прил.: водораздельная линия см. водораздел; водораздельный хребет билир сие.

1) узкая полоса (напр. берега); кумах дьирбии песчаная полоса; 2) геогр. водораздел; икки өрүс дьирбиитэ водораздел двух рек.

1) небольшой хребет, узкая возвышенность; водораздел; өрүстэр кирбиилэрэ водораздел рек; 2) перен. рубеж, граница; икки үйэ кирбиитигэр на рубеже двух веков.

река || речной; өрүс хаата русло рекй; өрүс тардыыта бассейн реки; өрүс сүүрүгэ течение реки; өрүс кирбиитэ водораздел; өрүс тааһа галька (букв. речной камень); өрүс балыга речная рыба; өрүс эстиитэ ледоход; өрүһү өксөй = плыть вверх по реке; улахан өрүс уорааннаах погов. на большой реке бывает холодный ветер.

1. аат.
2. Үрэхтэр, өрүстэр икки ардыларынааҕы үрдүк сир. ☉ Возвышенность между двумя или многими бассейнами рек, рёлка, водораздел
   Бэйэтэ даҕаны ураты сырыылаах кыыл буолла — үрэхтэри, үрүйэлэри батыспакка, наар бэс кындаатынан, сис оройунан сирэйин туһаайбыт сириттэн туораабакка ыппыт ох курдук түһүнэн иһэр. В. Яковлев
   Ананийдаах айаннатан тилигирэтэн, сотору үрэх кындаатыгар тахсан, элэҥнэтэн истилэр. М. Доҕордуурап. Тэҥн. кирбии
3. 1
4. Хайа, сыыр саамай үрдэ, арҕаһа. ☉ Вершина, хребет горы, возвышенности
   Арай биирдэ Мичил балайда үрдүк кирбиигэ тахсан баран көрдөҕүнэ, инники дьоно нөҥүө аппа кындаатын мүччү түһэн, көстүбэт буолан эрэллэр. Г. Колесов
5. даҕ. суолт. Үрдүк. ☉ Высокий
   Кындаа маҥан халлааҥҥар Кынаттардаах аалларбыт Кыталыктыы көттүлэр. В. Чиряев

1. аат.
2. Киһи хараҕар тута быраҕыллар сурааһын курдук уһун синньигэс дьураа. ☉ Узкая полоса, линия, резко выделяющаяся на фоне чего-л.
   Биллэ хараарбыт дьүдьэх сирэйин дьирбиилэригэр иннэ доҕуутун саҕа быыкайкаан таммахтара мустубуттар. Софр. Данилов
   Ыраах өстөөх окуопаларын хара дьирбиилэрэ сыталлар. Т. Сметанин
   Биһиги иннибитигэр үрүҥ эттээх туоска хара ситии дыргыллан сытарыныы, тунал маҥан эйгэҕэ хара дьирбии буолан, уу харааран көһүннэ. «ХС»
3. геогр. Өрүстэр, үрэхтэр тардыыларын икки ардыларынааҕы үрдэл. ☉ Водораздел
   Икки өрүс дьирбиитэ.  Хас биирдии өрүс уу ылынар анал тардыылаах буолар. Өрүстэр тардыыларын кыраныыссата өрүс тардыытын дьирбиитэ диэн ааттанар. САИ ССРС ФГ
   Кинилэр быһа охсон ааһыахтаах сирдэрэ, хотуттан соҕуруу диэки субуччу тардыллыбыт булгунньахтар силбиһэ барар арҕастара, Деркул өрүс уонна кини салаата Камышня үрэх дьирбиилэрэ этилэр. А. Фадеев (тылб.)
4. даҕ. суолт. Киһи хараҕар тута быраҕыллар уһун синньигэс дьураалаах. ☉ Вытянутый узкой полосой, линией, резко выделяющейся на фоне чего-л.
   Күн киирээри, арҕаа тыа баһын курдаан турар хара дьирбии былыт кэтэҕэр саһан, былыт үөһээ чэчэгэйинэн быган көрдө. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Лена мааны кыргыттара - Эһиэхэйдьит долгуттар - Таастаах дьирбии биэрэккэ Тахсан саһан хаалаллар. Т. Сметанин

1. аат.
2. Туохтан эмэ, тугу эмэ араарар быыс, кыраныысса (тард. ф-гар тут-лар). ☉ Граница, линия, разделяющая что-л. [Айыы Тойон] Сэттэ халлаан кирбиитигэр дьиэлээх
   Саха фольк. Үтүрүйсүүлээх үс сир дойду Үлүскэннээх үрдүк кирбиитигэр …… Иэйэхсит Эдьээн ийэ хотуну анаабыттар. П. Ойуунускай
   Ленинградскай уонна Калининскай уобаластар кирбиилэригэр …… өстөөҕү утары хабыр хапсыһыыга сэбиэскэй буойуннар килбиэннээх хорсун быһыыны оҥорбуттара. П. Егоров
   △ Хайа арҕаһа, сис үрдэлэ. ☉ Горный хребет, возвышенность, перевал
   Букатын суола суох хайа кирбиитин устун тустаабычча баран истибит. А. Софронов
   Сис кирбиититтэн ыла биһиги да айаннатан иһиэхпит. Эрилик Эристиин
   △ Өрүс, үрэх тардыыларын араарар арҕас, үрдэл сир. ☉ Водораздел
   Дьэ бу сирбит икки үрэх кирбиилэрэ, ууларын үллэстэр сирдэрэ. Далан
   Икки өрүс кирбиитигэр сытар алаастары, үрэхтэр сүнньүлэрин утахтарын ханнарыахха. В. Титов
   Маҥнай утаа Токо, Олоохуна өрүстэр кирбиилэригэр саарбаны ыытыы үчүгэй түмүгү биэрбэтэҕэ. «ХС». Тэҥн. кындаа
3. Кэм-кэрдии арахсар быыһа. ☉ Временной рубеж
   Үйэлэр кирбиилэрин үлүскэн буомугар үөскээбит …… Үрдүк киһи өлбүтэ. Күннүк Уурастыырап
   Сүүрбэрисотутус сыллар кирбиилэригэр эдэр суруйааччы бэйэтин сорох кэпсээннэригэр …… сатира кырааскатын туттара. ОГГ СМ
   △ Кэрэ-бэлиэ кэрдиис кэм. ☉ Знаменательная дата
   Алта уон сааһы туолуу — киһи олоҕор бэлиэ кирбии. «Кыым»
4. көсп. Туох эмэ үлэҕэ үрдүкү көрдөрүү, кэрдиис. ☉ Высокий рубеж в достижениях
   Өрөспүүбүлүкэҕэ …… суоппардар ортолоруттан бастакынан мөлүйүөннээх кирбиини аһары түспүтэ. С. Федотов
   [Дьүөгэлиилэр] бары да кыаллыа суоҕа диэбит кирбиилэрин ылбыттара. ОТК
   Бу урут хаһан да ситиһиллибэтэх үрдүк кирбии. «Кыым»
   ◊ Инники кирбии — туох эмэ быһаарыылаах муҥутуур быыһа. ☉ Решающий, передовой рубеж чего-л. [Чокуурап:] Саллаат инники кирбиини таптыыр. И. Гоголев
   Михаил Иванович үгүс сыранан наука инники кирбиитигэр ыкса кэллэ. Н. Лугинов
   Охсуһуу инники кирбиитигэр киирбиппит биэс хонно. Т. Сметанин
5. даҕ. суолт.
6. Аһаҕас намыһах сири араара үтэн киирбит эбэтэр туора сытар. ☉ Пограничная линия (или лес), разделяющая открытые низкие местности
   Сотору кирбии тыаны мүччү түһэллэр. Күннүк Уурастыырап
   Коля бэйэтин дьонунуун …… кирбии тыаны быһа түстүлэр. Эрилик Эристиин
   Кирбии тумул кытыыта Киис тиҥилэҕинэн киистэлэннэ. С. Васильев
   Алаас икки өттүттэн утарыта кирбии тумустаах. Багдарыын Сүлбэ
7. Тугунан эмэ бэлиэ кэрдиис (кэм). ☉ Знаменательный, событийный (о моменте)
   Бу күнү, …… олоҕун биир кирбии күнүн, кини бэрт үчүгэйдик өйдүүр. Софр. Данилов
   Атааннаах кирбии кэмҥэ үөскээммин Арааһы даҕаны билбитим мин. «ХС»
8. Биир субурҕа буолан сытар (хайалар). ☉ Растянутые в одну линию (о горах)
   [Аан дойду] кирбии таас хайаларынан сиксиктэммит. Саха нар. ыр. I
   Таас кирбии хайалар Дьарҕаа курдук көҕөрдүлэр. Н. Степанов
   △ Биир субурҕанан сытар (окуопалар). ☉ Рубеж (окоп)
   Биһиги инники сэриилэрбит өрүһү туораан, өстөөх иккис, үһүс кирбии окуопаларын ылан эрэллэр. Т. Сметанин
   ср. тюрк. кыр ‘плоскогорье, возвышенность’

аат.
1. Хаа, сүрүн устун тохтообокко мэлдьи устар уу улахан кээмэйдээх сүүрээнэ (саҕаланар уонна түһэр сирдээх буолар, үксүгэр борохуот сылдьар буоллаҕына итинник ааттанар). ☉ Река (большая, судоходная)
Сүүрүктээх ууну, улахан буоллаҕына өрүс диэн ааттыыбыт. Багдарыын Сүлбэ
Талахтар быыстарынан өрүс уута ол ыраах кылабачыйан көстөр. Т. Сметанин
2. кэпс. Өрүс хочото, быраантан өрүс уутугар диэри тайаан сытар сир (үксүгэр ходуһа сири этэллэр). ☉ Долина, пойма реки (обычно о покосных угодьях)
Сахсаала Сэмэн өрүскэ, Хаҥалас сиригэр, киирэн, оттуу сылдьыбыт. Саха ост. II
3. түөлбэ. Өрүс тас үөһэ, төбүлэҕэ, сүрүн үөстэн арыынан араарыллыбыт үөһэ. ☉ Рукав реки, отделённый от фарватера островом, протока
Нам дьоно тас үөһү, төбүлэҕи өрүс дииллэр эбит. Багдарыын Сүлбэ
◊ Өрүс арыыта көр арыы I
Өрүс арыытыгар баар ууга хас да кус түһэн аһыы сылдьар. Т. Сметанин
Өрүс балыга көр балык. «Оҕолор манна илимнииллэр эбит, — Ваня Сивцев күөл диэки ыйан кэбистэ, — Собо, мунду, өрүс балыга кытта баар». С. Никифоров. Өрүс баһа — өрүс саҕаланар сирэ уонна кини тулата, өрүс саамай үөһээ сүүрээнэ. ☉ Исток реки, верховье реки. Дьүүктэлэртэн уу үрүччэ көрүҥнэнэн иҥнэл хоту сүүрүгүрэр, Үрүччэлэр бэйэ-бэйэлэрин кытта холбоһон өрүс баһын үөскэтэллэр. Өрүс кирбиитэ — өрүс тардыытын араарар үрдэл сир, арҕас. ☉ Водораздел
Бырама оройуонун улахан аҥаара өрүстэр кирбиилэригэр сытара. В. Яковлев. Өрүһү өксөй — өрүс сүүрүгүн утары уһун. ☉ Плыть против течения реки
Кыһын кини эйигин өрүһүнэн өксөйбүт үрүҥ көмүс муора уомулунан күндүлүөн сөп. Н. Габышев
Кинилэр борохуотунан Алдан өрүһү өксөйбөхтөөн иһэн, биир салаа өрүс төрдүгэр кэлэн, түһэн хаалбыттара. Г. Колесов. Өрүс сүнньэ — өрүс уута устар сирэ. ☉ Русло реки
Өрүс сүнньүн тутуһан соҕурууттан хоту биир сөмөлүөт көтөн сундулуйан иһэр. Т. Сметанин
Садырыын уута чаалыйдаҕына, муора уута таһымнаатаҕына, Сүҥкэн өрүһүм сүнньүн сүөрэ тардан Сүүрүгү көҥүл сүллүтэр Сүдү көрүҥнээх. С. Зверев. Өрүс тардыыта — өрүс бары салааларынан ууну хомуйар, тардар иэнэ. ☉ Бассейн реки
Өрүс салааларыныын ууну ылар сирин өрүс уутун тардыыта диэн ааттыыллар. МНА ФГ. Өрүс төр- дө — өрүс муораҕа, күөлгэ эбэтэр атын өрүскэ түһэр сирэ. ☉ Устье реки
Өлөөн диэн өрүс төрдүгэр атыыһыт дьаарбаҥкатыгар сылдьа таҕыстыбыт. А. Софронов
Енисей өрүс төрдүгэр Сибиир руднигар көскө ыытарга анаталаабыта. Эрилик Эристиин. Өрүс туруу- та — ыкса күһүн, кыһын саҥатыгар өрүскэ кыдьымах устан бүтүүтэ, өрүс хамсаабат мууһунан бүрүллүүтэ. ☉ Ледостав (на реке). Ыкса күһүн өрүс туруутун кэтэһэн, дойдубутугар тахсарбыт. Өрүс умнаһа — өрүс хочото, биир бырааныттан атын бырааныгар диэри сирэ. ☉ Долина реки, поречье
Өлүөнэ өрүс умнаһын буора оҕуруот аһын үүннэрэргэ олус табыгастаах. «ХС». Өрүс уҥуоргута — өрүс нөҥүө, анараа өттө. ☉ Заречье. Өрүс уҥуор бардым
□ Өрүс уҥуоруттан сэрии уордаах ньиргиэрэ иһиллэр. Т. Сметанин
Институтун бүтэриэҕиттэн атын, өрүс уҥуоргутунааҕы бырабылыанньаҕа үлэлиир. «ХС». Өрүс үөһэ — өрүс уутун үгүс өттө устар дириҥ сүнньэ, сүлбэ. ☉ Основное русло реки, стрежень, фарватер
Өрүс үөһэ — өрүс хочотун уу сүүрдэр дириҥ чааһа. МНА ФГ. Өрүс хааһа — 1) өрүс хаатын сыыра. ☉ Высокий берег русла реки
Эһэ өрүс хааһын өрө сүүрэн таҕыста. Т. Сметанин; 2) өрүс хаатын сыырын үөһээ өттүнээҕи көнө сир. ☉ Ровное место над крутым прирусловым берегом реки
Ньургууна таптыыр өрүһүн хааһынан, киэҥ Өлүөнэ эбэ эҥээринэн баран иһэллэр. А. Сыромятникова
Кини өрүс хааһыгар сайын олорор ыскамыайкалаах. Н. Габышев
Өрүс хааһын кыйдара соҕус айаннаан иһэр буолуохтаахпыт этэ. С. Федотов. Өрүс хобордообут — саас өрүс уута аллара түспүт, өрүс мууһа көтөҕүллүбүт. ☉ Вода, залившая весной лёд на реке, ушла под него, лёд на реке поднялся
Өрүс хобордообута ырааппыт, эстэрэ чугаһаан турар. Т. Сметанин. Өрүс хочото — быраан уонна өрүс кытылын икки ардынааҕы дэхси (үксүгэр хонуу) сир. ☉ Долина реки. Улуу өрүс хочото киэҥ бөҕө буоллаҕа дии… Өрүс эстиитэ — саас өрүс халаана саҕаланыытыгар кыһыҥҥы мууһун алдьатан уһуннарыыта, көмүөл киириитэ. ☉ Ледоход (весенний)
Арыыга бултааһын, өрүс эстиитэ, Семён Ивановиһы муус баттааһына — барыта түүл буолбутуттан олус үөрдэ. Т. Сметанин
Саас хаар ирэрэ, Көтөр кэлэрэ, Үрэх сүүрдэрэ, Өрүс эстэрэ Олус да үчүгэй. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. үгүз, др.-иран. раш ‘река’