1. послелог, упр. осн. п. 1) к, в сторону, в направлении, по направлению; в; за; ойуур диэки бар= идти к лесу, в лес; ойуур диэки көр = смотреть в сторону леса; ойуур диэки баар = находиться у леса; дьиэҥ диэки сүүр = бежать домой; кини мин диэки перен. он на моей стороне, он за меня; арҕаа диэки бар= идти на запад; илин диэки дойдулар восточные страны; уҥа диэки направо, вправо; на правой стороне; хаҥас диэки налево, влево; на левой стороне; бу диэки а) в эту сторону, сюда; б) в этой стороне, здесь; бу диэки киһи здешний человек; Москва диэки киһи человек из Подмосковья; ити диэки а) там; б) туда, вон туда; ол диэки а) в (на) той стороне, вон там; б) в (на) ту сторону, туда; 2) о, об, про; булт диэки санаама не думай про охоту; 3) к, под; сарсыарда диэки под утро, к утру; үс чаас диэки к трём часам; хайа диэки ? а) куда?, в какую сторону?; б) где?, в какой стороне?; 2. употр. в знач. временного союза тогда, когда; как только; сылайарын диэки харса суох атаакалаар смело атакуй, как только он начнёт уставать # иннибит диэки ! вперёд!; ити-бу диэки туда и сюда, туда-сюда; ол-бу диэки туда-сюда; уҥа диэки правая половина юрты; хайа (или ким ) да диэки буолбакка объективно; хаҥас диэки левая половина юрты (женская).

1. дьөһ.
2. Миэстэ сыһыанын көрдөрөр, хайааһын туһуламмыт хайысхатын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражает пространственные отношения, указывая на направление движения кого-чего-л. (к, в сторону, на)
   Кини мантан сүрэҕэ ытырбахтаабыта, улаҕа диэки төттөрү эргийбитэ... Суорун Омоллоон
   Ити диэки аны адьас көрүөм суоҕа дии санаата. Софр. Данилов
   Мутукча тиллибит силигэ Күн диэки күлүмнүү турбута. Эллэй
   Бандьыыттар саҥата суох бэйэ-бэйэлэрин диэки көрсөн кэбистилэр. Н. Заболоцкай
   △ Хайааһын маннык хайысханан сыҕарыйарын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при указании на предмет, в сторону которого направлено и распространяется действие (к, в сторону)
   Ураһалаах диэки тиийдэрбин диибин. Н. Якутскай
   Окуопаттан тахсан, сэбиэскэй пехота инники диэки ыстанна. Т. Сметанин
   - Ханна баран иһэллэрий? - Лоҥкууда диэки. М. Доҕордуурап
   Илин аһаҕас дорҕооннору этэргэ тыл өрө көтөҕүллэр уонна илин диэки, тиис диэки кэлэр. ПНЕ СТ
   △ Хайааһын ханнык эмэ предмет туһатыгар оҥоһулларын көрдөрөр. ☉ Указывает на совершение действия в пользу кого-чего-л.
   Бу икки киһи эйигин бэйэлэрин диэки тарда сатыыллар. С. Ефремов
   Биһиги маассаны политическай агитациянан эрэ буолбакка, киһилии үчүгэй сыһыанынан эмиэ бэйэбит диэки тардыахтаахпыт. И. Федосеев
   Тоҕо эрэ бу хамсааһын биһиги диэки үчүгэйин көрдөрүмээри гынна. С. Ефремов
3. Миэстэ сыһыанын көрдөрөрүн, хайааһын ханна буоларын ыйарга туттуллар. ☉ Выражая пространственные отношения, указывает на приблизительное место совершения, распространения действия (на стороне, на)
   Өстөөх диэки көтүрүтэ тэбэр бүтэй тыастар иһилиннилэр. Т. Сметанин
   Уҥа диэки биир оччугуй остуол оҕото турар. Күндэ
   Бу диэки ханна эрэ сир анныгар бүтүн ньиэп муората баар буолуо диэн сэрэйэллэр. И. Данилов
   Ийээ, иһит эрэ, илин диэки үрүҥ бандьыыттар сэрии тэриммиттэр. С. Ефремов
4. Бириэмэ суолталаах ааттары кытта хайааһын оҥоһуллар кэмин барыллаан көрдөрөр. ☉ В сочетании с именами с временным значением указывает на приблизительность времени совершения действия (к, под)
   Бу долгун ортотуттан ыла Кэлин тиһэҕин диэки Дохсун үгүс дьон Үөскээбит үтүө дойдуларыттан үтүрүллэн эрэллэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Сыл аайы балаҕан ыйын ортотун диэки икки-үс күн ураты ылааҥы күннэр буолуталаан ааһааччылар. Далан
   Маҥнай диэки, кини төһө да бэрдин иһин, сорох сиригэр кэлэҕэйдээмэхтээн ылла. Н. Заболоцкай
5. Объектнай сыһыаны көрдөрөрүн, хайааһын ким-туох туһатыгар оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая объектные отношения, употребляется при указании на предмет, в пользу которого совершается действие (за)
   Ким мин диэки көмүскэһэ олоруоҕай нии? Ньургун Боотур
   Киһи барыта кинилэр диэки буолбут. И. Данилов
   [Егор Егорович:] Ол муспут баайбын, байар бырааппын харыстаан даҕаны, бу былаас диэки үлэлээн эрдэҕим. С. Ефремов
6. Объектнай сыһыаны бэлиэтээн, кимтуох туһунан өйгө оҕустарарынан, санааһыны бэлиэтииргэ туттуллар (санаа диэн туохтуур буолб. ф. кытта сүнньүнэн тут-лар). ☉ Выражая обьектные отношения, употребляется при указании на предмет, о котором думают, размышляют (о - преим. употр. с отриц. ф. гл. санаа 'думать')
   Хата Арамааныҥ кэргэн диэки санаабат быһыылаах ээ. Саас биирдэ даҕатан эппиппин, күлэн кээспитэ. С. Ефремов
   Мин эмиэ уон аҕыс-тоҕус сааспар диэри ыал буолар диэки санаабат этим. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Оҕо эрдэхпинэ мин авиация диэки букатын санаабат этим. «Кыым»
7. Предмет бэлиэтин ыйан, быһаарар сыһыаны көрдөрөр (быһаарыылаах тыл холбоһугар тут-лар). ☉ Указывая на признак предмета, выражает определительные отношения (употр. в определительных сочет.)
   Өрүс диэки өттүгэр биһиги туруохпут, онон биһиги диэки өттүбүтүнэн ойон көрөөр. Саха фольк. Соҕуруу диэки омуктар, Орто туруу дойду Дьоллоох уйгу быйаҥар Топпотхаммат гына, Туолан - тунуйан хаалтар. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Саҥардыыҥҥа дылы эн эриҥ - Биһиги диэки ыалларга хамначчыт сылдьыбыта. Амма Аччыгыйа. Бу Булуҥ диэки барыыга Казачьеттан бастакы дьаам. И. Бочкарев
   △ Ардыгар быһаарыылаах холбоһук иккис компонена түстэҕинэ, кини сыһыарыытын ылыан сөп. ☉ Иногда при опущении второго компонента определительного сочетания может принимать его аффиксы
   - Бу хайа диэкигиний? - диэн ыйытта. - Ирсикээ диэкибин. Күндэ
8. ситим т. суолт.
9. Миэстэ салаа этиини холбуурга туттуллар. ☉ Служит для присоединения придаточного места к главному предложению (туда, где...; в сторону, где...)
   Маайыс - тииттэр адаарыһан туралларын диэки сыыры үрдүнэн хаама турда. Амма Аччыгыйа
   София иннилэригэр «Табахтаамаҥ!» «Кургутун бааныҥ!» - диэн таблолар кытара умайбыттарын диэки сэҥийэтинэн ыйан кэбистэ. «ХС»
10. Бириэмэ салаа этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ Служит для присоединения придаточного времени к главному предложению (к тому времени, когда...)
    Сылайарын диэки, харса суох атаакалаар. Күһүҥҥү күн тыгарын диэки, хаар түһэн намылытан барда. Ол көрсүһүүгэ завучпут Александр Петрович …… бүтэрин диэки, эппитэ. «ХС»
    ср. др.-тюрк. тэги 'до'

n. direction, side, place; adv. to the side of, towards