нареч. врозь; атарах-бытарах сырыстылар они разбежались в разные стороны.

сыһ. Тус-туспа арахсан, хайдыһан. ☉ Порознь, врозь, раздельно
Тыас тыаһа дэлби ыстаммыта, түөрт киһи түөрт аҥыы бурал гына түспүтэ. П. Ойуунускай
Дьон өс киирбэх икки аҥыы силэллэн биэрдилэр. Күннүк Уурастыырап
Эһэ оҕолуун, соннуун, хас эмэ аҥыы күөлэһийдилэр. Н. Заболоцкай

сыһ. Оһуой-хоһуой, онно-манна, бэрээдэгэ суохтук (хол., тугу эмэ гын). ☉ Беспорядочно, врозь, порознь (что-л. делать)
«Подъём!» — диэн хамаанда иһилиннэ. Үрүө-түрүө түһэн, биһиги ойон турбуппут. Н. Якутскай
Аҕыйах хоноот Өлөксөйгө аттаах, сатыы хамылынна, Үрүө-түрүө сылдьыбыт Үмүрүччү тардылынна. С. Васильев
Буойас Одессаҕа чугаһаабытыгар, дьон үрүө-түрүө туран чымадааннарын, суумкаларын ылбыттара, богуонтан түһээри ааҥҥа мустубуттара. «ХС»

сыһ.
1.
үмүрү диэн курдук. Буурҕалаах-силлиэлээх, хабысхараҥа күһүҥҥү түүн обургу, улуу тайҕаны үмүрүччү тарпыт курдук, күлүктүү бүрүүкээн кэллэ. Д. Таас
Туу сүрэҕэ тута үмүрүччү өрүллэн барар. Хомус Уйбаан
Бэйэтэ бэртээхэй остуоруйаһыт, олоҥхоһут, кэпсээнньит, түһүлгэҕэ үтүмэн үгүс киһини үмүрүччү тардар үҥкүү этээччи буолбута. «Кыым»
2. Атахтарыҥ төбөтүн иһирдьэ, тиҥилэхтэргин тас диэки буолар гына (үктээ). ☉ Пятками врозь, носками внутрь, косолапо (ступать)
Суол бадарааныгар эһэ сабыс-саҥа дээдэҥнээн, үмүрүччү үктээн ааспыт суолун көрдүбүт. С. Маисов
Саҥа хаарга ким эрэ үмүрүччү үктэнэн барбыт. ЕНВ СТ
Иван Петрович илиититтэн араарбат хапсыгыр бартыбыалын биэрэҥнэтэн, үмүрүччү үктээн иһэр буолара. «Кыым»
3. Уостаргын чорбоччу, үмүрүйэр курдук хомуйан (тутун). ☉ Собрав губы в дудочку, дудочкой
Эдэр киһи чорбоҕор уоһун үмүрүччү туттан, күлэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Саша үүт-үкчү аҕатын курдук эбит, оннооҕор мичээрдиирдиин, уоһун үмүрүччү, төбөтүн кыҥнары туттардыын. Болот Боотур
Уһуй чочумча саҥата суох уоһун үмүрүччү туттан олорбохтоон баран эттэ. Н. Лугинов

1. даҕ.
2. Кимтэн, туохтан эрэ арахсыбыт, араарыллыбыт. ☉ Отдельный, самостоятельный. Туспа хос. Туспа хаһаайыстыба
   □ Аҕалара туспа ыал буоларыгар добуоччу соҕус ирээттээтэ. Н. Якутскай
3. көсп. Атын, туора. ☉ Иной, другой, чужой
   Маайа туспа нэһилиэккэ баран, эбэтигэр иитиллибитэ. Н. Неустроев
   Нэһилиэгиттэн туспа сиргэ үөрэнэр оҕолору ааҕан, түөрт тарбаҕын саратта. Амма Аччыгыйа
4. сыһ. суолт. Кимтэн, туохтан эмэ арахсан, ойуччу. ☉ Отдельно от когочего-л., в стороне
   [Маппыр] Силипиэни остуолугар туспа ас тардан аһатар. Л. Попов
   [Коля:] Аҕал, үүттэргин манна туспа уур. С. Ефремов
   Киэһэтигэр сайылыкка оҕолор туспа муһуннулар. Р. Баҕатаайыскай
5. аат суолт.
6. Туох эмэ ураты, атын. ☉ Различие, отличие
   Быстаҕы саҥардаҕым, Туспаны туойдаҕым. А. Софронов
   Айааҥҥа оонньооһун биллэр туспатынан оборон оонньуу буолар. ЧАИ СБМИ
7. түөлбэ. Ханнык эмэ тутуу (хол., дьиэ) эркинэ, истиэнэтэ. ☉ Стена какого-л. строения, сооружения
   [Моҥус] дьиэтин кэтэҕэрииҥҥи туспатын хайа көтөн тахсыбыт. ПЭК ОНЛЯ I
   Дьиэтин туспата баранна: суол аанынан хайа көтөн тахсыбыт. Саха фольк. Тордоҕум түөрт туспатынан чуолҕан оҥостубуппун хам тиктэ илигим. Н. Абыйчанин
8. түөлбэ. Өрүт. ☉ Сторона, бок чего-л.. Хайа туспаттан тыалырда?
   □ Халлаан илин туспата. ПЭК СЯЯ
   ♦ Кэпсэтии атын (туспа) буолуо көр кэпсэтии
   «Сарсын баар гымматаххына, кэпсэтии туспа буолуо», — диэн киһи суоһурҕанна. <Туспа> буруо таһаар көр буруо. Аҕыйах сылынан хата тэҥнээх кыыскын булунан, туспа буруо таһааран, ыал буолуоҥ, оҕо төрөтүөҥ. Амма Аччыгыйа
   Туспа дьиэ буол көр дьиэ I. Туспа дьиэ буолбутуттан ыла Хобороостуун үчүгэйдик, эйэлээхтик …… олорбуттар. А. Софронов
   Туспа тойуктаах көр тойуктаах. Ээ, дьэ эмиэ туспа тойуктаах киһигин. С. Никифоров
   ◊ Туспа тахсан өлбүт харыс т. — араҥ ыарыыттан өлбүт (киһи). ☉ Умерший от проказы
   Миитэрэй …… туспа тахсан өлбүт быстар дьадаҥы балыксыт киһи кыыһын Сүөкүлэни кэргэн ылбыта. Хомус. Туһа туспа — маныаха сыһыана, тэҥнэбилэ суох, олох атын. ☉ Не имеющий отношения к кому-чему-л., другой
   Оттон баайдар тустара туспа. Амма Аччыгыйа
   Эһиги кыргыттаргыт. Уолаттаргыт эбитэ буоллар, ол туһа туспа буолуо этэ. Н. Якутскай
   Баат биэрбэтэҕинэ, ат оҕуннаҕына, сүүрдээччитин бырахтаҕына, ол туһа туспа. И. Федосеев
   ср. тув. тус-тус ‘врозь’, бур. тус-тус ‘отдельный’

төһө ахс. аат.
1. 10 сыыппараны, чыыһыланы бэлиэтиир тыл. ☉ Слово, обозначающее число, цифру 10
Өлөксөй икки кэргэниттэн уон оҕоломмут. Суорун Омоллоон
Отут тииҥи, Петя, Уоҥҥа үллэр эрэ. Күннүк Уурастыырап
Уон дьиэ акылаата уурулунна. С. Васильев
Эһиэхэ түөрт уон барана баар, онтон уона эрэ үлэлиир. П. Егоров
△ 10 ахсаан кэриҥэ. ☉ Количество 10
Уон чаас саҕана Кэнчээрилээх оскуолаларыгар оҕо бөҕө мустар. Суорун Омоллоон
Ол кэмтэн уон сыл ааста. Олохпут барҕара сайынна. Күннүк Уурастыырап
Тиит уус уон быластаах ото ходуһаҕа умайан хаалбытын туһунан бэҕэһээ киэһэ кэпсээбитэ. А. Сыромятникова
Биир саха сыл устатыгар уон буут собону сиэн наада. Б. Лунин (тылб.)
2. кэпс. Тардыы сыһыарыыланан «уоннаах, уон саастаах» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В притяжательной форме употребляется в значении «десять лет кому-л., десятилетний»
Оҕолоро уонун да туола илигинэ, оҕонньордоох эмээхсин утуусубуу өлөн хаалаллар. Н. Якутскай
[Абдуркулла:] Мин сааһым уон иккибэр баран сылдьабын, оттон ити уол уона буолла. Эрилик Эристиин
Олус эрдэ, уоммутугар От охсон элээрпиппит. Баал Хабырыыс
♦ Аҕыс уон (аҕыс) ааһар албастаах, тоҕус уон тоҕус куотар кубулҕаттаах көр аҕыс I
Аҕыс уон ааһар албастаах, тоҕус уон тоҕус куотар кубулҕаттаах абааһы кыыһа. Биэс уон икки күлэр эмэгэт көр биэс. Биэс уон икки күлэр эмэгэт, күлүм аллай эрэ! «Кыым»
Кылгас күн биэстэ, уһун күн уонна көр кылгас. Хоту дойду айылҕата уһун күн уонна, кылгас күн биэстэ уларыйар. «Кыым»
Сүүһүнэн (уонунан, тыһыынчанан) ааҕыллар көр ааҕылын. [Ващенко] төрөөбүт Кириэстээҕэр сопхуос тутуутун отделын салайан, Кириэстээх, Куокуну, Бүлүүчээн, Наахара бөһүөлэктэригэр уонунан ааҕыллар производственнай, социальнай эбийиэктэри туттарбыта. «Кыым». Таҥара уон оччону биэриэ көр таҥара. Үтүө санаалаах киһиэхэ таҥара уон оччону биэрэрин саарбахтаабаппын. Уон араас буол сөбүлээб. — санааҕын уларыт-тэлэрит, кубулҕатый. ☉ соотв. валять (ломать) дурака (букв. десять раз меняйся)
[Баһыыкка — кыыһыгар:] Онтукам-мантыкам ыалдьар диэн, Уон араас буолума букатын! Суорун Омоллоон
«Уон араас буолума!» — Ийэтэ дьэбидис гына түспүтэ. М. Попов. Тэҥн. ол-бу буолума; эҥин араас буолума. Уон көс — туох эмэ кэлэрэ, буолара өссө да ыраах диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ соотв. долгая песня (букв. десять кёс)
Хаһан кинилэр улаатыахтарыгар диэри уон көс. Онуоха диэри миигинник баҕас буору кытта буор буолаа инибин. Амма Аччыгыйа
— Онуоха [улаатыахпар] диэри уон көс. — Ол уон көһүҥ сарсын кэлиэҕэ... Эппэтэҕэ диэйэҕин. Н. Босиков
Тэҥн. тойук дьыала; ырыалаах олоҥхо. Уон оччонон төлүө көр төлөө. Харса суох үлэлээн истэххитинэ, бэрт сотору уон оччонон төлөнүө. «Кыым». Уон тарбах уунуута көр уунуу. Уон тарбах уунуутун киһи хайдах мыыныаҕай?
◊ Биэс уон көр биэс
Мин итиннэ сааламмытым биэс уон сыл буоллаҕа буолуо. Амма Аччыгыйа
Бэйэҥ оҕо эһэтэ буоллуҥ, Биэс уон сааскын быйыл туоллуҥ. Күннүк Уурастыырап. Уон аҥыы — араас хайысханан ыһыллан. ☉ В разные стороны, врозь
Уон киһи толкуйа Уон аҥыы уларыйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кус …… көппүт омунугар түүтэ уон аҥыы үрэллэн, салгыҥҥа ыһыллымахтаан хаалла. Н. Заболоцкай
Уол санаата аймаарыйда, Уон аҥыы алаарыйда. С. Васильев. Уон аҥыы бар — ыһылын, үрэлин. ☉ Быть разбросанным, раскиданным, разойтись в разные стороны
Саха үҥэр таҥарата уон буоллаҕына — уон аҥыы барабыт. «Кыым». Уон араас — олус элбэх көрүҥнээх. ☉ Разнообразный
Биир чиэски нэһилиэк күөх биэрэгэр Уон араас уустук массыыналар Улуу борохуокка тиэллэн кэлэннэр Кырааскалаах хайалыы кыстаннылар. С. Данилов
Уон араас өҥнөрдөөх алаарар кустукпут Умайар лиэнтэлии кылбаарда. Күннүк Уурастыырап
Болокко оскуоланы, кыһамньылаах учууталлары уонна уон араас өйдөөх кинигэлэри бука барыларын соҕотох биир киһи — кини ийэтэ солбуйара. Н. Заболоцкай. Уон кылаас үөрэхтээх — орто оскуоланы бүтэрбит. ☉ Имеющий среднее образование, окончивший десять классов
Уон кылаас үөрэхтээх, эдэр, доруобай киһи ама тиэхиньикэни өйдөөбөт-билбэт, сырыыны кыайан сылдьыбат бэйэлээх буолуо дуо? Софр. Данилов
Манна үс көлүөнэ үтүөлээх ыанньыксыттара олороллор: сүүс саастаах Күбэйээнэ эмээхсин, кини кыыһа Манаана уонна уон кылаас үөрэхтээх кыргыттар. И. Данилов
др.-тюрк., тюрк. он, ун