несов. что 1. бил, өйдөө; чувствовать голод аччыктаабыккын бил; чувствовать красоту кэрэтин өйдөө; 2. (воспринимать интуицией, предчувствовать) таай, сэрэй; он чувствовал, что придут гости кини ыалдьыттар кэлэллэрин сэрэйбитэ; она чувствовала, что её ждёт туох күүтэрин кини сүрэҕинэн таайара; 3. (понимать, осознавать) билгэлээ, (сүрэххинэн) таай, сэрэй; # давать чувствовать кому-л. таайтара эт, таайтар; давать себя чувствовать бэйэҕин биллэр, бааргын биллэр; как себя чувствуешь? хайа, хайдаххыный?

туохт. Тугу да кыайан өйдөөбөт, быһаарбат буол (хол., олус сылайан). ☉ Утратить способность воспринимать что-л. (от усталости, громкого шума, яркого света)
Оҕонньор дэлби сылайан, килээ-халаа буолбут, киһи саҥатын олох өйдөөбөт. — [Макаар] аар-маар, килээ-халаа буолан, аҕыстан тураахтаата. Суорун Омоллоон

аат. Сүрүн кэтит хаптаҕай иҥиирэ. ☉ Шейная мышца
[Баай киһи чохороонунан] атын кириҥэтин быһа быраҕан өлөрөн түһэрбит. Саха ост. I. Кулуба уолу кириҥэтин тутан көрөр. Саха сэһ
1977. [Андаатар] кириҥэтиттэн тэһэ ытырбыт кииһин маҥнай дэйбиир курдук онно-манна быраҕаттаата. МЕА БХ
♦ Кэтэҕин кириҥэтэ тарта — тугу эрэ олох сөбүлээбэтэ, абааһы көрдө; өһөстө. ☉ Совершенно не воспринимать, ненавидеть что-л.; показать строптивость. [Түөтэ Сима:] Эмиэ дьэ кэтэҕин кириҥэтэ тарта ээ. И. Семенов. Кэтэһэн (күүтэн) кириҥэтэ көһүйдэ — олус өр кэтэстэ. ☉ Очень долго ждать, заждаться
[Ананий] күүтэн кириҥэтэ көһүйдэ. М. Доҕордуурап
[Бөтөс Бүөтүр:] Кэтэһэрбитигэр кириҥэбит көһүйдэ. В. Протодьяконов
Кэтэһэ сатаан кириҥэм көһүйбүтүн кэннэ биирдэ былаах көһүннэ. С. Тумат
ср. уйг. киниҥэ ‘позже’, алт. кин ‘сзади’

туохт. Тугу эмэ оҥоро, бүтэрэ охсон биэримэ, тарт, хойутат. ☉ Постоянно откладывать, задерживать, затягивать какое-л. дело
Үнүргүттэн дьоно көһөрүөх буолан кэпсэтиһэн көрө-көрө, уһатан-кэҥэтэн испиттэрэ. В. Яковлев
Сэргэй ханнык баҕарар үлэни сыһан-соһон уһатары-кэҥэтэри сөбүлээбэт биир бэртээхэй хаачыстыбалаах. «Чолбон»
Уһата-кэҥэтэ барбакка, оҕолор үлэлэригэр туруммуттара. «ББ»
♦ Уһатан-кэҥэтэн өйдөө — уһунукиэҥи санаа, ырытан көр, ырыҥалаан өйдөө. ☉ Воспринимать что-л. глубже и шире, обдумывать, анализировать
Эдэр сааска ону-маны уһатан-кэҥэтэн, ырыҥалаан, аттаран өйдөөбөккүн. Н. Босиков
Мин Сэргэйим аттаран, уһатанкэҥэтэн, түгэхтээн-төрүттээн өйдүүр диэни билбэт киһи этэ. В. Гаврильева

туохт., кэпс.
1. Олус куһаҕаннык, киһи сиэригэр баппаттык быһыылан, кэбилээ. ☉ Сделать что-л. очень скверное, предосудительное, выходящее за пределы допустимого
Мин сөбүлүүр дьоннорбун батан ыытаргыт, үтүө дьүһүммүн көрүҥ, хайдах дьаабылыыгыт - дьаабылааҥ! А. Софронов
Буолаары буолан, олох дьиэбит таһыгар дьаабылаабыттар [ынахпытын өлөрөн сиэбиттэр]. Болот Боотур
Хата, нохоо, кистээмэ, [бандьыыттар бырааппын] ханна тириэрдэн, хайдах дьаабылаан өлөрбүттэрин кэпсээ. Эрилик Эристиин
△ Тугу эмэ олус куһаҕаннык оҥор. ☉ Делать что-л. очень плохо, из рук вон плохо
Оо, дьэ, куһаҕан да сүгэ буолаахтаатаҕыҥ - бука, букатын сүрэҕэ суох уус дьаабылаабыт сээбэһэ буолуоҥ ээ. Суорун Омоллоон
Чэ, Ылдьаа, биирдии кылгас ырыата дьаабылаан көрүөх, санааларын нус гына таарыйа. Эрилик Эристиин. «Оо, дьэ, хайдах эрэ ыан дьаабылыыгын, холур баҕайы киһи, - диир Трынкина. - Урут ынаҕы ыан көрө илик инигин?» В. Яковлев
2. Өйдөө-дьүүллээ, быһаар (буолб. ф. тут-лар). ☉ Понимать правильно, воспринимать адекватно
Тиирбит дүҥүр сирэйдэнэн, Бэлэһигэр биэс иннэлэнэн, Саҥарарын дьаабылаабат. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тыаһы-ууһу киһи дьаабылаан билбэт буолла. М. Доҕордуурап

1. Кими эмэ кэтэҕиттэн ыл. ☉ Брать, хватать кого-л. сзади за шею, нападать сзади (о зверях)
   Бэдэр сиэмэх бэрт сэрэх: сонордоһо сатаабат, Сойуолаһа соруммат — Кэтээн туран кэтэхтиир, Саһан баран хаалдьыктыыр. С. Васильев
2. Атах таҥаһыгар кэтэхтэ олорт, бэргэһэҕэ кэтэҕи тик. ☉ Пришивать задник (к обуви, шапке).
3. Ким, туох эмэ кэлин (улаҕа, уҥуоргу) өттүн былдьаа. ☉ Быть, оказаться сзади (с тыловой стороны) кого-л.
   Үрүҥ ньыкаа даамкаҕа тахсаары да хараҕы ылар бириэмэтигэр харалар …… сиэртибэлээн баран, даамканы кэтэхтээн тэҥнэһэллэр. НСС ОоО
4. көсп. Көнөтүнэн өйдөөбөккө, эргитэн, киитэрэйдии сатаа. ☉ Воспринимать сказанное не прямо, а подозревать какие-л. подвохи, задние мысли; хитрить, иметь задние мысли, проявлять коварство
   Эн тоҕо нарын итэҕэлгин Киһиэхэ барытыгар аныыгын Кэтэхтиир туһунан санаабакка? Н. Харлампьева
   Көр, Тархаевыҥ ити да буоллар киһи киһитэ ээ. Бэрэбиэркэлии кэлэ сылдьар диэн кэтэхтээбэт буоллаҕа, хата үөрэ-көтө көрсөр. В. Ойуурускай
   Киһи диэн дьиибэ даҕаны, мээр кэтэхтээн өйдүү сатыыр. «ХС»
5. Киһи тылыгар киириммэт буол, өһөс. ☉ Не слушаться, перечить, упрямиться
   Хайа, туох буолан кэтэхтээтиҥ. ПЭК СЯЯ

туохт.
1. Кимнээҕитугу эмэ холбооттоо, кинилэр ыккардыларыгар сибээһи олохтоо. ☉ Соединять кого-что-л., устанавливать связь между кем-чем-л.
Сирбит үрдүн ситимнии, Тимир суоллары Тэрийдибит. Эллэй
Сири кырсынан Ситимнии сылыгыраабыт Сибээс быаларыгар Сэнэрээттэр түстүлэр. С. Васильев
Тиэкис ис хоһоонун ситимнээн кэпсээһин оҕо кэпсиир дьоҕурун сайыннарар. ОМЕ БМЫ
2. Туох эмэ буолбуту, буолуохтааҕы атыттары кытта сибээстээн өйдөө, ылын, кинилэри кытта сибээстээҕин бул. ☉ Воспринимать какое-л. событие в связи с другими событиями, фактами, устанавливать связь, зависимость между ними
Бээһээни, бүгүнү, сарсыны Барытын ситимнээн өйдүү Соруйан дуоһуйа-астына Сирийэн мусуойу көрдүм. Баал Хабырыыс
И.В. Пухов айыы бухатыырдара абааһы уолунуун күөн көрсүһүүлэрин, киһи айылҕа амырыын күүстэрин кытта охсуһуутугар сөпкө ситимниир. Эрчимэн
Оҕо остуоруйаны олохтон араарбат, бииргэ ситимниир. «ХС»

туохт.
1. Кимиэхэ эмэ хайдах эмэ сыһыаннаах буол, киниэхэ, кини туһугар хайдах эмэ быһыылан. ☉ Относиться к кому-л. как-л., проявлять какое-л. отношение к кому-л.
Урут мэлдьи сэнээбиттии өһүөннээхтик көрөр бэйэтэ, кэлин миигин өйдөөн, сүрдээх истиҥник сыһыаннаста. Н. Лугинов
Сергей бастаан утаа тымныытык сыһыаннаһыах курдук буолбута, кэлин улам ааһан истэ. В. Яковлев
Убайым Семён Михайлович дьиэ кэргэнэ бары миэхэ истиҥник, эйэҕэстик сыһыаннаһаллар, мин сынньалаҥым кыһалҕата, түбүгэ суох буоларыгар баҕараллар. «ХС»
2. Тугу эмэ хайдах эмэ ылын, хайдах эмэ ылынан толор. ☉ Воспринимать что-л. как-л. (напр., жизнь)
Дьүүллэһиллэр боппуруоска хайдах сыһыаннаһарын симиктик, быһаччыта суохтук этэр. ОАП ОТХ
Үлэҕэ-хамнаска дьоҕурдаах, олоххо дьиппиэнник сыһыаннаһар, арыгыга да, табахха да уймамматах уолчааны сотору биригэдьииринэн анаабыттара. ЧКС ЫаЫЫ
— Мин этэрим хайдаҕый? — Эн этэриҥ сөп буолан баран, мин балаһыанньабар эн хайдах сыһыаннаһыаҥ эбитэ буолла. «ХС»
3. Тугу эмэ кытта туох эмэ ситимнээх буол, тугунан эмэ ситимнэс. ☉ Строить отношения с кем-л.; быть связанным с чем-л.
Ол эн кинилэри кытта кэлэр өттүгэр хайдах сыһыаннаһар суолу тобулунаргар көмөлөһүөҕэ. Р. Баҕатаайыскай
Сыһыаннаһар киһигин син биир бэйэҥ кэриэтэ санааҥҥын, кини киһилии достоинствотын өрө тутуохтааххын. ПБН КДьСО
Этии биир уустаах чилиэннэрэ биир тылга сыһыаннаһаллар уонна биир ыйытыыга эппиэттииллэр итиэннэ этиигэ биир чилиэн буолаллар. ПНЕ СТ

туохт.
1. Истиҥник сыһыаннас, аймаҕырҕаа. ☉ Относиться по-родственному к кому-л., проявлять родственные чувства
Тырынкаайап кыыһын Сиипсэп учуутал уруурҕаан, кыһанан-мүһэнэн үөрэтэ, өйдөтө сатыыра. Н. Якутскай
Абыраамап …… ырааҕынан аймаҕым этэ да, үөрэхтээх, учуутал киһи буолан, миигин бэйэтигэр тэҥнээн уруурҕаабат этэ. Эрилик Эристиин
Кини Өнөртөн төрүттээх, Көскөө Өндүрэйин эдьиийэ, Өнөрдөрү сүрдээҕин уруургуур. КНЗ ОО
2. Кимиэхэ эмэ бэйэҥ аймаххар курдук, аймахтыы сыһыаннас (хол., атын омук киһитигэр). ☉ Воспринимать кого-л. (напр., человека другой национальности) как родственника
Деникин саллааттара миигин тутаннар ытаары илдьэ истэхтэринэ, Деомид Бакланов уруурҕаан «куот» диэн сибис гыммыта. Н. Якутскай
Бука, сэрэйдэххэ, кинилэр онно олохтоох саха норуотун тугунан эрэ таптаабыт, уруурҕаабыт эбит буоллахтара. Суорун Омоллоон. Сахалар бэйэлэрин курдук кыараҕас харахтаах толуу көрүҥнээх монгуол уолаттарын уруургуу көрдүлэр. «Күрүлгэн»
3. көсп. Тугу эмэ бэйэҕэр чугастык ылын. ☉ Быть душевно расположенным к чему-л.
Кыталык бу ыраах Кыраайы уруурҕаан, Хотугу хомурах Хаар курдук, мап-маҥан. И. Гоголев
Бу сири мин хайдах эрэ бэйэм дойдубар чугаһата, уруургуу көрдүм. И. Семёнов
Ол ынаҕы бэйэбэр уруургуу санааммын, киэһэ хараҥардаҕына биир көтөх оту күрүө таһыгар быраҕан биэрээччибин. С. Юмшанов

туохт.
1. сап I диэнтэн атын. туһ. Аан сабылынна. Маҕаһыын сабыллыбыт
□ Быыс сабыллаатын кытары …… сыанаттан сүүрэн тахсыбыта. Н. Лугинов
Манан биир сүрүн дохуот киллэрэр салаалара сабылынна. Эрилик Эристиин
Гаврил Романович ынах кэмиттэн-кэмигэр сабылларын ситиһэр. ҮБНьТ
2. кэпс. Туга эмэ суох буолан кыһалҕаҕа ыллар, буорайар суолга киир, ыал аатыттан аас. ☉ Быть лишённым самого необходимого для жизни, оказываться в бедственном положении, бедствовать. Дьиэнэн бары ыалдьан сабыллыах курдукпут
□ Итинтикэтэ [үрдүкүлэргэ бэлэҕэтуһаҕа] суох букатын сабыллыах дьоммут. Н. Лугинов
[Кэччэгэй Кэтириинэ уолугар:] Киһи киһини сөбүлээн да сынньар баҕайы. Саах күрдьээччитэ суох сабылыннахпыт ити. Эрилик Эристиин
♦ Аана сабыллыбат кэпс. — (ханна эмэ) сылдьааччылар быыһа суох кэлэллэр, (ким эмэ) кэлээччилэртэн быыс булбат. ☉ Нет отбою от посетителей, гостей (букв. дверь не закрывается)
Кырдьык, куораччыттар кэллэхтэрин күн Мещеряковтар дьиэлэрин аана сабыллыбатаҕа. И. Федосеев
Буруота сабылынна көр буруо. Арай истиллэр: былыр буолуталыыр ынырык ыарыылартан ыал ыалынан буруота сабылларын, аас-туор сут дьыллар суодуйдахтарына иэримэ дьиэлэр иччитэхсийэллэрин. Айталын. Хараҕа сабылынна кэпс. — 1) хараҕа ыалдьар эбэтэр көрбөт буолар. ☉ Утрачивать на время способность видеть; терять зрение. «Илииҥ тугу гынарын хараҕыҥ көрбөт дуо? — Эмээхсин дьиппиэнник ыйытта. — Икки хараҕыҥ сабыллыбыта дуо эйиэнэ?» Амма Аччыгыйа
Бу булт саҕана хараҕынан сабыллан иэдээн буолуо. Болот Боотур; 2) киһи билиэҕин, өйдүөҕүн билбэт-көрбөт, кыайан өйдөөбөт. ☉ Перестать замечать, понимать, воспринимать происходящее вокруг
[Кыталык кыыл Ньургун Боотурга:] Икки хараҕыҥ сабыллыбыт эбит, Икки кулгааҕыҥ бүөлэммит эбит [оччолоох сураҕы истибэт буола]. П. Ойуунускай
Оо, харах сабыллара муҥ да буолар эбит, саамай табаарыһым дии саныырым, онтукам киһим ол күлүү-элэк оҥосто сырыттаҕа. «ХС»; 3) өлөр, тыына быстар. ☉ Умирать (букв. глаза закрываются)
Хааннарым тохтоннор, мин өлөн эрэбин, Хараҕым сабыллан мин ииҥҥэ киирэбин. П. Ойуунускай