уст. оставляемые впрок внутренности животного.

внутренности забитого скота, плотно завёрнутые в брюшину.

плотно заворачивать в брюшину внутренности забитого скота.

1) перебирать, чистить (внутренности); 2) перен. разбирать, рассматривать, анализировать; боппуруоһу ырыт = рассмотреть вопрос; 3) карт, тасовать.

I : өл хап = заморить червячка; өлө быстыбыт он обессилел (от длительного голода).
II часть внутренностей карася.

и. д. от ырыт= 1) чистка (внутренностей); 2) перен. разбор, разбирательство, рассмотрение; грамматическай ырытыы грамматический разбор; 3) карт. тасовка.

с. 1. разг. (внутренности) ис, ис-үөс; , 2. разг. (внутренняя часть чего-л.) ис, иһэ, ис өттө; 3. перен. (чутьё, инстинкт) ис, ис дууһа.

I
аат. Балык ууһууругар ыыр сымыыттара. ☉ Икра (рыбы)
Ийэ ууларга Иһитэн кэбиспит Искэхтээх балыга …… Искэҕин ыан, Ирбэнньик ыччаты элбэттэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оҕонньортон сүрдээх искэхтээх обургу балыгы ыллыбыт. Баһылайбыт ол балыгы астыы-үөллүү, искэҕин туустуу, лууктуу оҕуста. Амма Аччыгыйа
Кыһын кини эйигин таба этинэн, чоҥкутунан, туустаах искэҕинэн, балык өрөҕөтүнэн, курупааскы миининэн, моруоска отонунан күндүлүөн сөп. Н. Габышев
ср. тюрк. ички, ичек, ишэк 'внутренность, кишки'
II
аат., эргэр. Кыра тугу эмэ (үксүгэр көннөрү тарбаҕынан таба тутуллубаты) ытыртаран ылар сэп. ☉ Щипчики для извлечения занозы, пинцет
Аҕыйах бытык онон-манан үүммүтүн искэҕинэн үргүү турда. Болот Боотур
Оок-сиэ, искэҕинэн тардан ылар... Н. Заболоцкай
ср. тюрк. искек 'маленькие щипцы'

аат. Киһи-сүөһү, кыыл муннун үүтэ, көҥдөйө, муннун аллараа кырыыта. ☉ Ноздря, ноздри
[Үчүгэй Үөдүйээн] бууру муннуттан сиэтэ барбыт, эһэни тэбэгэйиттэн сиэтэ барбыт, тайаҕы таныытыттан сиэтэ барбыт. Саха ост. I
Ат, таныытын тыаһаппытынан, туора ыстанна. Амма Аччыгыйа
Костя торбуйах таныытыгар ытыһын ууммутугар, атыҥыраан …… баһын быһа илгистимэхтээн ылла. Н. Заболоцкай
Оҕонньор олоҕун оҥоһунна, икки таныытыгар биирдии кымаах боруоска табах уурунна. С. Сарыг-оол (тылб.)
◊ Тартаҕар таныы — киэҥ үүттээх кэтит таныы (үчүгэй сэлиик буолар ат биир сүрүн бэлиэтин быһыытынан сыаналанар). ☉ Широкие ноздри (один из признаков хорошего рысака)
Киэҥ, аһаҕас харах, тартаҕар таныы сылгы этсиин өттүнэн сөпкө сайдыбытын туоһулуур. АНП ССХТ
ср. каракалп. танау ‘ноздря’, алт. танак ‘внутренность носа’

1. 1) живот; брюхо || брюшной; ис ыарыыта общее название желудочно-кишечных заболеваний; ис үллүүтэ а) вздутие живота; б) расстройство желудка; ис тэһэҕэс грыжа; ис иһинээҕи внутриутробный; искэр өл = страдать расстройством желудка, страдать поносом; иһин соспут груб, брюхатая; 2) внутренности, потроха; ис үөрэ похлёбка из потрохов; иһи ырыт = очищать, промывать потроха; 3) внутренность, внутренняя часть чего-л. внутренний; дьиэ иһэ внутренность дома; килиэп иһэ мякиш хлеба; сон иһэ изнанка пальто; ис өттө внутренняя сторона чего-л.; 4) перен. душа; нутро || душевный, внутренний; ис турук душевное состояние, внутреннее состояние; ис иһиттэн от души; ис киирбэх располагающий к себе, симпатичный; ис минэ киһи приятный, обаятельный человек; ис санаа скрытые, тайные мысли; кини ис санаатын ким билиэй кто знает, что у него на душе; ис сүрэхтэн от всего сердца; искэр санаа = думать про себя, не высказывать своих мыслей; испэр киллэрбэппин он мне не по душе; иһим тымныйар (или үллэр, буһар) я испытываю ярость, гнев, я в гневе; ис таҥас нательное бельё (букв. внутренняя одежда); 2. 1) в роли служебного имени: иһэ в; дэриэбинэ иһэ им-дьим в деревне тихо; иһиттэн а) из, изнутри чего-л.; кинилэр тыа иһиттэн таҕыстылар они вышли из лесу; биһиги коллективпыт иһиттэн из нашего коллектива; б) из-под; куоска остуол иһиттэн ыстанна кошка выпрыгнула из-под стола; 2) в косвенных формах выступает в роли послелогов (см. иһигэр , иһинэн ) # ис дьиҥэ суть, сущность; ис иһигэр киирдэххэ в сущности, по существу; ис тиибэ брюшной тиф; ис түһээн (или түһүк) ист. самообложение ; ис хааныттан по природе, по натуре; ис эриэнэ обличье, нутро; иһэ истээх многозначительный, со скрытым глубоким смыслом; иһэ кэлбит= иметь отдохнувший, сытый вид (после исхудания и бескормицы — о скоте); иһэ тэстибэтэх киһи любой нормальный человек (не калека, не инвалид); иһэ тэстибэтэх киһи итини кыайар ини любой нормальный человек справится с этим; иһэ ылыаҕынан (или уйуоҕунан ) (аһат=) (накормить) доотвала ; күөх (или ооҕуй) ис бран. паразит, дармоед (обычно о кулаках).