вызываться чём-л., возникать (по какой-л. причине —о боли); уһуннук хаампыппар атаҕым соллурҕаата от долгой ходьбы у меня заболели ноги.

аат., эргэр. Ханнык эмэ кыыл, көтөр чуучалата (эмэгэт оҥостоллоро). ☉ Чучело животного или птицы (хранимое как талисман). Көтөр уонна сүүрэр харамайдар тугулҕахтара
ср. тюрк. тоҕ, туг ‘рождаться, возникать, появляться’

дьүһ. туохт. Эмискэ ойон тур, баар буол (үрдүк уҥуохтаах, уһун илиилээх-атахтаах көнтөрүк киһи туһунан). ☉ Вдруг возникать, бросаясь в глаза своей нескладной фигурой с длинными руками, ногами
Соҕотох харахтаах, былларыттыбытсылларыттыбыт сирэйдээх Уот Уһутаакы адаҥкыс гына түһэр. П. Ойуунускай

1) всплывать (на поверхность), плавать (на поверхности); өлбүт балык көбөр мёртвая рыба всплывает; 2) перен. возникать; обнаруживаться; иирээн көптө возникла ссора; урукку дьыалата көптө обнаружились его прежние проделки # сүрэҕим көптө у меня забилось сердце, у меня сердцебиение; тыҥата көптө он запыхался, он тяжело дышит; көбө сүүр = бежать до одышки, до сердцебиения.

туохт. Саҥа баар буол, үөскээ. ☉ Возникать, происходить
Букатын үөйүллүбэтэх-ахтыллыбатах соһуччу сабыытыйа үөдүйбүтэ. Н. Лугинов
Тииҥ үөскээбит, үөдүйбүт сирин быраҕан, үрдүк хайалары, халыҥ тыалары уҥуордуур. Н. Заболоцкай
Хас ыал ахсын оонньуу-көр үөдүйбүтэ. И. Федосеев
Бэрт сотору буолаат, сарай диэки эмиэ алдьархай бөҕө үөдүйбүтэ. Эрилик Эристиин
ср. п.-монг. егүд ‘образоваться, положить начало’

несов. 1. за кого-что (хвататься) тутус; браться за руки илии-илиигититтэн тутуһуҥ; 2. за что (приниматься) ылыс; турун, тур; браться за работу үлэҕэ тур; браться за книги кинигэ ааҕыытыгар тур; 3. с неопр. (обязываться) ылын; он берётся закончить работу в течение месяца кини үлэни биир ый устата бүтэрэргэ ылынар; 4. (появляться, возникать) кэл, көһүн; откуда что берётся? хантан ити кэлэрий?; # браться за ум өйгүн бул; не берусь судить дьүүллүү барбаппын.

I
саҕалаа I диэнтэн бэй
туһ. [Кыыһым] хаһан даҕаны нуорка саҕаланнарбын диэн тыл быктарбат. М. Попов
II
туохт. Хантан, туохтан эмэ саҕалаан төрүттэн; көһүн, буол. ☉ Иметь начало, возникать, появляться; начинаться. Өлүөнэ өрүс Байкал таһыттан саҕаланар
□ Ыам ыйын бастакы аҥаарынааҕы самаан күннэр саҕаланнылар. М. Доҕордуурап
Аны киин отделение сирдэрэ саҕаланнылар. П. Егоров
Тулаайах хаалыы эрэйдээх-буруйдаах ыар олоҕо саҕаламмыта. В. Протодьяконов
△ Бастакынан оҥоһуллан бар, оҥоһуллуугун саҕалаа. ☉ Начинать совершаться, происходить, начинаться. Үлэ саҕаланна. Уруок саҕаланна
□ Үлэҕэ анаталааһын саҕаланна. Софр. Данилов
1914 сыллаахха атырдьах ыйыгар аан дойду бастакы сэриитэ саҕаланар. П. Филиппов

кылай диэнтэн көстө түһүү. Оһох кыыма өһөрүгэр Кылам гынан ыларыныы Оҕонньорбут кырдьан баран, Кыыһы таптаан аастаҕа. Күннүк Уурастыырап
Хараҥаҕа уот кылам гынаат, умулунна. «ХС»
2. көсп. Эмискэ, түргэнник өйдөөн кэл, өйгөр көтөн түс. ☉ Промелькнуть, вспыхнуть, появиться на мгновение (о мысли)
Сибилигин өлөрөөрү ойуурга илтэхтэрэ дуу диэн санаа төбөбөр кылам гынна. Т. Сметанин
Кылам гыммыт санаабын Кыайан бүгүн туппатым Сэргиир сэргэх тылбын Булан эмиэ эппэтим. Чэчир-85
3. көсп. Дэҥ кэриэтэ, биирдэ эмэ көстөн аас. ☉ Появляться, встречаться, возникать крайне редко, изредка
Итинник былдьаһыкка хоһуун киһиэхэ өйүгэр туох эмэ туһалаах, суос-соҕотох таба быһаарыныы кылам гынан ааһааччы. Н. Заболоцкай
Дементьева ити тылларыгар эрэмньи кыыма да кылам гынан ааспат этэ. М. Попов
Суруйааччылар сир аатынан псевдонимнаныыларын быһааран суруйуу биһиги бэчээппитигэр син биирдэ эмэ кылам гынан ааһар. ФЕВ УТУ

1. аат. Бииригэр диэри саастаах таба оҕото. ☉ Оленёнок до года
   Кыракый тугут чох хара харахтарынан Аагалаах диэки махтаммыттыы көрүтэлиир. Т. Сметанин
   Сотору бастакы тугуттар төрөөбүтүнэн барыахтара. В. Протодьяконов
   Өйдөөн көрдөххө тугуттар эмиэ оҕолор курдук араас буолар эбиттэр. Улуро Адо (тылб.)
2. даҕ. суолт. Таба оҕотун тириититтэн тигиллибит, оҥоһуллубут, быыһык. ☉ Сшитый, сделанный из меха молодого оленя, пыжиковый
   Чурумчуку бэйэтэ Чубуку бэргэһэлэннэ, Тугут истээх соннонно. Эллэй
   [Максим] тугут бэргэһэтин устан, сонун сиэҕинэн сүүһүн көлөһүнүн сотунна. Л. Попов
   Тугут саҕынньах кэтэн Туотарыйа сүүрэбин. И. Эртюков
   ◊ Кыһыл тугут көр кыһыл. Кыһыл тугут ийэтин эмиийин сүтэрэн, үҥүлүҥнүүр. Тугут кэбиспит (кээспит) — итэҕэс, сиппэтэх эбэтэр өлбүт тугуту төрөппүт (таба туһунан). ☉ Выкидывать оленёнка недоношенным (о самке оленя)
   [Табалар] мэччирэҥ хаара чиҥээтэҕинэ тоҥоллор, ол содулуттан уулаах тыһылар тугут кээһиэхтэрин сөп. ССП ЫН
   Дьүүкээрбит табалар үксүгэр тугут кэбиһэллэр, оҕолоро хойуккааҥҥа диэри мөлтөх, аһаах уонна ыарыыга ылларымтыа буолаллар. ВВ ЫСЫ
   ср. тюрк. тоҕ, туг ‘рождаться, возникать, появляться’, МНТ тубул, монг. тугал ‘телёнок’, уйг. тугутлук ‘роженица’

туохт.
1. Тугу эмэ хайа эмэ диэки туһаай, хайыһыннар (хол., тырааныспары, ытар сэби). ☉ Направлять, нацеливать что-л. куда-л. (напр., транспорт, оружие)
«Победа» теплоход маҥнай Везувий булкааны туһулаан баран иһэн, тосту хаҥас диэки хайыһар. Н. Якутскай
Мин үгүһү саныы барбакка, тайах иннин туһулаат, ытан хабылыннарбытым. И. Гоголев
2. Кимиэхэ эмэ туһаай (хол., ыйытыккын, этиигин). ☉ Обращаться к кому-л. (напр., с вопросом, предложением)
«Эдэр киһиэ, хата, оонньос, бириэмэни атаарыс», — диэн Хара Бытык Гришаҕа туһулаан тыл бырахта. В. Гольдеров
3. поэт. Тосхой, көһүн, баар буол (сэдэх көстүүнү, биирдэ эмэ буолары этэргэ). ☉ Появляться, возникать где-л. (о чём-л. необычном, редкостном)
Туох үлүгэрдээх Тороххой дорҕоонноох Туһулаатаҕай диэммин Толкуйдуу истэхпинэ, Тумус тыа Тостор тоҕойуттан Дьоһун көлө Чугуруйбакка дьулуруйан Тахсан кэллэ. Саха фольк. Дойду-дойду Дьоло туһулаата, Сир-сибиир Сэбэрэтэ сэргэхсийдэ. С. Зверев