нареч
хаҥас диэки; то же, что «влево»

сов. разг. туора хаамп; отшагнуть влево хаҥас диэки туора хаамп.

саҥа алл., түөлбэ. Ыт көлөнү хаҥас диэки салайар тыл. ☉ Команда для упряжных собак, означающая «повернуть влево».

дьүһ. туохт. Алын сыҥааххын тиискэр сыһыары уҥа-хаҥас хамсат (хол., ынах). ☉ Водить нижней челюстью влево-вправо, жуя, пережёвывая что-л. (напр., о корове)
Тото мэччийбит ынахтар сытан, кэбинэн ньэччийэллэр. М. Доҕордуурап
[Сүөһүлэр] бус гына тыына-тыына, кэбинэн ньэччийэ сыттылар. «ХС»

дьүһ. туохт. Өндөҥөлөөн, санныларгынан садьыаланан хаамп (улахан, модьу киһи туһунан). ☉ Ходить вприпрыжку, двигая плечами то вправо, то влево (о большом, грузном человеке)
«Ол эн дьыалаҥ буолбатах!»– тойон киэр хааман баһыаланна. И. Данилов
Ыкса ыаллара Сааба Мэхээлэчээнниин өрө баһыаланан тиийэн кэллилэр. Л. Попов

туохт. Төбөҕүн босхотук уҥа-хаҥас иҥнэҥнэт, илгиһин (синньигэс уһун моойдоох киһи туһунан). ☉ Покачивать головой влево-вправо, мотать, трясти головой (имея тонкую и длинную шею)
Уол хараҕар Сааска эмээхсин көһүннэ. Куохалыктаммыт уһун эмээхсин. Н. Босиков
Эһэ түүтүн, таба сиэлин уокка кэриэрдэн сыллаата, онтон илгистэн куохалыктанна. П. Ламутскай (тылб.)

туохт., полит., көсп. Бэлиитикэҕэ, көрүүлэргинэн хаҥас диэки халый. ☉ Придерживаться левых взглядов в политике, уклониться влево
Биһиги бу охсуһууга уҥастыйан охтуохтааҕар кыратык хаҥастыйарбыт ордук дэһэбит. Багдарыын Сүлбэ
Тальгеймер уонна Бела Кун тиэсистэрэ бэлитиичэскэй өттүнэн төрдүттэн сыыһалар. Хойгур дойҕох итиэннэ хаҥастыйа оонньооһун. В. Ленин (тылб.)

ж. 1. (направление, пространство в каком-л. направлении) өрүт; в сторону леса ойуур өттүгэр; 2. (страна, местность) дойду, сир; родная сторона төрөөбүт сир; 3. (место или направление вправо или влево от кого-чего-л.) өрүт, ойоҕос; посмотреть в сторону ойоҕоскун көр; вытянуть руки в стороны илиилэргин икки өттүгэр уун; 4. (место по краям чего-л.) өрүт; по обеим сторонам дороги суол икки өттүнэн; 5. (бок чего-л.) өрүт, ойоҕос; 6. (место в отдалении от кого-чего-л.) ойоҕос, кытыы; стоять в стороне ойоҕоско тур, туора тур; 7. перен. (положение вне центра событий) ойоҕос, атын сир; держаться в стороне ойоҕоско буол, ойоҕоско сырыт; 8. перен. (посторонний, незаинтересованный взгляд) ойоҕос; со стороны виднее ойоҕостон ордук көстүмтүө; 9. (одна из поверхностей предмета) өрүт; лицевая сторона материи таҥас сирэй өттө; 10. (часть, элемент; свойство чего-л.) өрүт; положительная сторона дела дьыала туһалаах өттө; 11. (противопоставляемые группы) өрут; договаривающиеся стороны дуогабардаһааччы өрүттэр; 12. мат. өрүт; стороны прямоугольника көнө муннук өттүлэрэ; # идти на все четыре стороны ханна да бар (хайдах да буол); моё дело сторона мин кыттар кыһалҕам суох.

1. послелог, упр. осн. п. 1) к, в сторону, в направлении, по направлению; в; за; ойуур диэки бар= идти к лесу, в лес; ойуур диэки көр = смотреть в сторону леса; ойуур диэки баар = находиться у леса; дьиэҥ диэки сүүр = бежать домой; кини мин диэки перен. он на моей стороне, он за меня; арҕаа диэки бар= идти на запад; илин диэки дойдулар восточные страны; уҥа диэки направо, вправо; на правой стороне; хаҥас диэки налево, влево; на левой стороне; бу диэки а) в эту сторону, сюда; б) в этой стороне, здесь; бу диэки киһи здешний человек; Москва диэки киһи человек из Подмосковья; ити диэки а) там; б) туда, вон туда; ол диэки а) в (на) той стороне, вон там; б) в (на) ту сторону, туда; 2) о, об, про; булт диэки санаама не думай про охоту; 3) к, под; сарсыарда диэки под утро, к утру; үс чаас диэки к трём часам; хайа диэки ? а) куда?, в какую сторону?; б) где?, в какой стороне?; 2. употр. в знач. временного союза тогда, когда; как только; сылайарын диэки харса суох атаакалаар смело атакуй, как только он начнёт уставать # иннибит диэки ! вперёд!; ити-бу диэки туда и сюда, туда-сюда; ол-бу диэки туда-сюда; уҥа диэки правая половина юрты; хайа (или ким ) да диэки буолбакка объективно; хаҥас диэки левая половина юрты (женская).