нареч. уҥаттан, уҥа диэкиттэн, уҥа еттүгэр; повернуть справа налево уҥаттан хаҥас эргит.

1) оборачиваться, поворачиваться; хаҥас диэки эргилин= повернуться налево; эргиллэн көр = оглянуться (назад); 2) см. эргий= 3.

нареч. уҥа диэки, уҥа өттүгэр; направо от дороги суолтан уҥа диэки; повер- нуть направо уҥа диэки эргит; направо и налево уҥа-хаҥас; швырять деньги направо и налево харчыны уҥа-хаҥас ыскайдаа.

1. ж. бас, тебе; повернуть голову налево төбөҕүн хаҥас диэки хайыһыннар; 2. ж. (единица счёта скота) тебе; сорок голов рогатого скота түөрт уон тебе ынах сүөһү; 3. ж. перен. (рассудок, ум) бас, ей; человек с головой бастаах киһи; 4. м., ж. перен. разг. (начальник, руководитель) бас, баһылых; он всему делу голова кини бары дьыалаҕа баһылык; 5. ж. перен. (передовой отряд) бас, илин; голова колонны колонна баһа; 6. ж. (пищевой продукт) холомо; голова сахара холомо саахар; # выкинуть из головы олох умун, саныы да барыма; повесить голову төбөҕүн санньыт, сукуй, санаарҕаа; ручаться головой баскынан мэктиэлээ; намылить голову мөҕөн биэр; быть головой выше кого-л. моонньоох баскынан бык, быдан орт, быдан үрдүктүк тур; голова кружится мэйиим эргийэр; не выходит из головы өйтөн тахсыбат; ломать голову над чем-л. төбөҕүн сыс, өйгүн сыс; в головах баска, баһык-уһукка; в первую голову аан бастаан; с головой бастаах, ейдеех; окунуться (или погрузиться или уйти) с головой во что-л. төбөлүүн түс; уити с головой в работу үлэҕэ төбөлүүн түс; с головы до ног или с ног до головы баһыттан атаҕар диэри; на свою голову бэйэ ньочоотугар; с больной головы на здоровую погов. буруйгун буруйа суохха түһэр.

несов. 1. кого-что, прям., перен. тут; держать ребёнка на руках оҕону илиигэр тут; держать за руку илиититтэн тут, илиититтэн тутан тур; держи!, держите! тут!, тутуҥ!; высоко держать знамя ленинизма ленинизм знамятын үрдүктүк тут; 2. что (служить опорой) тут, уй, хаай; плотина держит воду быһыт ууну тутар; лёд держал его муус кинини уйбута; 3. кого тут, хаай; держать под арестом хаайыыга тут; 4. что (помещать, хранить) тут, уур; держать продукты в холодном месте аһы тымныы сиргэ тут; 5. кого--что, разг. (предоставлять за плату помещение) тут, олорт; держать жильцов куортамнаһан олорооччуларда тут; 6. кого-что (владеть кем-чем-л.) тут, иит; держать корову ынахта тут; # держать путь айаннаан ис, баран ис; держать направо (или налево) уҥа (эбэтэр хаҥас) бар; держать оборону воен. көмүскэниини ыыта тур; держать в руках кого-л. кими эмэ илииҥ иһигэр ыл, кытаанахтык тут; держать в повиновении бас бэ-риннэрэн сырыт; держать экзамен экзаменна туттар; держать корректуру корректуралаа; держать себя тутун, быһыылан; не уметь держать себя бэйэҕин сатаан туттунума; держать курс мор. хайыс, туһай, тусхаллан; держать речь тылла эт; держать в памяти ейгер тут, өйгөр илдьэ сырыт; держать чью-л. сторону ким эмэ диэки буол; держать в тайне кистэлэҥҥэ тут, кистээн сырыт; держать своё слово тылгар тур; держи карман шире разг. күөскүн эрдэттэн өрүнүмэ.

1. послелог, упр. осн. п. 1) к, в сторону, в направлении, по направлению; в; за; ойуур диэки бар= идти к лесу, в лес; ойуур диэки көр = смотреть в сторону леса; ойуур диэки баар = находиться у леса; дьиэҥ диэки сүүр = бежать домой; кини мин диэки перен. он на моей стороне, он за меня; арҕаа диэки бар= идти на запад; илин диэки дойдулар восточные страны; уҥа диэки направо, вправо; на правой стороне; хаҥас диэки налево, влево; на левой стороне; бу диэки а) в эту сторону, сюда; б) в этой стороне, здесь; бу диэки киһи здешний человек; Москва диэки киһи человек из Подмосковья; ити диэки а) там; б) туда, вон туда; ол диэки а) в (на) той стороне, вон там; б) в (на) ту сторону, туда; 2) о, об, про; булт диэки санаама не думай про охоту; 3) к, под; сарсыарда диэки под утро, к утру; үс чаас диэки к трём часам; хайа диэки ? а) куда?, в какую сторону?; б) где?, в какой стороне?; 2. употр. в знач. временного союза тогда, когда; как только; сылайарын диэки харса суох атаакалаар смело атакуй, как только он начнёт уставать # иннибит диэки ! вперёд!; ити-бу диэки туда и сюда, туда-сюда; ол-бу диэки туда-сюда; уҥа диэки правая половина юрты; хайа (или ким ) да диэки буолбакка объективно; хаҥас диэки левая половина юрты (женская).

1. даҕ. Икки өттүгэр баар. ☉ Находящийся справа и слева
   Киирии-тахсыы уурайан, Кэпсэппэккэ ньимиһэн, Уҥа-хаҥас ороннорго Олорунан кээстилэр. Күннүк Уурастыырап
2. сыһ. суолт.
3. Икки өттүгэр, икки өттүнэн. ☉ Направо и налево, справа и слева, по обе стороны
   Оҕонньотторо уҥа-хаҥас эргиллэн буллумахтаһан иҥниһэ түһэллэр. Амма Аччыгыйа
   Улусов уҥа-хаҥас кылап-халап көрүтэлээбитэ. Р. Баҕатаайыскай
   Эһэ кылана-кылана оҕолорун уҥа-хаҥас садьыйда. Т. Сметанин
4. көсп. Талбытынан, мээнэ (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ Без разбора, всюду
   Наар өйдөөх этиилэринэн уҥа-хаҥас ыһыахтана сылдьааччы. Н. Лугинов
   Тутууга саҥа кодекс тахсан, уҥа-хаҥас тутаттаан эрэр. «Саха с.» [Елена Александровна — Алёщаҕа:] Генерал уолабын диэн уҥа-хаҥас киһиргиириҥ сааттаах суол, түктэри быһыы. ОЛ ПА
   ♦ Уҥа-хаҥас быраҕыс көр быраҕыс
   Ол бастакылартан кини эрэ уҥа-хаҥас бырахсыбыта. «ХС»
   Уҥа-хаҥас дайбас көр дайбас. Кулуһун Ияны кытта сатаабатар да, нууччалыы харса суох уҥа-хаҥас дайбаһан кэпсэтэ сатыыр. И. Гоголев. Уҥа-хаҥас охсуһан (бэр- сэн) — хайдах сатанарынан, табылларынан. ☉ Как-нибудь, каким-л. образом, тем или иным способом (напр., жить)
   Ол гынан син үлэлээн-хамсаан, уҥахаҥас охсуһан олороохтообуппут. И. Никифоров
   Бу сырыыга баҕас Костя уҥахаҥас бэрсэн хаалар баҕайыта ини. Н. Заболоцкай
   Кини суоҕа буоллар, урукку курдук, баҕар, хайдах эрэ уҥахаҥас охсуһан, үрүк-түрүк олоруллуо этэ. «ХС»

туохт.
1. Дэлби ыс, үрүө-тараа быраҕаттаа, ыһыахтан. ☉ Разбрасывать, раскидывать что-л. во все стороны
Хахсаат тыал от-мас сэбирдэҕин ыскайдаата, күдэҥҥэ көтүттэ. Л. Попов
Былыт халлааны биир гына бүрүйэн, ардаан көрө-көрө хаарынан ыскайдаабыта. Р. Кулаковскай
Хатыр маҥан халлаан Хаарынан ыскайдаан Үтүлүк саҕанан үллүктээтэ, Тэллэх саҕанан тэлимнээтэ. С. Васильев
Даайа сиэннэрэ ыскайдаабыт атахтарын таҥаһын сааһылыы-сааһылыы, идэтинэн ыллыы сырытта. ЛМ А
2. Тугу эмэ аанньа ахтыбакка, мээнэ тутун, солуута суохха бараа, ыс. ☉ Легкомысленно тратить, расходовать, мотать, транжирить что-л. Туора киһи баайын ыскайдыыр сыыһа буоллаҕа дии. Болот Боотур
Эбэм харчыны мээнэ ыскайдыыры абааһы көрөр. И. Семёнов
Бибилэтиэкэҕэ бэрт сэдэхтик көстөр кинигэлэр бааллара. Хомойуох иһин, ол кинигэлэри кэлин ыһан, ыскайдаан кэбиспиттэр этэ. «ХС»
Табаны өлөрүүнү салайан үлэлэппит биригэдьиир эти, тылы, тыһы кимиэхэ даҕаны босхо ыскайдаабатаҕын, барыта харчытыгар бэриллибитин ыйбыт. «Чолбон»
◊ Уҥа-хаҥас ыскайдаа — тугу эмэ харыстаабакка, толкуйа суох, мээнэ тутун, бараа (хол., харчыны). ☉ Бездумно тратить, швырять что-л. направо-налево (напр., деньги)
Өрөспүүбүлүкэлэрин харса суох кэрийэр Ельцин сойуус баайындуолун уҥа-хаҥас ыскайдыырын саҥа атаҕар туран эрэр судаарыстыба дьокутааттара сөбүлээбэтэхтэр. Н. Борисов
Кини массыыналар, тыраахтардар саппаас чаастарын талбытынан уҥа-хаҥас ыскайдыы олорбут. «Кыым»

туохт.
1. Атахтаргынан хардыы оҥортоон оннугуттан сыҕарый, турар сиргиттэн тэйэн хайа эмэ диэки бар. ☉ Двигаться, переступая ногами, идти, ходить
Мин ийэм хаамара ала бэлиэ, кыҥначчы туттан, улуутук, кэрэтик устан иһэр буолар. И. Гоголев
Ампаар кэнниттэн саадьаҕай ынах хааман хаҥхалдьыйан тахсан кэллэ. М. Доҕордуурап. Икки көс сири син өр хаампыппыт, ийэм аҕыс уонуттан тахса саастааҕа. НЭНь
△ Сыыла, үнэ сылдьан баран, атахтаргар үктэнэн, тирэнэн хардыыта оҥорор, хардыылыыр буол (кыра оҕону этэргэ). ☉ Пойти, начать ходить (о ребёнке). Сиэним уон ыйыгар хаампыта
□ Саҥа хаампыт Микиитэ уол тымтык бытархайдарын тоһуталаан, тарбахтарын быыһыгар кыбыталыыр. Амма Аччыгыйа
Оҕом бу муостаҕа сыыла сылдьара, саҥа хааман бадьаралыыра субу баарга дылы. С. Ефремов
2. Үлэлээ, айаннаа (сорох тырааныспары, тиэхиньикэни этэргэ). ☉ Идти, ходить, работать (о транспорте)
Тыраахтардар хаамтахтарына төһө эмэ элбэх гектар солооһун тахсыа. Күндэ
Кыра уол киирээри ырычаахтаһан эрдэҕинэ, тырамбаай хаампытынан барда. Амма Аччыгыйа
Тиэхиньикэ талбытынан хаамар киэҥ сирдээх буоллахпытына эрэ таһаарыылаахтык үлэлиэхпит. Далан
3. кэпс. Туохха эмэ суол хаалларар гына сыҕарыйа хамсаа (хол., иннэни, хотууру этэргэ). ☉ Продвигаться, оставляя следы на чём-л. (напр., об иголке, косе)
[Дьаакып:] Миэхэ ханна эрэ үрэххэ хотуур хаампат дулҕалаах сирин биэрбиттэр үһү. А. Софронов
Ол эрээри иннэ хаамарыгар холоон, үс-түөрт харыстан уһун гымматтар. Хомус Уйбаан
4. түөлбэ. Булду эккирэтэн кэрий, кэрийэн бултаа. ☉ Ходить за добычей, охотиться
Сарсыардаттан хаамтыбыт да, биир даҕаны куобаҕы туруорбатыбыт. Н. Якутскай
Алтынньы ый ортотун диэки Сэргэй атын миинэн, ох саатын сүгэн, ытын батыһыннаран тииҥҥэ хаамта. «ХС»
Бастакы хаар түстэр эрэ, аҕаҥ тииҥҥэ хаамар этэ. Н. Тарабукин (тылб.)
5. түөлбэ., кэпс. Олус элбээн, мэнээктээн, элбэхтик кэл-бар. ☉ Размножаться, разводиться в большом количестве
Туундара быйыл төһө да кутуйахтааҕын иннигэр, кырса эрдэ хаампыт. «Кыым»
Хапкаанынан тоһуурдаан отучча сыллааҕыта кырынаас хаампыт дьылыгар биэс уончаны өлөрбүтэ. ДӨАҮөКТ
6. көсп. Күнтэн-күн тохтообокко устан ааһан ис (хол., олоҕу этэргэ). ☉ Идти вперёд, протекать беспрерывно, проходить (напр., о жизни)
Күөх Тумул сэлиэнньэтигэр үлэ-хамнас эмиэ, олох хааман иһэрин курдук, эрчимнээхтик барар. Д. Таас
Үүнэр, ситэр, барҕарар Үрдүк дьоллоох бу сиргэ Олох хааман ааһара Ордук түргэн эбит дьэ! Баал Хабырыыс
7. саахымат., дуобат. Саахымат фигуратын, ньыкааны атын хонууга сыҕарыт, көһөр. ☉ Ходить, делать ход (в шахматах, шашках)
Ферзь уһаты да, туора да кэккэлэринэн уонна диагоналларынан хайа баҕарар диэки ханнык баҕарар хонууга хаамар. ПВН СБК
Урут хаамааччы ньыкаа туохтан да куттаммакка, утарылаһааччы ньыкаатын кытта көрсүһэрдии уун-утары барыахтаах. ПРД ДДь
Утарылаһааччыҥ сиэхтээҕин көрбөккө хаамтаҕына, дуобатын ыстарааптаан ылбаккын, хайаан да ыйан биэриэхтээххин, кини сиэхтээх. КМЕ ДХА
♦ Илэ хаампыт көр илэ
[Кэтириис:] Ол абааһыта илэ хаамта дуу, бэйэ эрэ, арай ити үгэххэ киһи баар буолуо дуо? С. Ефремов. Тыый, баҕайы эмиэ илэ хааман эрдэҕэ… Д. Таас
Иннин быһа хаампат көр илин I. Үйэ-саас тухары икки атахтаах иннин быһа хаампатах Туоллар баай сэргэлэрэ. Н. Босиков
Кыыс иэйиитэ-куойуута дьон-сэргэ иннин быһа хаампат ытык кырдьаҕас кулгааҕар тиийбит. НТП ТББ. Ойуун дьону-норуоту наһаа салыннарар, иннин быһа хаампаттар, аатын ааттаабакка бүтэйдии «кырдьаҕаспыт» диэн ааттыыллар. ЧАИ СБМИ
Иҥнэри хаамп (үктээ, тэбис) көр иҥнэри. Хара дьайдаах фашист үөрэ Сэбиэскэй Сойууһу иҥнэри хаамардыы оҥостон саба түспүтэ. «Чолбон»
Иһигэр кутуйах хаамар көр ис IV. Ол да буоллар тоҕо эрэ иһигэр кутуйах хаамара. В. Яковлев
Саша «туйгун» сыананы ылбытын истэн, иһигэр кутуйах хаампыта: «Бачча тухары тэҥҥэ тардыалаһарбыт, билигин кини куоттаҕа». Е. Неймохов
Күлүгүн быһа хаампат иннин быһа хаампат диэн курдук (көр илин I). Күн диэки өттүнэн күлүгүн быһа хаамымаҥ, ый диэки өттүнэн ыллыгы быһа барымаҥ. Ньургун Боотур
Аны эн күлүккүн быһа хаамыам суоҕа, бырастыы гын, аһын, ийэккээм. Суорун Омоллоон
«Оо, ити Хотун ыраахтааҕыбыт үс бараа күлүгүн быһа хаампыт айыыбыт суох», — Сэмэн оҕонньор күллэ. М. Доҕордуурап
Сииккэ сиэллэ, хаарга хаамта көр сиик I. Сииккэ сиэлбит, хаарга хаампыт, сыккырыыр дууһабытын нэһиилэ куоттарбыт Бодойбобутунааҕар хас эмэ бүк элбэх көмүстээх дойду үһү. И. Никифоров
Торуой хаамп көр то- руой III. Уол халтай сырыыны сылдьан, торуой хааман кэлбитэ. «Чолбон». Төбөтүнэн хаамар көр төбө. Уол куоракка бастаан киирдэҕин утаа төбөтүнэн хаампыт сурахтааҕа. Туорамаары хаамп (хаамтар) кэпс. — кистээн кими эмэ кытта сырыт, көссүүлэс. ☉ соотв. ходить налево, наставлять рога
Ыкса түүн бүттэхпинэ Наҕыл [киһи аата] аны онно-манна, туора-маары хаамара буолуо диэн уорбалыы саныаҕа. В. Протодьяконов
Арамаан, акаарытыгар буоллаҕа, ыал да буолан баран, туора-маары хаамарын тохтоппотоҕо. Лоһуура
Арамаана кинини туора-маары хаамтарбатах баҕайыта ини. «Чолбон»
Туора тур (хаамп) — 1) көр туора I. [Лоокуут:] Туох буруйу оҥороммун Туора хаамта Ньургуһунум? Суорун Омоллоон
Сыыспыты таба өйдөтүү, туора хааман эрэри көнө суолга киллэрии биһиги кыайыыбыт буолан иһиэхтээх. У. Нуолур; 2) биллибэтинэн сылдьан утарсыс, кимиэхэ эмэ туох эмэ утарыны оҥор. ☉ Противодействовать кому-чему-л.
Ордук К.Г. Неустроев ханна туора хаамара, кимнээххэ сылдьара барыта учуокка ылыллан испитэ. П. Филиппов
Сур хара түөкүн мин суолбун туора хаампат буолара, кэһэйбэтэх бэйэккэтэ буоллаҕа дуу? Куорсуннаах
Уһаты-туора хаамп (сырыт) көр уһатытуора. Уһаты-туора хаамары ким да сөбүлээбэт ини. Күрүлгэн. Хааман хаал кэпс. — олорор дьиэтэ-уота суох буол (хол., улахан алдьаныы-кээһэнии кэнниттэн, оонньууга сүүйтэрэн). ☉ Остаться без крова (напр., в результате стихийных бедствий). Ол саҕана улахан халаан буолан, элбэх ыал хааман хаалбыта
□ Харыстаах сүөһүбүн Хаамтаран киллэрэн Харчыга атыылаан баран, Хаартылаан кэбиһэн Хааман хааллым. Саха нар. ыр. II. Хаама сылдьар энциклопедия калька. — барыныбары билэр, олус өйдөөх киһи. ☉ Ходячая энциклопедия. Гаврил Васильевиһы үлэтигэр кэллиэгэлэрэ хаама сылдьар энциклопедия диэн ааттыыр этилэр
□ Гордеев — хаама сылдьар энциклопедия, ким тугу эмэ чуолкайдыан баҕарбыт киниттэн ыйытар итиэннэ сөптөөх хоруйу ылар. «ХС». Хаардыы хаамп — 1) тугу эмэ ааһан иһэн оҥор, төрүт ыарырҕатыма. ☉ С лёгкостью усваивать что-л. Николай ханнык да предмети хаардыы хаамар оҕо этэ. ЧКС ОДьКИи; 2) кими эмэ кэбэҕэстик кыай, тулутума (хол., охсуһууга, күрэхтэһиигэ). ☉ Легко одержать верх над кем-л. (напр., в состязании)
Сиидэр уол Такыырап түөрүйэтиттэн, булууларыттан тугу да ордорбокко хаардыы хаампыта, үлтү сынньыбыта. Е. Неймохов
Бухатыыр обургу Сиик курдук сиэлэн эрэр, Хаардыы хааман эрэр. ТТИГ КХКК
Норуоттар икки ардыларынааҕы улахан турнирга тустан, туох да күүркэтиитэ суох эттэххэ, утарылаһааччыларбын хаардыы хаампытым. ПП ОА; 3) кими да, тугу да билиммэт буолар, кэрээниттэн тахсар. ☉ Дойти до последней степени наглости, обнаглеть
Күтүөппүн үчүгэй аҕайдык сахсыйа түһэрбэр тиийдим, наһаа хаардыы хаамаары гынна. Г. Нельбисова
Халаанньа хаамп көр халаанньа. Ол кыыс, сураҕа, халаанньа хаампыт үһү. Халтай (халтайга) хаамп көр халтай. Күнү быһа халтай хааман, Көрдөөн баран аккаастанан Киэһэ эргийэн кэлбиппит Көстүбүт эбит киһибит. С. Данилов
Өрүс биир эҥээригэр түбэспит булчут күннүүр, нөҥүө өттүгэр сылдьар киһи — халтайга хаамар. Н. Борисов
Отон үүммэтэх сайыныгар баласкаат, хончоҕор тута-тута, ыалларынан халтай хаампыт үксээтэ. Айысхаана. Хара күлүктээх быһа хаампатын нор. айымнь. — «эйиэхэ ким да куһаҕаны оҥорботун» диэн алҕаан этэр тыл олуга. ☉ Слова благословения, благопожелания: «пусть никто не навредит тебе»
Күн утары күлүккүтүн, ый утары ыллыккытын хара күлүктээх быһа хаампатын! ПЭК ОНЛЯ I
◊ Быһа хаамп (хаамтар) кэпс. — ким эмэ иннин быһа түс; тугу эмэ үрдүнэн атыллаан аас. ☉ Перебежать дорогу кому-л.; перешагнуть через что-л. Сонордьуттар бүгүн биһигини быһа хаампыттар, манан кэлэн ааспыттара ырааппыт эбит. «ХС»
Былыр сахалар дьахтар булт тэрилин быһа хаамарын аньыыргыыллара. «Чолбон»
Дьаарбаҥ тэбэ (хаама, үктүү) сырыт көр дьаарбаҥ. Дьаакып сиэнэ Үстүүн уоллуун Аппа Күөлүн чараҥыгар Дьаарбаҥ хаама сылдьаллар. Күннүк Уурастыырап
Кырыйа көт (хаамп, сүүр) көр кырый I. Эр киһи балаҕаны кырыйа хаамта. «Чолбон»
Таба хаамп көр таба II. Тыа устун онно-манна сүүрэкэлээн оҕуспун көрдөөтүм да, таба хаампатым. Н. Неустроев
Көстө сытар көмүстээх үтүө, киһи эрэ таба хаампат сирэ. Т. Сметанин
Кини өрдөөҕүтэ Култуук үрүйэ чанчыгар күһүнүн таба хаампыт арҕаҕыттан Ныргычалаах тыһы эһэни бултаабыттара. «Кыым»
ср. с.-юг. хапта ‘шагать’, тюрк. хамна, камла ‘двигаться’