1) расти, вырастать; произрастать; от үүммүт выросла трава; 2) перен. расти, возрастать, увеличиваться; ыарахан промышленность таһаарыыта икки төгүл үүммүт выпуск продукции тяжёлой промышленности вырос в два раза.

туохт., фольк. Ахсаан өттүнэн элбээ, элбэх ахсааннаах буол. ☉ Возрастать, умножаться в количестве
Үөскээн үксүйүҥ, үйэҕит тухары Дьөһөгөй айыыгыт көстө кэллин, Иэйэхсиккит илэ батыстын, Айыыһыккыт чахчы сатыылаатын! ПЭК ОНЛЯ I
Үтүөлээх тарбыйах үксүйбүт, көҕөллөөх кулун күөлэһийбит сирэ эбит! БРИ ТТ

1) становиться выше, вырастать, подрастать; кини уҥуохтуун үрдээбит он и ростом стал выше, он подрос; 2) подниматься, повышаться, увеличиваться; кыраадыһа үрдээбит у него поднялась температура; 3) увеличиваться, возрастать; хамнаһа икки төгүл үрдээбит заработок его вырос в два раза; 4) повышаться; дуоһунаһа үрдээбит он повышен в должности (букв. его должность повысилась).

туохт. Түргэтээн, тэтимирэн бар (хол., үлэ, айан). ☉ Усиливаться, возрастать, ускоряться (напр., о темпе работы, езды)
Баран истэҕин аайы ыттар, улам ирэн, тэнийэн, айаннара кудумсуйда. Болот Боотур
Көркүлүү аргыстаах буоллахха, үлэ ордук кудумсуйар. Л. Габышев
— Хата, сарсын ити бабаарынаҕа көһөн кэлэн, үрдүттэн үлэлиэх баар этэ. — Сөпкө этэҕин, үлэ оччоҕо кудумсуйуо. М. Доҕордуурап

туохт.
1. Күүскэ умайан бар (уот туһунан). ☉ Зажигаться, разгораться, раздуваться (об огне)
Көмүлүөк күөдьүйэр, тыһыргыыр, Суол ааныгар уот ыстанар. Баал Хабырыыс
Кур лаҥха баттаабыт ходуһалара сайыҥҥы өттүгэр ойуур баһаара турар, күөдьүйэр, олус кутталлаах сирдэринэн буолаллар. ПАЕ ОС
Холумтан уота күөдьүйбүтэ, иһит-хомуос таҥкынаабыта. С. Курилов (тылб.)
2. көсп. Көхтөн, көхтөнөн күүһүр, улаат. ☉ Разгораться, усиливаться, возобновляться, возрастать
Хатыҥ чараҥ диэкиттэн ырыа, көр-нар күөдьүйэн иһиллэр. Бары верандаҕа мусталлар. Л. Попов
Түүҥҥү уһун сэһэҥҥэ Күлсүүлэрэ күөдьүйэр, Күнүһүгэр үлэҕэ Күүрүүлэрэ күүһүрэр. А. Абаҕыыныскай
Таба атахсыт ыарыыта үксүгэр сайын, куйаас саҕана күөдьүйэр. СДН ТИиВСНь
ср. монг. көгдьи ‘пылать, гореть’, калм. көгдьи ‘вспыхивать, начинать гореть’

туохт.
1. Суон буол, модьураа. ☉ Толстеть, полнеть; утолщаться
Степан Саввич сааһыгар холоотоххо сүрдээҕин кырдьыбыт, олус сонообут. Н. Лугинов
Кыһын кинилэр илиилэрэ-атахтара, истээх таҥас кэтэннэр, бэрэбинэ саҕа сонуур. Суорун Омоллоон
Хатыҥнар бэҕэһээҥҥилэринээҕэр өссө ордук сонообукка, баараҕадыйбыкка …… дылы буолан иһэллэр. А. Бэрияк
Тэллэгэр соломо сэлээппэлээх, соноон эрэр дьахтар уулуссаны ортотунан аа-дьуо хааман иһэр. Н. Габышев
2. Сөҥнүк иһиллэр буол (саҥаны этэргэ). ☉ Становиться басистым (о голосе)
Киһим адьас кыыһыран барда. Куолаһа соноон, күүһүрэн, бардьыгыныы быһыытыйда, тарбаҕын чочоҥноторо чаастатыйда. Софр. Данилов
Кинээс күөмэйэ соноон, үрдээн барда. М. Доҕордуурап
3. көсп., үрд. Улаат, сайын. ☉ Возрастать, развиваться, нарастать
Уйгу быйаҥ улааттын, Уруй-тускул соноотун. П. Ойуунускай
Дьоллоох таптал туругурдун, Дьоһун соргугут соноотун! Суорун Омоллоон
Өстөөх төттөрү охсуллан, Өрөгөй, соргу соноото. Күннүк Уурастыырап
♦ Борбуйа сонуур көр борбуй
Уол оҕо үстэ өлө сыһа-сыһа тиллэн борбуйа сонуур, кыната кытаатар баҕайы. В. Иванов
Сааҕа сонуур көр саах. Сиртэн көстүбэккэ сылдьан, мин бэлэммэр сааҕа сонуу-сонуу дибдигириир буоллаҕына, хайа, сатаан да ыал буолан олоруохпут суох дии. А. Софронов. Утар. синньээ

туохт., кэпс.
1. Сэҥээр, болҕой, ахсар (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Находить интерес в чём-л. услышанном, увиденном, заинтересовываться чем-л. (обычно употр. в отриц. ф.)
Кэпсэтии аанньа тахсыбата. Сүөдэр бэрт үксү дьабдьыгырыа эбит да, Сыллай үөмтэлээбэтэ. Амма Аччыгыйа
[Кыргыттар] бачча бэйэлээх уолу аккаастыыллара диэн кэлиэ дуо? Бэйэҥ үөмтэлээбэтиҥ буолуо. Далан
Бырааппар ону-маны кыраны сүбэлээн көрөбүн да, киһим оччо-бачча үөмтэлээбэккэ олорор. И. Сысолятин
2. Биллэр-көстөр гына эбилин, элбээ, сайын (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Возрастать, умножаться, получать развитие (обычно употр. в отриц. ф.)
Сэмэлээһиммит, мөҕүүбүт итинэн бүттэҕэ. Урут даҕаны итинтэн оччо үөмтэлээбэт буолара. В. Яковлев
Литература бу жанрыгар үөмтэлиэ суоҕун таба өйдөөн, кини прозаҕа көспүтэ. ПГВ ККК
Суол тутуута өрөбөлүүссүйэ иннинэ оччо-бачча үөмтэлээбэтэҕэ. «ХС»

туохт.
1. Саталан, сата түспүтүн курдук улаханнык тыалыр. ☉ Свирепствовать, бушевать (о непогоде)
Дьыбарсыйан сарсыарда Кыйыдыйан сатарда, — Силлиэрбэхтээн иһиирдэ, Сэбирдэҕи сиксийдэ. А. Абаҕыыныскай
2. Улахан тыас, саҥа охсуллуутуттан дуорааннан, тыас, саҥа дуорааннан (хол., тыаны, салгыны этэргэ). ☉ Наполняться громким шумом, сотрясаться от громового звука (напр., о лесе, воздухе). Тыа баһа сатарар хаһыыта иһилиннэ
□ [Ньургун Боотур] Халлаан сатарыаҕынан, Хабарҕата хайдыаҕынан Хабырына-хабырына Хаһыытаамахтаан ылла. П. Ойуунускай
Бүлүмүөт тыаһынан сатара Хараҥа түүн кэтит ытыһын Хабырҕаччы таһынара. С. Тимофеев
3. Күүскэ сатараа, сатараан иһилин (хол., саа тыаһа). ☉ Раздаваться, прокатываться, разноситься (напр., о выстреле, голосе, песне)
Тыа иһэ уотунан оргуйар, Саа тыаһа сатарар. А. Абаҕыыныскай
Ырыабыт чугдаардын, Саҥабыт сатардын, Дорообо, Саҥа дьыл. И. Артамонов
Хамандыыр илиитин өрө уунан: «Батарея, огонь!» — диэн хатан, чуор куолаһа сатарбыта. А. Бродников
4. көсп., поэт. Эбии күүрээннэнэн таҕыс, күүһүрэн кэл (абарыы-сатарыы эбэтэр үөрүү-көтүү туһунан этэргэ). ☉ Усиливаться, возрастать, нарастать, разгораться (напр., о каком-л. чувстве)
Абарбыт, сатарбыт санааны бурайа Дьаадара халлааҥҥа кыырайар. Эллэй
Хатаҥат тыала түһэр, Өһүөн ардах өрөөн барар Хара дьай күүһүн эһэр Өрөгөйдөөх өргөс, сатар! А. Абаҕыыныскай
Күн көрөн халлаан дьайҕарда, Көр-нар, үҥкүү сатарда. П. Ламутскай (тылб.)
△ Улаат, эбии уоҕур (хол., тымныы күүһүн этэргэ). ☉ Набирать силу, крепчать (напр., о морозе)
Кыһыҥҥы тымныы сатарбыт, Кыйыһыйбыт муус толоон. И. Чаҕылҕан

туохт.
1. Халыҥ буол, туохтан эмэ өссө ордук халыҥ буол. ☉ Становиться толще, плотнее, утолщаться, уплотняться
Күһүн буолбут. Кыйыһыйбыт Күөлбүт мууһа халыҥаабыт. Баал Хабырыыс
Кыһыҥҥы бытарҕан тымныы түһэн, сир-дойду бүттүүнэ дөйө тоҥно. Хаар халыҥаата. А. Кривошапкин (тылб.). Былыт халыҥаатаҕына, олус намыһаҕынан устар. КМП ДьБ
2. көсп. Киппэ буол, толору эттэнсииннэн, соноо. ☉ Быть полнотелым, толстым
Мин тот, туох да кыһалҕата суох холку олохтон улам халыҥаан испитим. Далан
Луҥхалыырап билигин лаппа халыҥаан, санна дарайан тойонхаан сэбэрэлэннэ. С. Никифоров
Тоҕо Хара тараһам хаһата Халыҥаан өҥнөнө түспэккин? С. Васильев
3. көсп. Ахсаан өттүгүнэн элбээ, элбэх буол. ☉ Возрастать в числе, увеличиваться
Боотурдар өссө халыҥаабыкка дылы буолан, кэннилэриттэн кэтит сэтиилэнэн, иннилэригэр уһун үрбэлэнэн тиийэн кэлбиттэрэ. Далан
Харчыта халыҥаан барыыта Хаһаайыныттан арахпыта. М. Ефимов
Дьон халыҥаа да халыҥаа, саҥалара иһиллэр буолла. Н. Павлов
♦ Сирэйин тириитэ халыҥаабыт (киһи) көр сирэй
Ити киһи сирэйин тириитэ халыҥаабыт, туохтан да иҥнибэт буолбут. Тириитэ халыҥаабыт көр тирии. Тириилэрэ халыҥаан, дууһалара дьадайан, эгэлгэ, баай өҥүнэн оонньуур олоххо дьулуспат даҕаны буолаахтаатахтара. И. Гоголев
др.-тюрк., тюрк. халыҥ, калын

туох
1. Мунньуллан, эбиллэн халыҥаан ис. ☉ Увеличиваться, расширяться в объёме, уплотняться
Суолларын ортолоон эрдэхтэринэ халлаан былыта хаҥыыр, күнү хаххалаан кэбиһэр, хаар түһэн ыһыллар. Н. Якутскай
Хаар аҕыйах хонук иһигэр биллэ хаҥаата, хаамарга сылаалаах. Сэмээр Баһылай
Биирдэ: «Күөл мууһа хаҥаабыт, муҥхалыыллар үһү», — диэн сурах иһилиннэ. ВА ИиТ
2. Элбээн, үксээн ис. ☉ Увеличиваться в количестве, приумножаться
Сүүс тыһыынча дьадаҥы хара көлөһүнүнэн биир баай үбэ-аһа хаҥыыр эбит. Амма Аччыгыйа
Маннык хоһуун айымньылаах үлэлээх кэлэктииптэр кэккэлэрэ хаҥаан истэҕинэ, олохпут өссө уйгуланыаҕа. ССП КҮФ
Кини үөр табалара хаҥаан иһэригэр тус бэйэтин көлөһүнэ тохтон эрэйдэммэт. П. Ламутскай (тылб.)
3. Улаат, дириҥээ, кэҥээн, сайдан бар (хол., билииҥ-көрүүҥ, ис кыаҕыҥ). ☉ Возрастать, умножаться, шириться, крепнуть (напр., о духовном богатстве, силе духа)
Дойдубут дуолан күүһэ Туругура турарыгар, Олохпут барҕа кыаҕа Ордук хаҥыырыгар — Санаа далааһына хабарын Саха барытын сатаатын! Күннүк Уурастыырап
Төрөппүт аҕа, ийэ аатын Түһэн эрэ биэримээриҥ! Хаамар хардыыгыт хаҥаатын, Охсор охсуугут чиҥээтин! Эллэй
Ис-духуобунай баайыҥ хаҥыырыгар көмөлөһөр дьарыктар. «Сахаада»
ср. др.-тюрк. хан ‘довольствоваться; приходить в соответствие с желаемым’,МНТ хаҥҕа, халх. хаҥга ‘удовлетворять’, бур. хангаха ‘снабдить’