сыһ. Туһата суохтук. ☉ Впустую
Ый устата кураанахха сордоннубут дии. Тумарча
[Великанов:] Степан Владимирович, сүүс мөлүйүөн дуоллары таах кураанахха ыскайдыыллара буолуо дии саныыгын?! Н. Туобулаахап

туохт., сөбүлээб. Элбэхтик куолулаа, тыллааҕымсый. ☉ Разглагольствовать, рассуждать о чем-л. впустую (с целью продемонстрировать свое красноречие)
Бу дьахтар куолуһумсуйарын курдук буолбат! Кини [Балбаара] устар ууну сомоҕолуур уодай-албын тылыгар кыһаллымаҥ! Эрилик Эристиин

сыһ.
1. Сиигирдибэккэ эрэ, кураанаҕынан. ☉ Всухую, всухомятку
Кураанахтыы эбии аһатыыга күлү уонна минеральнай уоҕурдуулары почваҕа бороһуок курдук ыһаллар. КВА Б
2. Туһата суохтук. ☉ Впустую
Биһиги биир да мүнүүтэни кураанахтыы сүтэрбэппит. «ХС»

туохт. Солуута суох элбэҕи саҥар, лахсый. ☉ Болтать впустую, пустословить
[Захар Павлович:] Тылга тииһимэ. Ону-маны чаабыйдаабакка сууйан ис. П. Аввакумов
Ону-маны чаабыйдаама, өссө тугу этэрдээххин? А. Сыромятникова
[Бөтөс Бүөтүр:] Бара тур, үгүһү-элбэҕи чаабыйдаама эн манна! «ХС»

I 1) сырость, влага; сииги иҥэрбит таҥас влажная одежда; 2) роса; сарсыардааҥы сиик көтө илик утренняя роса ещё не сошла # сииккэ сиэл =, хаарга хаамп = погов. бегать по росе, ходить по снегу (т. е. ходить впустую или, затратив большие усилия, не добиться ничего).
II шов; строчка; таҥас сиигэ строчка на одежде; иһит сиигэ место соединения, шов на посуде # төбө сиигэ анат. а) теменной шов; б) темя; Халлаан Сиигэ Млечный Путь (букв. небесный шов).

туохт. Солуута суох саҥар да саҥар буол, мөх-эт. ☉ Много болтать, ругаться, говорить впустую
[Абааһы кыыһа] бу олорон саҥалаах буолан ньаҥсыы олорор! ПЭК ОНЛЯ III
«Хамначчыттаргын көҥүл ыыттыҥ, сүөһүнү аанньа көрбөт-истибэт буоллулар», — диэн куолутунан ньаҥсыы тоһуйбут. Болот Боотур
Силэпсиэпкэ сарсыарда аайы дьиэтигэр тиийэн ньаҥсыы сатаан кэбиһэбин да, киһим истэр аата суох. В. Яковлев
ср. др.-тюрк. йаҥша ‘болтать’, монг. наншаах ‘пустословить, болтать, нести чепуху’

1. сыһ. Туһата суох, мээнэ. ☉ Зря, напрасно, бесполезно
   Хайатыгар да халтай эрэйдэннэҕиҥ буолуо. Софр. Данилов
   Таах харчыгын уонна ньиэрбэҕин халтай сиэхтэрэ, аккаастан. Т. Нутчина
   [Түүлгэ] миинньик атыылаһаҕын — халтай түбүгүрэргэ. БРИ ТТ
2. даҕ. суолт. Көдьүүһэ суох, таах хаалар. ☉ Напрасный, бесполезный
   Халтай халлаан киһитэ — Чугдаар долуой утуйбата. Күннүк Уурастыырап
   Тоойуом, буруйдааҕы көрдүүртэн бу күн анныгар атын халтай сыра суох. Т. Нутчина
   [Түүлгэ] түһээн сүүрэриҥ — халтай түбүктэргэ. БРИ ТТ
   ♦ Халтай (халтайга) хаамп — туох да көдьүүһэ, туһата суох, мээнэ хаамп. ☉ Ходить зря, безрезультатно, впустую
   Өрүс биир эҥээригэр, кутуйахтаах өттүгэр, түбэспит булчут күннүүр. Нөҥүө өттүгэр сылдьар киһи халтай хаамар. Н. Босиков
   Дьон ыйы ыйдаан бултуйбакка халтай хаамаллара, хоргуйан өлөр кутталга киирэллэрэ үгүс этэ. КФП БАаДИ

туохт.
1. Туох эмэ суоһугар (суоһунан) сылыт. ☉ Греть, отогреть, согреть
Микиитэ уот кытыытыгар сыгынньах иһин ититэ олорор. Амма Аччыгыйа
Куобаҕа сып-сылаас буолан биэрдэ. Ону көтөҕөн олорон быттыгархонноҕор илиитин, муннун, уоһун дэлби ититтэ. Суорун Омоллоон
Хоско киирэн аа-дьуо сыгынньахтанна, тахсан билиитэҕэ бөҕүөрбүт тарбахтарын ититтэ. Софр. Данилов
Уот иннигэр сиһин ититэн туран, алтан хамсатынан табах тарта. Күндэ
△ Итиини тутар гын. ☉ Защищать от холода, утеплить. Хаарынан хайан дьиэтин ититтэ
2. көсп. Истиҥ иэйиини үөскэт. ☉ Вызвать у кого-л. радостно-нежное чувство
Эн эмиэ көһүннүҥ аанньаллыы, Сойбут сүрэхпин ититэн. Дьуон Дьаҥылы
Ол эрээри кинилэри доҕордоһуу уонна үтүө санаа чувствота ититэр. И. Данилов
Доҕор кыыс умнубатах тапталын мүөтэ Туоххаһыйбыт сүрэхпин ититтэ. Т. Сметанин
♦ Халлааны ититэн тахсаллар - кураанахха, туһата суох оттон тахсаллар. ☉ Топить (печку) много и впустую (без пользы)
Биһиги кыһыҥҥы ыйдарга биирдии сыарҕаттан итэҕэһэ суох куруҥах тиит маһы оттон хонор буоларбыт. Ол курдук уһун кыһыны быһа халлааны ититэн тахсарбыт. Суорун Омоллоон

туохт.
1. Киһи хараҕар араас өҥүнэн оонньоон эбэтэр ордук чаҕылхай буолан быраҕылын. ☉ Бросаться в глаза пестрой или особенно яркой, светлой окраской
Сабыс-саҥа суллааһын мастан, бөҕө-таҕа, үс үүт остуолба бүтэй дьэргэйэн көһүннэ. В. Протодьяконов
Кылбаа маҥан борокуот устан дьэргэйэн иһэр. Эрчимэн
Чороон, таба, кытыйа ойууламмыттар, ол аннынан сахалыы орнамент дьэргэйбит. П. Аввакумов
Иккис хоһоон …… Дьэргэйбит буочарынан Дьэрэличчи суруллубут. М. Ефимов
Дьэргэйэн таҕыста курдук Дьэрэкээн өҥнөөх кустук. П. Дмитриев
2. Дьиримнээ, дьирибинээ, элэгэлдьий, эргичий. ☉ Зарябить, мелькать (замелькать), кружиться (закружиться), вертеться (завертеться)
Ирим-дьирим дьэргэлгэн Илэ хамсаан дьэргэйдэ. Е. Васильев
Көлөһө тимир эргийэн, Күөрчэх курдук дьэргэйэн, Ситим быаны субуйбут, Сирдир-сирдир охсубут. С. Васильев
Лена өрүс …… таас харгылаах кыараҕас хапчаан устун дьэргэйэ сүүрдэр. И. Данилов
Араас көтөр-сүүрэр саҥата холбоһон, тула барыта дьэргэйэ, куйаара олорор. Н. Заболоцкай
3. Өрүкүй, сэргэх буол. ☉ Приходить в возбужденное состояние, оживляться
Кини куттамматаҕа, хата ыллаан-туойан, дьэ эбии дьэргэйэн испитэ. А. Сыромятникова
Ыттар суолларыгар хат киирэн, омуннурбуттара өссө да ааһа илик быһыынан сиэлэн дьэргэйэн иһэллэр. Н. Заболоцкай
Утуйуох буолбутум Уум көтөн дьэргэйдим. «ХС»
△ сөбүлээб. Суолталааҕы оҥорбокко аҥаардас көрү батыс, мээнэ кэлбар. ☉ Не заниматься ничем полезным, проводить время впустую
Хотуой, Эрдэлиири кытта алыс дьэргэйэн эрэҕин! Бэйиккэй, дьоҥҥор этэн тоскун бэрдэрэрим буолуо! Амма Аччыгыйа
[Таанньа:] Суох-суох. Ханна эрэ ыллыы-туойа дьэргэйэн хаалбыта буолуо. М. Доҕордуурап. Эн бэйэҥ тиийэн куорат эмээхсинэ буолан дьэргэйдэҕиҥ дии. И. Семенов

туохт.
1. Тугу эмэ кир гэ бис, хараарт, ньаҕайдаа. ☉ Запачкать, замарать что-л. Буспут сугун киһини аралдьытар, ардыгар, таҥаһы марайдыыр. И. Данилов
2. Суруллубуту хат-хат сотон үрдүнэн көннөрөн марайы оҥор; ыраас кумааҕыга солуута суоҕу суруй, уруһуйдаа. ☉ И с че ркать (напр., текст), черкать, пачкать, м а р а т ь ( бумагу). «Сулбуччу, кудуччу суруллубут хоһоон аанньа буолбат. Кумааҕыны иитэ-саҕата көстүбэт гына марайдаатаххына э р э , ыраас хоһоон тахсар», — диэн суруйар Эллэй. Софр. Данилов
Айдар боростуой лиис ылан марайдыы олордо. Н. Лугинов
[ Н. Г а б ышев:] Суруйа сатыыбын, көннөрөбүн — страница аҥаарын марайдаатым да, иэйиим көтөн хаалар, паасталаах уруучукам тугу эмэ дьоһуннааҕы аттаран суруйбат. «ХС»
3. көсп., кэпс. Тугу эмэ буоларга-буолбакка, солуута суохха хоромньулаа, бараа (хол., үп-ас, харчы туһунан). ☉ Транжирить, тратить впустую, проматывать (средства, деньги)
Харчыны мээнэ марайдаама.  [Даарыйа эмээхсин оҕонньоругар:] Эн табаары таах марайдаама. Ити оҕонньор аайы биэрэн истэххинэ, көдьүүскүн көрүллүө. Күндэ
♦ Илиигин марайдаама — көр илии
1.
Ар-дьаалы, ол кинини баҕас илиилэспэккэ да киһи кэһэтээ ини, кини аайы илиини марайдыы барбатым: биэс-алта сылга хаайыыга киирэн сытыахпын баҕарбаппын. Р. Кулаковскай
Мин кинини ыытан кэбистим. Илиибин марайдыы барбатым. «ХС». Тэҥн. бачайдаа