равн.-кратн. скользить толчками; хайыһарынан саҥа хааман хал-тарыҥнаата он впервые на лыжах скользил толчками.

сыһ. Аан бастаан көрсөр курдук, тоҥуйдук. ☉ Будто впервые встречаясь, очень сдержанно, отчужденно
Маҥнай ыаллыылар, бэйэ-бэйэлэрин атыҥыраспыттыы, тута-хаба билсэн-көрсөн биэрбэтэхтэрэ. Д. Таас

сыһ. Саҥа көрөр курдук. ☉ Будто впервые (видеть)
Оҕонньор, Сүөдэр диэки атыҥыраабыттыы көрө-көрө, саахтаҕа кэтэр таҥаһын устан, уотугар куурда уурталыыр. Н. Якутскай
Үлэ кэнниттэн экскаваторщик саҥата суох аргыһын атыҥыраабыттыы көрүтэлээтэ. И. Данилов

побуд. от туҥуй= распространять; туох сытын туҥуттугут? чем тут запахло? туҥуй 1) первородящий; туҥуй дьахтар первородящая женщина; туҥуй биэ кобыла, жеребящаяся впервые; туҥуй бургунас первотельная, первотёлка; 2) чистый, невинный; уу туҥуй первозданный; (уу )туҥуй кыыс невинная девушка # туҥуй таптал первая любовь.

I 1. новый || новое; саҥа дьиэ новый дом; саҥа олох новая жизнь; Саҥа дьыл Новый год; саҥаны олохтоо = внедрять новое; 2. нареч. 1) вновь, снова; саҥа оҥор = делать что-л. вновь, снова; 2) только что; впервые; саҥа кэллим я пришёл только что; кини куораты саҥа көрдө он увидел город впервые # саҥа төрөөбүт оҕо новорождённый; ый саҥата см. ый .
II 1) голос || голосовой; дьон саҥалара иһиллэр слышны голоса людей; көтөр-сүүрэр саҥата голоса животных; 2) речь; киһи (саҥарар ) саҥата человеческая речь; саҥатыттан маппыт он лишился дара речи (от страха, болезни); саҥатын хоһооно иһиллибэт смысл его речи не понятен; 3) перен. болтовня, многословие; кини саҥатыттан салтым мне надоела его болтовня # саҥа аллайыы грам. междометие; саҥа гын = разг. укорять; осуждать; саҥа таһааран ытаа = рыдать; плакать навзрыд.

туохт. Абааһылаах буол; абааһыга күтүрээ. ☉ Иметь черта, беса; считать, будто в кого-что-л. вселился бес
[Лариса:] Хайа, кырдьаҕаас, ааныҥ эмиэ абааһыланна дуу, хайдаҕый? Ким да киирбитэ-тахсыбыта көстүбэт гынан баран, сабыллар, аһыллар. Суорун Омоллоон
♦ Биирдэ абааһыламмыт — туохха эрэ сорунан урут оҥорботоҕун оҥорбут. ☉ Впервые решиться предпринять что-л., чего раньше не решался делать (черт дернул на такой шаг — в хорошем смысле)
Дьэ, доҕоор, биирдэ абааһыламмыт диэбиккэ дылы, үйэлээх сааспар күһүн аан бастаан уоппускабын соҕуруу дойдуга атаардым эбээт. «Кыым»

аат. Аан бастаан Испанияҕа булуллубут, 1918 — 1919 сылларга элбэх дойдуга тарҕаммыт, киһиэхэ олус күүскэ киирэр кириип ыарыытын көрүҥэ. ☉ Описанная впервые в Испании особо тяжёлая форма гриппа, эпидемия которого охватила многие страны мира в 1918 — 1919 годах, испанка
Саха сиригэр саба сүүрбүт эпидемическай кириип — «ыспааҥка» …… элбэх дьон олоҕун хомуйан барбыта. Эрчимэн
Аҕата эмиэ эрдэлээн, эдэр киһи, сүүрбэ алта саастааҕар ыспааҥка дьаҥар хаптаран өлбүтэ. В. Яковлев
Биһиги икки ардыбытыгар элбэх кыыс да, уол да оҕолор төрөөннөр, сорохторо «маама» ыарыыга, сорохторо «ыспааҥкаҕа» быстарбыттар үһү. «ХС»

мест. 1. (при обозначении качества, сильной степени свойства, состояния) маннык, итинник, оннук; каков он, такой и его сын кини хайдаҕый да, уола эмиэ оннук; я впервые вижу такого смелого человека мин итинник хорсун киһини аан бастаан көрөбүн; 2. (после определяемого слова для подчёркивания какого-л. качества, свойства) олус, наһаа, сүрдээх; он большой такой кини сүрдээх улахан; 3. (именно): кто они такие? кимнээхтэ-рий ол кинилэр?; # в таком случае оннук буоллаҕына, эбит буоллаҕына; до такой степени бачча, итиччэ, оччо; таким образом вводн. ел. инньэ гынан; кто такой? кимий?; что такое? тугуй?; что такое случилось? туох буолла?; что тут такого? итиниэхэ туох оннук баарый?

дверь; ворота; вход; проход; дьиэ аана вход в дом, дверь дома; бүтэй аана проход в изгороди; тиэргэн аана ворота; суол аана а) место у входа; б) место у большой дороги; суол ааныгар олорор ыаллар притрактовые жители; ааны сап= закрыть дверь; аанынан таҕыс = выйти в дверь; аанынан киир = войти через дверь; ааннарын саппат буолла он часто ходит к ним, посещает их (букв. он не закрывает их дверь) # аан алдьархай страшное бедствие, несчастье; аан бастаан , аан маҥнай а) прежде всего, в самом начале, сперва; б) впервые; аан дойду мир, вселенная; аан күдэн густой туман; аан тыл предисловие; аан холорук сильная метель, пурга; ааныттан суох разг. совсем нет. ,

туохт.
1. Атаххар турар буол, атаххынан хаамар буол (аан бастаан хаамар эбэтэр атаҕын оһоллоон баран үтүөрбүт киһи, сүөһү туһунан). ☉ Встать на ноги, начинать ходить (о человеке, животном, впервые начавшем ходить или оправившемся после травмы ног)
Оҕус өллөҕүнэ эбэтэр кыайан атахтамматаҕына, ону кинээс быһаарыаҕа. Амма Аччыгыйа
Хайыы-үйэ атахтаммыт, борбуйдарын көтөхпүт кулуннар сорохторо күн уотугар таалалаан сыталлар. И. Никифоров
Төрөөбүтүнэн тугут ийэтин бастакы уоһаҕын тото-хана испит, ийэтэ тугутун салыҥын үчүгэйдик салаабыт буоллаҕына, кини тымныыга тоҥмот, түргэнник атахтанар. ТНС ОКТК
2. көсп. Харгыстан, бытаар, ситэ сайдыма (туох эмэ мэһэйдээн, моһуоктаан). ☉ Тормозиться, стопориться в своем развитии, деятельности (в результате какого-л. препятствия, помехи)
Эһиги барыаххытыттан ыла биир да табыгастаах үлэһит түбэспэтэ. Онтон сылтаан оҕонньор эргиэнэ улаханнык атахтанна. Н. Якутскай
Техника кыратык да тохтоотоҕуна биитэр суох буоллаҕына, бары үлэ-хамнас барыта атахтанар, аҕыс айдаан тахсар. С. Никифоров
Сорох бириискэлэргэ сири хаһар техника уонна араас матырыйаал кэмигэр тиэрдиллибэккэ үлэ тэтимнээхтик ыытыллара эмиэ атахтаммыта. «Кыым»