одолевать, побеждать; осиливать; превосходить в чём-л.; кини миигин күүһүнэн баһыйар он превосходит меня в силе.

1. прич. от восходить; 2. прил. ере тахсар; тахсан эрэр; үрдээн иһэр, күүһүрэн иһэр; восходящее солнце тахсан эрэр күн; восходящее движение күүһүрэн иһэр хамсааһын; # восходящее ударение лингв, үрдээн тахсар охсуу; восходящая звезда (о человеке) аатыран иһэр киһи (туох эмэ идэҕэ, үлэҕэ).

1) складывать вдвое, пополам; бүгүлээн хат = ссучивать, сложив вдвое (верёвку, нитку); 2) перен. превосходить; өйүнэн бүгүлүүр он превосходит его умом.

побуд. от баһый =; мин киниэхэ күүспүнэн баһыйтарабын он меня превосходит в силе; өстөөх баһыйтарда враг побеждён.

давать, показывать результат (превосходящий ранее достигнутый); превосходить (в несколько раз); устаны ойууга миигин куоһарар в прыжке в длину он превосходит меня; үстэ куоһар = сделать в три раза больше (чем намечено); куһу куоһаран түһэр = стрелять в нескольких уток сразу.

I 1) превосходить кого-л. в чём-л.; кини күүһүнэн миигин сабырыйар он силой превосходит меня; 2) быть больше (по количеству); сүүһүнэн сабырыйар на сотню больше; икки бүк сабырыйар в два раза больше.
II нависать; сыыр хааһа сабырыйбыт навис крутой берег; сабырыйбыт хаастаах с нависшими бровями.

туохт.
1. Туохха эмэ өрө таҕыс, өрө ытын. ☉ Восходить, подниматься вверх
Айан дьоно Ааны сабан, Аартыгы дабайан барар күннэригэр Алҕаабыттара эбитэ үһү. С. Зверев
Оо, дабайардаах эбиппин ээ, Сапун хайа, Тоҕус хаттыгастаах бэйэҕин. Н. Босиков. Сыыры дабайан тахсан иһэн, мастан иҥнэн, умса барда. А. Федоров
2. көсп. Туохха эмэ өрө үүн, саҥаны ситис. ☉ Добиваться успеха, роста в чем-л.
Улуу Ленам! Олох мөҥүөнүн дабайарбар Чай тааскыттан үктэл уураар. Р. Баҕатаайыскай
Хаптаҕай дьоно үтүө үгэстэри салҕаан үлэ, дьол хайатын өрө дабайаллар. «ХС»
тюрк., монг. даба

1) распространяться; ыарыы сир-дойду устун диэлийбит болезнь распространилась повсеместно; илиитин бааһа диэлийэн тахсыбыт рана на его руке увеличилась; 2) уст. брать верх над кем-л., превосходить кого-л.

туохт.
1. Тыаҕа, ойуурга бар. ☉ Отправляться в лес
Тыаҕа таҕыс диирбитин биир тылынан тыалаа диэхпитин сөп. Багдарыын Сүлбэ
Онно эйэлээх пааралар Уҥуоргу тыалыыллар дуу, тугуй? Н. Некрасов (тылб.)
△ Тайҕаҕа күндү түүлээҕи бултуу бар. ☉ Отправляться в лес, тайгу на промысел, охоту
[Булчут] киһи үс сыллаахха, биир уолчааны доҕор оҥостон, тыалыы барбыттаах. Л. Попов
Биирдэ маннык түбэлтэ буолбут: ааттаах сэһэннээх оҕонньору кытта тыалыы сылдьыбыт. Кустук
Онон Иван …… Спиридон Фёдоровтыын аан маҥнай ыраата тыалаабыта. «Кыым»
2. Куораттан тыа сиригэр таҕыс, дэриэбинэҕэ бар. ☉ Выезжать из города в сельскую местность, уезжать в деревню
Арамаан кэлэр-барар, куораттыыртыалыыр. Амма Аччыгыйа
Оҕолуу ахтыбыт куораппын кэннибэр хааллардым, …… Киэҥ айан суолунан тыалаатым! М. Тимофеев
3. түөлбэ. Хайаны дабай, хайаҕа таҕыс. ☉ Подниматься, восходить на гору
Дьэһиэй сахалара: «Тыалаа», — диэтэхтэринэ, ону эн «хайаны дабай, хайаҕа таҕыс» диэтилэр диэн өйдүөхтээххин. Багдарыын Сүлбэ

1) протягивать руку, пытаясь схватить кого-что-л.; 2) перен. разг. в отриц. ф. намного превосходить, иметь явное преимущество (напр. в спортивных состязаниях); хапсаҕайга миигин сабдыппат я ему не пара в хапсагае (см. хапсаҕай 2).