1. 1) нареч. прямо, против; навстречу; утары бар= идти навстречу; утары көр = смотреть прямо, в упор; утары тур= а) стать напротив, против кого-л.; б) противодействовать кому-чему-л.; утары эт = противоречить, возражать кому-л.; 2) вопреки кому-чему-л.; утары оҥор = делать что-л. вопреки кому-чему-л.; 2. послелог, упр. осн. и вин. п. напротив, против; прямо; аан утары напротив двери; күнү утары көрүмэ не смотри прямо на солнце; тыал утары против ветра; 3. встречный, противный; утары тыал встречный ветер; утары күүс противоборствующая сила.

ситим сыһыан холб. Бэриллэр санаа инники этиллибиккэ санаабыт, күүппүт курдук буолбакка утарытын, сөп түбэспэтин бэлиэтиири көрдөрөллөр. ☉ Используется для подчёркивания несоответствующего, противоположного характера высказываемой мысли вопреки ожиданию и желанию говорящего (наоборот, вопреки ожиданию). Уол күөгүлүү бараары эрдэ турбута, онто баара, ардах курулаччы түһэ турар эбит
□ Мин эйигин Уоруйах улуута буоллаҕа диэн, Уруулаһар толкуйдаах этим. Онтукам баара, Ураты суолга оҕустарбыт Уһун сордоох диэн Эн баар эбиккин… А. Софронов
Илии баттаан кэбистэ уонна [оҕонньор] эмээхсинин диэки көрөн ылла. Онтуката баара, Өлөөнө кинини кынчарыйыаҕынан кынчарыйан олорор эбит. В. Иванов
Мин дьиҥэр, Охонооһой Лукууһу эрэнэ санаабытым. Онтум баара, хата киһим миигин мөҕөөрү гынар. И. Семёнов

предлог с род. п. 1. (поверх чего-л.) үрдүнэн, таһынан; надеть что-л. сверх рубашки ырбаахы таһынан кэт; 2. (свыше, более) таһынан; работать сверх сил күүһүҥ таһынан үлэлээ; 3. (кроме, помимо) таһынан, үрдүнэн; сверх заработной платы хамнас таһынан; 4. (вопреки чему-л.) таһынан, утары; сверх обыкновения үгэһи таһынан; сверх ожидания күүппүтү утары.

туттул. сыһыан холб. Буолуо да суох эмискэ, туох эрэ эппитин курдук, оҥоһулунна диэн санааны көрдөрөр. ☉ Выражает такую оценку высказывания, согласно которой действие совершается сразу, вопреки ожидаемому
Мин онуоха, өс киирбэх, сөбүлэспит курдук, тахсан хаалбытым. Софр. Данилов
Эмиэ ытан саайбытым, эһэ өс киирбэх өрө ыстанаат, хоолдьугун тэлгэммитэ. И. Гоголев

сыһыан холб. Туох эмэ этиигэ сөбүлэммэт, сөбүлэспэт ‘туох да диэбит иһин’ диэн дэгэттээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает уступительнопротивительное отношение с оттенком возражения, несогласия ‘вопреки всему’: что ни говори, как ни говори
Чэ, төһө да диэбит иһин, Унаарабы дьон айаҕар уган биэрэр сыыһа. С. Никифоров

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санаа хайдах да эргит-урбат, син биир оннук диэн бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает то, что высказываемая мысль с точки зрения говорящего такова вопреки иным суждениям (что ни говори)
Туох да диэ, син биир үчүгэй бырайыак. Н. Лугинов
Чэ, туох да диэ, аны саас бэйэбинэн суорумньу буолан көрүөм буолуо, оттон. Кустук
Туох да диэ, быйыл ыһыыны эрдэ бүтэрэр буоллубут. «Кыым»

туохт. Сөбүлэһимэ; утары бар, утары эт. ☉ Не соглашаться; идти (выступать) против кого-л., поступать вопреки чему-л.
Баһылыгы баттыыр, сокуону туорайдыыр, Олоҕу утарылыыр. А. Софронов
Иван Фёдорович, дьоммут үлэһитэ, кыайыылааҕа сэриигэ сылдьар эбээт. Ону учуоттаа! — диэн Баламаатап утарылаан турар. Н. Якутскай
«Ким утарылаан эрэрий, ыгылытыма!» — диэн кырдьаҕас өттүлэрэ саҥарбыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап

частица словообразующая, образует от прил. наречия, выражающие высокую степень признака действия или состояния: күтүр үлүгэрдик очень сильно, очень громко; түргэн үлүгэрдик очень быстро; улгум үлүгэрдик очень проворно; улахан үлүгэрдик очень громко; эмискэ үлүгэрдик совершенно неожиданно; бачча (или итиччэ, оччо) үлүгэрдик так, настолько (напр. быстро, сильно); баччалаах (или итиччэлээх, оччолоох) үлүгэрдик, маннык (или итинник, оннук) үлүгэрдик то же, что бачча (или итиччэ, оччо) үлүгэрдик с * *ещё большим усилением; *бу *(или ити, ол ) үлүгэрдик вот так вот (напр. сильно, быстро, поспешно); төһө үлүгэрдик как много, сколько (напр. говорить, работать); как долго, сколько (напр. ждать, искать); как, как сильно (желать, хотеть чего-л.) # атын үлүгэрдик вопреки ожиданиям, неожиданно; атын үлүгэрдик айдааран турда вопреки ожиданиям он вдруг шумно запротестовал.

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы санаабытын, күүппүтүн курдук буолбакка, дьыала куһаҕан өттүттэн төттөрү буолан тахсыбытын этэрин, бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Выражает субъективную констатацию обратного, отрицательного результата, возникшего вопреки ожидаемому (но не тут-то было, и что же)
Онтуката, хайа баар, барыта күүппэтэх өттүттэн буолан таҕыста. Күннүк Уурастыырап
Биир эмэ сыл сылдьыах курдук санаабыта, хайа баар, бу бохтон хааллаҕа. Болот Боотур
Үчүгэйдик үөрэммитиҥ буоллар, быйыл уон кылааһы бүтэриэҥ этэ. Хайа баарый, былырыын тохсус кылааска хаалбытыҥ. В. Протодьяконов

предлог с род. п. 1. (напротив) утары, утарыта, туһунан; против дома сад дьиэ утарыта сад баар; 2. (навстречу) утары, өрө; плыть против течения сүүрүгү өрө уһун; против ветра тыалы утары; 3. (вопреки) утары; против его ожиданий кини күүппүтүгэр утары; 4. (враждебно) утары; он настроен против меня кини миитин утары санаалаах; 5. (для борьбы с кем-чем-л.) утары; лекарство против гриппа гриби утары эмп; 6. (по сравнению) тэҥнээтэххэ, =тааҕар; рост продукции против прошлого года былырыыҥҥытааҕар бородууксуйа улаатыыта; 7. в знач. сказ, утары буол; ты согласен? — Нет, я против эн сөбүлэһэҕин дуо? — Суох, мин утарыбын.