восприимчивый, понятливый; үөрэххэ хомоҕой оҕо восприимчивый к учёбе ребёнок; хомоҕой кыысчаан понятливая девчушка # хомоҕой тыл а) меткое, уместное слово, замечание; б) складная, гладкая речь.

1) подпочвенный огонь, подземный пожар (напр. после пала); көрдүгэн түспүт здесь остался очаг подземного пожара; 2) небольшое глубокое озеро; уулаах көрдүгэҥҥэ көтөр түһэр погов. птица на озерцо садится (соотв. где вода, там и утки садятся) # көрдүгэн эттээх оҕо ребёнок, восприимчивый к кожным заболеваниям.

прил. I. (восприимчивый) билэр, билимтиэ, уйан; чувствительный ребёнок уйан оҕо; чувствительный нерв билимтиэ нерв; 2. (ощутимый, заметный) биллэр, эм-сэҕэлэтэр, ыарыылаах; чувствительная разница биллэр ураты; чувствительный удар ыарыылаах охсуу; чувствительная утрата ыарыылаах сүтүк; 3. (нежный, сентиментальный) киһи долгуйар, киһини таарыйар; чувствительный романс киһи долгуйар романса.

даҕ.
1. Кэччэгэйэ суох, дэлэгэй. ☉ Щедрый, нескупой. Кини бэрт дьэллэккэй киһи: бэстилиэнэйин да туран биэрэрин кэрэйиэ суоҕа
2. Улгум, киһи тылын ылынымтыа, сайаҕас; аһаҕас майгылаах, дууһалаах. ☉ Послушный; восприимчивый; отзывчивый, открытый, прямодушный
Эдэр киһи бөппүрүөк, тэбиэс буолар куолута да, мин былыр сүр дьэллэккэй, хоргус этим. А. Софронов

даҕ.
1. Туох эмэ тас дьайыыга бэринимтиэ, сыстымтыа (хол., дьаҥҥа-дьаһахха). ☉ Восприимчивый к внешним воздействиям (напр., к болезням)
Киһи санаата түһэр, ычатын ыһыктынар кэмигэр ордук уйан, ханнык баҕарар ыарыыга ылларымтыа буолар. ФНС ОС
Оҕо олох эрдэ сааһыттан күнүһүн салгыҥҥа утуйууга уонна кэмиттэн көрөн таҥаһын уларытынар буолууга үөрэммит буоллаҕына, ыарыыга ылларымтыата суох буолар. ИБГ ДьОЫа
Өрүс кытыытыгар хортуоппуй хаһыҥҥа ылларымтыата суох буолар. ГСҮЦХ
2. Итэҕэтимтиэ, тылыгар киллэрэр, тиийимтиэ тыллаах-өстөөх. ☉ Доступный для понимания, доходчивый, убедительный (о речи). Татьяна Петровна, кырдьык даҕаны, дьонугар-сэргэтигэр ылларымтыа тыллаах-өстөөх салайааччы
□ Эмтэнэ да, бэрэбиэркэлэнэ да сылдьан көрдөхпүнэ, Валерия Александровна бииргэ үлэлиир дьонугар даҕаны, эмтиир ыарыһахтарыгар даҕаны, олус ылларымтыа. «Кыым»

1. көр ылыныгас
   2
   Нуурай кыра эрдэҕиттэн үөрэҕи ылымтыа этэ, онон тохтоло суох үөрэнэн учуонай-зоотехник дипломнаммыта. П. Аввакумов
   Костя үөрэҕи ылымтыата, сүрэхтээҕэ, билиигэ дьоҕурдааҕа адьас кыра эрдэҕиттэн биллибит. П. Филиппов
   Айылҕаттан сымнаҕас майгылаах буоланнар, Индия сулуоннара «үөрэҕи» ылымтыалар, сорудаҕы толорумтуолар. ГКН МҮАа
2. Кэбэҕэстик сыты билэр, сытымсах (хол,. ыты этэргэ). ☉ Имеющий хороший нюх, восприимчивый к запахам (напр., о собаке)
   Тайах улахан куттал суоһуурун туох-ханнык иннинэ бэйэтин чуор, истигэн кулгааҕынан уонна сыты ылымтыа муннунан билэр. Я. Семёнов
   Тыал кэнниттэн ыт сыты кыайан ылымтыата суох. ҮҮүДь
   Үчүгэй булчут ыт сыты ылымтыа, үчүгэйдик ирдэһимтиэ уонна иччититтэн олус ыраах барымтыата суох буолар. Булчуттарга к.

даҕ.
1. Улгум, элбэхтик этиппэт, дөбөҥнүк сөбүлэһэр идэлээх (киһи). ☉ Послушный, услужливый, отзывчивый (о ком-л.)
Кыргыттар кырдьаҕас ыанньыксыттар сүбэлэрин олус ылыныгастар, төттөрү этэри билбэттэр. С. Окоёмов
Наташа олох бары өрүттэрин олус хомоҕойдук хаба тардан ылан, иҥэринэ охсорго бэлэм ылыныгас дууһалааҕа. Л. Толстой (тылб.)
2. Тугу эмэ кэбэҕэстик ылынар, сыстаҕас, ураты дьоҕурдаах. ☉ Способный, восприимчивый к чему-л.
Худуоһунньук талааннаах оҕолор уруһуй уонна тылынан айымньы үөрэхтэрин ылыныгастара биллэр. ОАП ОДьТС
Саха икки мэйиилээҕин, Уон эттээҕин-тириилээҕин, Сирдиин-халлаанныын ситимнээҕин, уһулуччу ылыныгас Аһаҕас айылгылааҕын Бэл үөрэх билиммитэ. «ХС»

сов. 1. (о чертах лица) уһуктан; лицо обострилось сирэйэ-хараҕа уһук-таммыт; 2. (стать восприимчивее) сытыырхай, кыраҕытый, чуордуй; зрение обострилось көрөрө кыраҕытыйбыт; 3. (ухудшиться) сытыырхай, бэргээ; процесс в лёгких обострился тыҥа ыарыыта бэргээтэ.

аат.
1. Сири аннынан сиэн барар уот (хол., туорпалаах сиргэ өрт ыыттахха). ☉ Подпочвенный огонь, подземный пожар (напр., после пала в торфяной местности)
Көрдүгэн барбыт. ПЭК СЯЯ
Бүөтүр саас өртөөбүт сирин эргийэн көрүөхтээх. Баҕар, ханна эмэ көрдүгэн хаалан алдьархай тахсыа. Р. Кулаковскай
2. Көрдүгэн уота сиэбит сирэ. ☉ Местность, где был подземный пожар; почва, сформировавшаяся после пожара в грунте
Ол умайбыт халыҥ ойуур көрдүгэниттэн күөх ойуур үүммүтэ. Т. Сметанин
3. Уот сиэбит сиригэр үөскээбит дьоҕус гынан баран дириҥ көлүйэ. ☉ Небольшое, но глубокое озеро, возникшее на месте, где был подземный пожар
Мин туран, көрдүгэммин төгүрүйэ сүүрэн тиийэн, тумуһунан киирэн, харса суох уулаан имиттим. Н. Неустроев
Көрдүгэниттэн икки ыаҕайанан уу баһан тахсан иһэр. А. Сыромятникова
4. көсп. Туох эмэ онтон тарҕанар, тэнийэр, мустубут, түмүллүбүт сирэ. ☉ Место, откуда что-л. распространяется, очаг, средоточие чего-л.
Берлиҥҥэ олохсуйбут сэрии көрдүгэнэ икки төгүллээн Европаны бүтүннүүтүн кутаа уотунан умаппыта. Софр. Данилов
Хаҥалас улууһугар ыарыы турбут көрдүгэннэрин хаптаталаабыта. П. Филиппов
Германия, дворяннар уйаларынан туолбут буолан, ороспуонньуктар көрдүгэннэрэ этэ. АЕВ ОҮИ
♦ Көрдүгэн үрдүгэр олорор курдук — туох эрэ куһаҕан буоларын күүтэн, куруук сэрэнэн, биир кэм ньиэрбэҥ күүрэн (сырыт, олор). ☉ Жить как на вулкане
Уорбутун билэннэр кэлэн тутан ылыахтара диэн көрдүгэн үрдүгэр олорор курдук сылдьар. «ХС». Көрдүгэн эттээх — кэбэҕэстик бааһыра, сүһүрэ охсор эттээх, кэбирэх эттээх (үксүгэр оҕо туһунан). ☉ Восприимчивый к кожным заболеваниям (обычно о детях). Көрдүгэн эттээх оҕо

даҕ.
1. Дьоҥҥо эйэҕэс майгылаах, дьон кыһалҕатын чугастык ылынар, өйдүүр, тоҥкурууна суох. ☉ Чуткий, отзывчивый, добрый (напр., о характере, отношении). Сайаҕас сыһыан. Сайаҕас майгылаах
□ [Василий Петров:] Сүрдээх сайаҕас, сүрдээх өйдөөх киһи эбиккин, сүрэхпин үөртүҥ. П. Ойуунускай. Санньыйбыт олохтоох Сахачаан омук дьонугар Сайаҕас доҕор буолбутуҥ, Саргы туһун туойбутуҥ. Амма Аччыгыйа. Сайаҕас, үчүгэй майгылаах, үтүө санаалаах киһи бэйэтэ төрүөҕүттэн култууралаах. Далан
Кэпсэтэн, билсэн бардахха, кинилэр бары амарах сүрэхтээх, сайаҕас дьон эбиттэр. А. Фёдоров
△ Киһи оннук майгытын көрдөрөр, оннук санаатын этэр. ☉ Выражающий чуткость, отзывчивость, доброту человека (напр., о словах, голосе, улыбке). Мин кимтэн да маннык нарын, Сайаҕас тыллары истэ илигим… И. Гоголев
Өлөксөй сайаҕас, дьэҥкэ куолаһынан дакылаатын саҕалаата. В. Протодьяконов
2. көсп., поэт. Киһи сүрэҕин-быарын ортотунан киирэр, сылаас, минньигэс (хол., мутукча тыллар сыта). ☉ Приятный, ласковый (напр., о ветре, запахе)
Карпат хайатын сайаҕас тыала кини биһигини бигээбитэ. Л. Попов. Сайыҥҥы күннээх чагда Сайаҕас чэбдик сыта Саймаарыйа тарҕанна, Санаам чэҥэ уулунна. В. Миронов
Саас сайаҕас салгынныын, күөх илгэлиин мин дьиэбэр кутуллан киирдэ. Т. Сметанин
3. Тугу баҕарар ордук хомоҕойдук, ордук сатаан өйдүүр; хомоҕой өйдөөх. ☉ Понятливый (человек); восприимчивый, пытливый (ум)
Прогимназияҕа киирбит чунуобунньуктар, атыыһыттар, олохтоох сахалар оҕолорун ортолоругар сайаҕас өйдөөх, үтүө санаалаах ыччаттар эмиэ бааллара. П. Филиппов
♦ Санна сайаҕас, өттүгэ үүттээх — аһаҕас сарыннаах, үүттээх өттүктээх киһи диэн курдук (көр аһаҕас). Көр бу, дьиэлээх киһи! Санныҥ сайаҕас, өттүгүҥ үүттээх курдук эбиккин. Саха фольк.