I. прич. от вынудить; 2. прил. күһэллиилээх, күһэллэн; вынужденная посадка күһэллэн түһүү; вынужденное признание күһэллэн билинии.

вынуждать, заставлять; үлэлииргэ күһэй = заставить работать; барарга күһэй = вынудить уехать, уйтй.

1) притеснять, стеснять; харчынан кыһарый = стеснить в средствах; 2) вынуждать, принуждать к чему-л., настаивать на чём-л.; барарга кыһарый = вынудить уйти.

1) жать, давить, выжимать; таҥаһы ык= выжать бельё; ыга тут= сдавить, прижать; ыга баттаа = придавить, прижать к чему-л.;2) перен. принуждать, вынуждать; ыган этит= вынудить сказать; 3) перен. разг. торопить, поторапливать кого-л.

I сов. 1. что (выдернуть) ту ура тарт, үргээ, тоноо; 2. кого-что (выхватить) сулбу тардан ыл, уһулу тарт, логлу тарт; 3. что, перен. (уничтожить) түөр, су ох оҥор; 4. что, перен. (вынудить) төлө туттар, күүскүнэн ыл; вырвать признание билиниитэ төлө туттар, күүскүнэн билиннэр.

(гласный носовой) межд. выражает одобрение, согласие да, ладно, хорошо; ээх , чэ сөп ! ну ладно, хорошо!; ээх диэ согласись; ээх дуо ладно (при просьбе-вопросе); онно сарсын барыахпыт , ээх дуо ? мы завтра туда пойдём, ладно? # ээҕин этит= силой вынудить согласие или признание; ээх ууһун дьоно погов. люди из рода "да" (т. е. со всеми соглашающиеся).
модальное сл. выражает неодобрение, раздражение по поводу чего-л. надоевшего: чэ , ээх , хайааҥ даҕаны ну. ладно, делайте как хотите!; ээх , ээх , оҥоруллуо ! ладно, ладно, сделаем!

туохт.
1. Дьиикэй табаны, тайаҕы бултаа. ☉ Охотиться на дикого оленя, лося
Үйээнди хоһуун манна кэлэн, балыктаан, кыыллаан үчүгэйдик олорбут, элбэх оҕоломмут. Болот Боотур
Аҕалара кыыллыы Тумат сиһигэр тахсыбыта. С. Тумат
Хайыһарынан хаамыы саҕана ыалдьан хааллым. Ол иһин аанньа кыыллаабатым. Н. Тарабукин (тылб.)
2. көсп. Кими эмэ сойуолаһан, мөҕөнэтэн, түүрэйдээн кими-тугу да истибэт, ордуос гын, төттөрүлэһиннэр. ☉ Постоянными придирками, преследованиями вызвать у кого-л. стойкое желание действовать наперекор, спровоцировать в ответ негативное поведение
[Баһылай:] Биир эмэ көнө сүрэхтээх, кырдьыксыт киһи баар буоллаҕына, дьэ, ону кыыллаан, куһаҕаҥҥа тиэрдэр айдаана буолар. А. Софронов
Ийэлээх аҕата уолларын алыс түүрэйдээн, адьас кыыллаан кэбиһэ сыстылар. Н. Лугинов. Долгуйаананы эһиги олус кыыллаамаҥ, кини кимнээҕэр да кыһамньылаах буолуоҕа. А. Федоров
3. көсп. Кими-тугу эмэ үргүтэн күрэт, кыйдаа, куттаан үүр, быралгы ыыт. ☉ Вспугнув, вынудить кого-л. бежать; преследовать кого-л.; разогнать кого-л., напугав
Бу киһи били сэттэ сыллааҕыта Ньоҕорук кулуба сынньан кыыллаан кээспит киһитэ Уйбаан Дууһа этэ. Эрилик Эристиин
Олохтоохтор аҕыйах табаланыахтарын бөрө кыыллаан кэбиспит этэ. Айталын
Сылгылары …… мээнэ кыыллаабакка сөрүүн бириэмэҕэ мэччитиллиэхтээх. Сылгыһыт с. Ыт кыыллаатаҕына, уйуһуйбут табалар маска-окко түһэллэр, ис иһинээҕи оҕолорун оһоллууллар. ВВ ЫСЫ

I
эт I диэнтэн дьаһ
туһ. [Абааһы уолун] дьэ, эҥин тылын этитэн-этитэн, туотан туран туох да ыспыыската суох өлөрдүлэр. Ньургун Боотур
[Марина:] Миигин сүрэҕим ити курдук этитэр. П. Ойуунускай
Киэһэ биэстэ этитэн сытар, сарсыарда уонна ыҥыртаран турар уол. Амма Аччыгыйа
♦ Ийэтигэр эппэтэх тылын этит көр ийэ. Буруйдааҕы тутан ыланнар, үлтү сынньаннар, ийэтигэр эппэтэх тылын этиттилэр
□ Ийэтигэр эппэтэх тылын этиттилэр, иннин ыллылар. ТТИГ КХКК
Таба этит көр таба II. Хамначчыттар, дьадаҥылар сүрэхтэригэр-быардарыгар саас-үйэ тухары дьөлө иҥэн ааллара сылдьыбыт баастарын таба этитэн, сэргэхсийэн истилэр. М. Доҕордуурап
Бурхалей бэйэтэ да куруук саныыр санаатын таба этитэн, бэрт хамаҕатык кэпсэтэн барда. Эрилик Эристиин. Ээҕин этит — тугунан эмэ кыһайан туран кимтэн эмэ туохха эмэ сөбүлэҥин ыл эбэтэр тугу эмэ оҥорбутун билиннэр. ☉ Силой вынудить кого-л. дать согласие на что-л. или признаться в чём-л. (букв. заставить сказать «да»)
[Баһылай:] Сибилигин тылын ыйытан, ээҕин этитиэххэ баар! А. Софронов
Чэ, тахсыах, били дьэгээркэни баҕас ээҕин этитээ инибит. Амма Аччыгыйа
Кэрээннэриттэн тахсыбыт бандьыыттар үгүс доппуруос, накаастааһын да кэнниттэн, эдэр дьоруойу ээҕин этиппэтэхтэрэ. «ХС»
◊ Көхсүгүн этит көр көҕүс II
[Микиитэ] мүчүйэ түһэн ылла, көхсүн этиттэ, сыҥаах баттанна, аҥаар атаҕын оллооннуу уурда. Р. Кулаковскай
Оҕонньор куруттан чохороон сүгэтин сүөрэн, чөҥөчөккө батары оҕуста, көхсүн этиттэ. Л. Габышев
II
туохт., итэҕ. Ураты, көстүбэт үөһээҥҥи күүстэр эппиттэрин курдук саҥар, тугу эмэ гын. ☉ Говорить, действовать, словно выражая посыл, подсказку высших, невидимых сил. Дьикти ыалдьыт эмискэ, этиппит курдук, кимиэхэ да кэпсээбэт ис санааларбар быһаччы сыһыаннаах тыллары саҥарда
□ Кыыһа барыта кырасыабайын, Кыталыга барыта ырыаһытын, Эр дьоно, Этитэн кэлбит курдук, Эчи Элэккэйдэрин, Эйэлэрин! С. Тарасов
Ийэ бараан түүн, иччилэммиттии, Этиппит курдук, дьиктитийэн истэ. А. Абаҕыыныскай

I
аат. Киһи, дьон быстах алҕастан, сэби-сэбиргэли сыыһа туттууттан оһолго, быһылааҥҥа түбэһиилэрэ; оһолсаахал. ☉ Несчастный случай
Куоракка киирэн тыллаа! Мин соноҕоспун көлүйэ оҕус! Дэҥҥэ түбэспит сордооҕу сыарҕаҕа тиэйэн киллэр! И. Гоголев
Ол суоллара бэрт кыараҕас, силистээх, мэһэйдээх буолан, сылдьарга бэрт эрэйи, дэҥи таһаартыыр. Эрилик Эристиин
Толоостук оонньоомо, доҕор, дэҥ, араас буола сылдьыа. Н. Заболоцкай
II
сыһ.
1. Хаһан-эмэ, хам-түм, хам-дьаа. ☉ Редко, изредка, от случая к случаю
Дэҥ кэлэр курус санаа сымнаҕас күөнүнэн саба көтөр. Н. Лугинов
Тойон, дьаһабыл диэн ытыктаабат дьон эмиэ дэҥ көстөөччүлэр. С. Ефремов
Биирдэ эмэ бу дойдуга өссө да дэҥҥэ көстөр тыраахтар кэлэн, ыттары соһутар, муодарҕатар. Н. Габышев
2. Түбэспиччэ, эмискэ. ☉ Случайно, вдруг
Иккиһин дэҥ, түбэспиччэ, өлбөтүм дии саныам этэ. П. Ойуунускай
- Арай куоталаһыы знамятын «Сардаҥалар» ылбыттара... Истибитим. Ол факт фагынан. Кыһыылаах холкуос... Дэҥ кыайбыт. Дьуон Дьаҥылы
Дуня [хаайыылаахтар] дэҥ куоттахтарына, хайдах туттуохтааҕын саныы истэҕинэ, тумул тыаны эргийэ түһүүгэ Иохим баай көхсүн этиттэ. КН ТДь
♦ Дэҥи (эндиэни, энчини) көрбөт - бэрт кыра да эҥкили тулуйбат. ☉ Не переносить, не терпеть даже самой малости того, что выходит за рамки привычного; раздражаться из-за пустяков
Итиини таптыыр, холобур огурсу курдук олус намчы, дэҥи көрбөт үүнээйини бальзамынан сиэмэтин илиттэххэ бэрт кылгас кэм иһигэр аһаҕас халлаан анныгар үүннэриэххэ сөп. Г. Угаров
Ама, бэлиэр албан аакка үөрэммит дуо? Баҕар, ол иһин дэҥи көрбөт, кыра да саҥаттан өлөрдүү өһүргэнэр буолбута буолаарай? А. Кривошапкин (тылб.)
Үрдүк сололоох, мин атаахтык иитиллибит буоламмын, этим-хааным дэҥи көрбөт эбээт. А. Чехов (тылб.). Дэҥ үктэт - кими-эмэ соруйан алҕаһатан сыыһаны оҥортор, онон туһан. ☉ Сознательно подвести кого-л. к совершению ошибки, вынудить к этому
Силтэһин туох эрэ албаска түбэһиннэрэн, дэҥ үктэтээри оҥостоллор диэн, сэрэхэдийэн, иһимээри гынна. Күннүк Уурастыырап
Төһө да өй сүүйсүһэн, дэҥ үктэтээри Дуомат хаамыыта дойҕоҕунан олусталлар. С. Зверев
Дэҥ үктэтэн, киһини кыһытан, сакалаакка сүүйбүтэ улахан эбит! Н. Заболоцкай. Дэҥ үктээ - алҕаһаа, киирэн биэр. ☉ Совершать неожиданные ошибки
Марыыска харса суохтук тутунна, уолга хайыста: - Дьонтон истэн сэтэриэҥ кэриэтин, мин дэҥ үктээн... - диэн иһэн харааста түстэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Атын дьоннору хайдах албынныыры ымпыгарчымпыгар тиийэ билэннэр умсугуйууга киирэн дэҥ үктээбэт буолбут дьоннор аҕыйахтар. Н. Чернышевскай (тылб.)
◊ Дэҥ курдук (кэриэтэ) - өр буола-буола, хаһан эмэ, түбэспиччэ. ☉ Изредка, время от времени
Ол эрээри, чахчы хомуһуннаах ойуун аҕыйах, кинилэр дэҥ кэриэтэ төрүүллэр үһү. И. Гоголев
«Оччо ороскуотурбутуҥ кэннэ, үптээх дьон дэҥ курдук түбэһэллэр», - диэн. Эрилик Эристиин
Кириһээн ол мунньахтарга дэҥ кэриэтэ ыҥырыллан сылдьара. Д. Таас. Дэҥтэн сэрэнии техниката - араас оһолтон харыстанар ньыма бүтүннүүтэ. ☉ Техника безопасности
Александр Петрович - дэҥтэн сэрэнии техникатын иниспиэктэрэ. ПА
Үлэ күнүн уһунун, сынньалаҥ бириэмэтин, хамнас кээмэйин, дэҥтэн сэрэнии техникатын курдук үлэ сүрүн усулуобуйалара үлэ сокуоннарынан эрдэ быһаарыллар. СГПТ

I
саҥа алл. Саҥарааччы сөбүлэһиитин, сөбүлэһэр санаатын биллэриитин көрдөрөр (сөп). ☉ Выражает одобрение, согласие говорящего (ладно, хорошо)
Сүтүөр ыалым, Сүдү кырдьаҕаһым, Эһиги бэйэлээхтэр «Ээх» дииргитин Иһитиннэрэ охсуҥ! П. Ойуунускай
«Ээх, сөп, хаһыам!» — диэн баран, уол таһырдьа тэп гынан хаалар. Суорун Омоллоон
Ким билэр, тойон дьиэлээх, тугу дойҕохтоон эрэриҥ буолла. Ол кимнээх ээх диэн барсыбыттарый? «ХС»
♦ Ээҕи кытта (ээх хоту) сыл- дьар — утарбакка, мэлдьи сөбүлэһэр (тугу эппиккэ барытыгар «ээх» эрэ диир). ☉ Ни от чего не отказывающийся, на всё согласный
[Лёха] өрүү ээҕи кытта сылдьар. Н. Борисов
Ээҕи эрэ кытта сырыттаххына, киһи буолаахтыаҥ. «ХС». Уларыта тутуу саҕаланарын кытта …… кырдьаҕас көлүөнэни тугу да үлэлээбэтэх, акаары, ээҕи кытта сылдьыбыт истигэн кулуттар курдук үөҕэн барбыппыт. «Саха с.». Ээҕин ыл — туохха эмэ сөбүлэһиннэр, сөбүлэҥин ыл. ☉ Вынудить кого-л. согласиться на что-л. [Бииктэр:] Дьэ ээҕин ыллым ээ
Оттон муус үтүмэн оҥостоо инибин. Суорун Омоллоон
Ымыы диэн да ааттаннар, Кыыспыт өһөс эбит этэ: Ылдьаа кырбаан даҕаны Кыайан ээҕин ылбатаҕа. Күннүк Уурастыырап
Ээҕин этит көр этит I. [Тойоттор — Толомон Ньургустайга:] Кулун Куллустууру Ээҕин этитэҥҥин, Иннин ылаҥҥын Эргиллэн кэлэр күҥҥэр, Уол оҕонон Уруйдуох этибит, Кыыс оҕонон Айхаллыах этибит. ТТИГ КХКК
Хара түөкүнү мин эйигин сибилигин ээххин этитиэм, иэҥҥин хастыам! В. Протодьяконов
Кыһыл буолбут илэчиискэлэри бэрт түргэнник тутар, ээхтэрин этитэр наада. ВНГ ГОПХ. Ээҕин эттэ көр эт I. Уолчаан, этэрбэһин бэйэтэ кэтэ сатаан баран, ээҕин эттэ
□ Таптал буоллун — сорох куотар, симиттэр, сорох кууһар, имэрийэр, сорох кэлтэй эрэйдэнэр, сорох аны ээҕин этэр. Н. Дьяконов. «Ээх» ууһун дьоно көр ээх ууһуттан кэлбит киһи. Абыраамаптар убайдыы-бырааттыылар «ээх» ууһун дьоно. Ээх ууһуттан кэлбит киһи — барыларын кытары сөбүлэһэр киһи; барытыгар сөп диир киһи. ☉ Согласный со всеми, на всё согласный (букв. человек из рода «да»). Убайым ээх ууһуттан кэлбит киһи. Ээх үһү диэн — үчүгэйдик толкуйдаабакка, кэнэнник сөбүлэһэн баран. ☉ Согласившись (опрометчиво, наивно). Катя кыра оҕолору ээх үһү диэн илдьэ хаалан баран кэмсиннэ. Ээххэ дылы — сөбүлэнэн баран аккаастанар биитэр биири оҥоруох буолан баран, атыннык оҥорор. ☉ Согласившись на что-л., отказывается или, пообещав сделать что-л., делает по-своему. Марыына ээххэ дылы, этэн баран эмиэ аккаастанна
II
сыһыан т. Саҥарааччы сөбүлээбэтин, туохтан эмэ кыйаханарын көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрение, раздражение говорящего по поводу чего-л. надоевшего
[Өлөөнө:] Чэ, чэ, ээх, хайааҥ даҕаны. Дьону кытта ылсыбакка-бэрсибэккэ, хайдах олорор эбиккит. С. Ефремов
[Дарыбыан:] Эйигин үс дойду күлүү-элэк оҥостор. Ону билэҕин дуо, акаары? [Суоппуйа:] Чэ ээх, аргыый. Н. Туобулаахап
«Чэ ээх, бэйэм да бараары олоробун!» — дии тоһуйда Лина. «ХС»