 1) тыыныҥ хаайтарар курдук буол, ыксаабыттыы үөһэ тыыныталаа. ☉ Издавать глубокий протяжный стон
Көөстөөн хаһыытыах курдук гынан иһэн уһуктан кэллэ, өрө уһуутаан кэбистэ. Уустаах Избеков
Сэниэтэ суох аттыгар нукус гына олордо уонна хас да төгүл өрүтэ уһуутаамахтаата. И. Гоголев
Өлөксөй оҕонньор иһин түгэҕиттэн мэҥийэн өрүтэ уһуутаата. П. Аввакумов; 2) үөһэ өрө көтөн күлүбүрэйэн таҕыс (хол., кутааны этэргэ). ☉ Взметнуться ввысь, полыхая пламенем (напр., о костре)
Холлоҕос быһаҕаһын саҕа кутаа уотунан кини диэки өрө уһуутаан кэбистэ. Ньургун Боотур
Оһох төлөнө өрүтэ уһуутаамахтыы турар эбит. П. Ойуунускай
Тугун дьиктитэй, тус арҕаа ойуур түгэҕэр хап-хара өһөх буруо халлааҥҥа өрө уһуутаан эрэр. И. Гоголев. Уотунан уһуутаа — кутаалана уһуур. ☉ С громким шумом выпускать струю пламени, обдавать огнём
Бандьыыттар элэҥнии сыталлар. Саалара уотунан уһуутаан, Биһиги дьоммутун ыталлар. Эрилик Эристиин
Аҕыйах мүнүүтэ буолаат, үрдэл кэтэҕиттэн уотунан уһуутуу-уһуутуу, тааҥкалар тахсан кэлбиттэрэ. ССС
Биһиги артиллериябыт уотунан куһуйда, сир ньирилиир, титирэстиир, халлаан уотунан уһуутуур. «ХС»