частица
1. Этэ. Ты бы подождал - эн күүтүөн этэ. 2... киһи,... киһи ньии. Купить бы - атыыласпыт киһи ньии. Увидеть бы - көрбүт киһи

частица разг. буоллар... этэ, эбитэ буоллар, буоллар; если бы не дождь, мы бы уехали самыыр түспэтэҕэ буоллар, биһиги барыах этибит; ты бы отдохнул немного эн кыратык сынньана түһэриҥ эбитэ буоллар.

предл
I (в. п.)
төһөҕө буолбуту көрдөрөр предлог (в 10 часов - 10 чааска, во время урока - уруок кэмигэр, во время ледохода - муус барыыта; во время работы - улэ саҕана, үлэ кэмигэр; в течение 3-х дней - 3 күн устатыгар; в октябре - алтынньыга; в двадцатом веке - сүүрбэһис үйэҕэ)
туох эрэ иһигэр киирбити көрдөрөргө туттуллар (в лесу - тыаҕа, в чашку - чааскыга)
II (пр. п.)
иһигэр (в сумке - суумка иһигэр, суумкаҕа)

поедем в Табагу - Табаҕаҕа барыах;
поступил в школу - оскуоаҕа киирдэ;
он приедет в октябре - кини алтынньыга киэлиэҕэ;
в мешке - куул иһигэр

см. в; во весь рост тыыллан, чиркэйэщ во имя аатыгар, иннигэр, туһугар; во исполнение толорууга, толорон туран; во главе баһылыктаах.

нареч
атаҕын муҥунан, буута быстарынан

нареч
туох да буолтун иһин

частица
сэрэнэри көрдөрөр. Как бы не опоздать - хойутаабатах киһи. Как бы не сломалось - алдьамматар ханнык

частица
да (күүһүрдэр тыл). В классе ни одного ученика нет - кылааска биир да үөрэнээччи суох. Ни шагу не отошел - биир да хаамыыны тэйбэтэ

предл.
да
ни одного нет - биир да суох

II отделяемая часть мест, никто, ничто, никакой, ничей да; это ни к чему не приведёт ити туох да туһаны биэриэ суоҕа; он ни о чём не говорил кини туох да туһунам эппэтэҕэ, тугу да саҥарбатаҕа; ни от кого не знаю кимтэн да билбэппин; # ни за что туох да иһин, туох да туһугар.

I частица и союз да; ни одна книга не потеряна биир да кинигэ сүтэриллибэтэ; на нёбе ни облачка халлааҥҥа биир да былыт суох; ни шагу дальше биир да хаамыыны эбии барыма; кого ни спрошу, никто не знает кимтэн да ыйыппытым иһин, ким да билбэт; кто ни увидит это, удивится маны ким да көрдөҕүнэ дьиктиргиэҕэ; ни встать ни сесть турар да, олорор да кыах суох; ни взад ни вперёд иннинэн да, кэннинэн да (барбат); # нини разг. 1) букатын, олох, адьаһын; вы курите?—Ни-нй, мне врачи запретили эн табах тардаҕын дуо?— Букатын, врачтар боппуттара; 2) саараама; чтобы мне помочь, на этот счёт он ни-нй кини миэхэ көмелөһөр чааһынан—саараама.

союз
да... да (даҕаны... даҕаны). Не взял ни карандаша, ни ручки - харандааһы да, уруучуканы да ылбатах

союз
то же, что «потому что»

союз
төрүөтү (биричиинэни) этэргэ туттуллар. Ему сделали замечание, потому что он часто опаздывает - субу-субу хойутуурун иһин, кинини сэмэлээтилэр

нареч.
ол иһин

I союз арыт; огонь то разгорался, то затухал уот арыт күөдьүйэн кэлэрэ, арыт умуллан барара; # и то ол да, ону да; хожу только в кино и то редко арай киинэҕэ сылдьабын, ону да хаһан эмэ.

II с. см. тот.

III частица оччоҕо (сороҕор туспа тылбаастаммат); если будет собрание, то меня не ждите баҕар мунньах буолуо, оччоҕо миигин күүтээйэҕит.

есть союз 1. (а именно) ол аата, атыннык эттэххэ; я был там в пятницу, то есть пятнадцатого марта мин онно бээтинсэҕэ сылдьыбытым, атыннык эттэххэ кулун тутар уон биэс күнүгэр; 2. (точнееговоря) дьиҥинэн, чуолкай-даан эттэххэ; я упал, то есть не упал, а поскользнулся мин оҕуттум, дьиҥинэн, охтуу буолбатах, халтарыйдым.

союз
ол аата, атыннык эттэххэ

союз
1. Оччоҕо. Если будет холодно, то затопи печь - тымныы буоллаҕына, оччоҕо оһоҕу оттоор. Сорох түбэлтэҕэ нууччалыы, сахалыы бу ситим тыллар (то... оччоҕо) туттуллубаттар. 2. Бэйэ-бэйэлэрин солбуйсар предметтэри, дьайыылары уо. д. а. этэргэ туттуллар. Идет то снег, то дождь - арыт хаар, арыт самыыр түһэр

нареч
сибилигин, субу аҕай. Он только что был здесь - кини сибилигин аҕай манна баара

I союз.
уустук этиилэргэ араас суолтаны биэрэр тыл. Сказал, что он сделает - оҥоруом диэн эттэ. Понял, что сова полезна - мэкчиргэ туһалааҕын өйдөөтө. Сделано так, что не сломаешь - алдьаммат гына оҥоһуллубут
II мест.
туох, тугуй

сущ.
туох

I мест. I. вопр. и относ, (указывает, о каком предмете, явлении идёт речь) туох (сороҕор туспа тылбаастаммат); что с вами? туох буоллуҥ?; что случилось? туох буолла?; что это такое? бу тугуй?; сделайте вот что дьэ, туохтаа; та книга, что лежит на столе остуолга сытар кинигэ; 2. вопр. (каков, в каком положении) хайдаҕый; что больной? ыарыһах хайдаҕый?; 3. вопр. (почему, зачем) тоҕо, туохтан; что ты так кричишь? тоҕо бачча хапыытыыгын?; что ты задумался? туохтан санааҕа түстүҥ?; 4. вопр. разг. (сколько) төһө, хас; что стоит книга? кинигэ төһөҕө тура-рый?; 5. неопр. разг. (что-нибудь) туох эмэ; чуть что туох эмэ буоллар эрэ; если что случится, скорее извести өскөтүн туох эмэ буолла ҕына, биллэрэ охсоор; # а что? туох баарый?; (уж) на что... 1) төһө да... ипин; уж на что он упрям, но и его мы уговорили төһө да өсөһүн иһин, кинини да тылбытыгар киллэр-дибит; 2) оннооҕор; на что лучше оннооҕор ордук; ни за чём туох да тупата суохха; ни к чему туох да наадата суох; ни с чём разг. туга да суох; уйти ни с чём туга да суох бар; с чего разг. туохтан; что за туох; ни за что туох да иһин; ни за что, ни про что или ни за что, ни про что таак, мээнэ; что и говорить разг. тугун этиэҥ баарай; что ты? туох буоллуҥ?, айыбыын!, хайа доҕор!; что было сил күүс төһө баарынан; что есть духу тыын төһө баарынан.

II союз 1. (присоединяет придаточное предложение к главному): досадно, что ты опоздал эн хойутаабытыҥ абалаах; такой тяжёлый, что не поднять киһи кыайан көтөх-пөтүн курдук ыарахан; он сказал так тихо, что никто не слышал ким да кыайан истибэтэ, кини оннук кыратык саҥарда; 2. (с частицей "ни" и без неё) аайы, эрэ буоллар; что ни день, крепнет борьба за мир во всём мире күн аайы аан дойду үрдүнэн эйэ иһин охсуһуу бөҕөр-гөөн иһэр; 3. (с повторением указывает на безразличие, равнодушие в отношении чего-л.) да; что в городе, что в деревне куоракка да, дэриэбинэҕэ да (син биир); # что в лоб, что по лбу погов. хайата да син биир.

частица
эрэ. Кто-то - ким эрэ. Где-то - ханна эрэ.Когда-то - хаһан эрэ

частица 1. выделительная: обещать-то обещали, а не выполняем эрэннэрэрин эрэн-нэрбиппит да, толорбоппут; 2. неопр. эрэ; кто-то ким эрэ; где-то ханна эрэ; что-то туох эрэ; откуда-то хантан эрэ.

частица
буоллар, эбитэ буоллар
ты бы отдохнул - сынньанарыҥ буоллар

вводн. ел. иккиһинэн.

нареч.
бастакытынан

вводн. ел. бииринэн.

нареч. ханна эрэ; где-то прозвучал гудок машины ханна эрэ массыына гудога иһилиннэ.

нареч. тоҕо эрэ; он зачем-то приходил сюда кини тоҕоэрэ манна кэлэ сылдьыбыта.

нареч.
хайдах эрэ

нареч. 1. (в некоторой степени, несколько) хайдах эрэ; он говорит как-то непонятно кини хайдах эрэ өйдөммөттүк саҥарар; 2. (каким образом) хайдах эрэ; как-то он сдаёт экзамен? экзаменнарын хайдах эрэ туттаран эрэр буолла?; 3. (однажды) хайдах эрэ биирдэ, биирдэ; я как-то встретил его на улице мин кинини хайдах эрэ биирдэ уулуссаҕа көрсүбүтүм; я как-то раз был у него мин киниэхэ хайдах эрэ биирдэ сылдьыбытым; 4. в знач. частицы, разг. (а именно) чуолаан (манныктар); он купил фрукты, как-то: виноград, сливы, груши кини фрукта атыыласпыт, чуолаан: виноград, слива, груша.

мест
ханнык эрэ

мест. 1. (неизвестно какой) ханнык эрэ; вас спрашивал какой-то человек эйигин ханнык эрэ киһи ыйыталаспыта; 2. (при приравнивании) ханнык эрэ; он какой-то чудак кини ханнык эрэ дьиибэ киһи.

нареч.
хаһан эрэ

нареч. .1. (в прошлом) хапан эрэ; когда-то я был с ним знаком хапан эрэ мин кинини кытта билсэрим; 2. (в будущем) хапан эрэ; когда-то она придёт хапан эрэ кини кэлиэ.

мест, туох эмэ, ханнык эмэ, кыра; мне нужно вам кое-что сказать мин эйиэхэ кыраны этиэхтээхпин; кое-что есть ханнык эмэ баар.

см. кое-что.

мест
хаһыс эрэ, хайалара эрэ

мест.
ким эрэ
кто-то пришел - ким эрэ кэллэ

мест, кимэрэ; кто-то заходил к вам ким эрэ эйиэхэ киирэ сылдьыбыта.

нареч.
ханна эрэ

нареч. ханна эрэ; он куда-то ушёл кини ханна эрэ барбыт.

нареч
хантан эрэ

нареч. хантан эрэ.

нареч. (по какой-л. причине) туохтан эрэ.

нареч
тоҕо эрэ

нареч.
тоҕо эрэ

нареч. тоҕо эрэ, туохтан эрэ; он почему-то не пришёл кини тоҕо эрэ кэлбэтэ.

нареч
төһөтө эрэ

частица разг. I. (в том-то и дело) дьэ ол, оннук эбит дуо; вот тото и есть дьэ ол буоллаҕа дии; 2. (так вот почему) ол да иһин; тото вы бойтесь ол да иһин эн куттанар эбиккин.

мест
кимиэнэ эрэ

нареч.
кимиэнэ эрэ, ким эрэ

мест, кимиэнэ эрэ, ким эрэ.

мест, туох эмэ; взять что-либо почитать ааҕа түһэргэ туохта эмэтэ ыл.

мест
(что-либо) туох эмэ

сущ.
туох эмэ, туохта эмэ

мест, туох эмэ; дайте что-нибудь почитать ааҕыахпын туохта эмэ аҕал эрэ.

мест
туох эрэ

I мест, (нечто) туох эрэ; он чём-то недоволен кини тугунан эрэ хом.

II нареч. разг. 1. (в некоторой степени) тоҕо эрэ, хайдах эрэ; мне что-то нездоровится мин хайдах эрэ ыарытыйабын; 2. (почему-то, неясно почему) тоҕо эрэ; что-то руки трясутся тоҕо эрэ илиилэрим титирэстииллэр.

правовые основы местного самоуправления