несов. см. вырастить.

сов. 1. кого ыарыылаан үтүөрт; | выходить больного ребёнка ыарыһах оҕону ыарыылаан үтүөрт; 2. кого-что (воспитать, вырастить) бүебэйдээн иит, улаатыннар.

сов. 1. кого (вырастить) бүөбэйдээн үөскэт, иит, улаатыннар; 2. что, перен. искэр иит, сүрэххэр иҥэрэн сырыт; взлелеять надежду искэр эрэмньитэ иит.

сов., воспитывать несов. 1. кого (вырастить-) иит, иитэн таһаар; 2. что (привить) иит; воспитать в детях привычку к труду оҕолорго үлэҕэ үөрүйэхтэ иит.

сов. . кого (отвести, разместить) илдьитэлээ, араартаан илт; 2. кого, воен. поска туруортаа; 3. кого (разнять) араар, араартаа; 4. кого (расторгнуть брак) араар, араартаа; 5. что (растворить) суурай, убат, уулаа; развести порошок бороһуогу суурай; 6. кого-что (вырастить) үөскэт, үүннэр, иит; развести птиц көтөрдө иит; 7. что (разжечь) умат, отун; развести огонь уотта отун; 8. что атыт, хардар; развести пилу эрбии тииһин хардар; # развести руками илиигин нэ-лэс гыннар.

1) сустав (человека, животного);, колено (растения); тобук сүһүөҕэ коленный сустав; кини атаҕын сүһүөхтэрэ ыалдьаллар у него болят суставы ног; от сүһүөҕэ коленья травы; ол дойду ото сүһүөҕэ суох үһү загадка трава в той местности без коленьев (баттах волосы человека); 2) перен. поколение; эдэр сүһүөх ыччат молодое поколение; 3) грам. слог; тылы сүһүөҕүнэн араар = делить слово на слоги # сүһүөҕэ быһынна он валится с ног (от усталости, истощения); сүһүөҕэ мөлтөөтө он ослаб, постарел; сүһүөҕэ мөҥөр у него ноги подкашиваются (от какого-л. внезапного потрясения); сүһүөҕэ уйбат его ноги не держат; сүһүөҕэ уулла он едва держится на ногах (от усталости); сүһүөҕэр туруор = а) вылечить кого-л.; ыарыһаҕы сүһүөҕэр туруор = вылечить больного; б) перен. поставить на ноги кого-что-л.; вырастить; кини хаалан иһэр колхоһу сүһүөҕэр туруорда он поставил на ноги отстающий колхоз; кини оҕолорун сүһүөхтэригэр туруортаата он поставил на ноги своих детей; в) перен. претворять в жизнь что-л.; бу үчүгэй саҕалааһыны сүһүөҕэр туруоруохха наада это хорошее начинание надо претворить в жизнь; сүһүөххүн тэнит = разминаться.

туохт.
1. Туохтан эмэ төрүөттэнэн баар буол. ☉ Появиться, возникнуть в результате чего-л., происходить от чего-л.
Мундууруйа, Солууруйа, Буһаарыйа, Собооруйа, Хоспооруйа, Кистээрийэ. Бу хоһоон чабырҕах ис хоһоонун кубулдьутан этииттэн үөскүүрүн көрдөрөр. Саха фольк. Ырыа туохтан үөскүүрүй? Ырыа үөскүүр үөрүүттэн, Биитэр ааспат абаттан, Биитэр өлөр мөккүөртэн, Биитэр улуу тапталтан, Куулаттарыы муҥуттан. С. Данилов
Билигин манна Кэмпэндээйи диэн бөдөҥ оробуочай бөһүөлэк үөскээтэ. Туус собуота тутулунна. И. Данилов
Олоҥхо олох былыр үөскээбитэ. Өбүгэлэрбит урукку олорон ааспыт олохторун кэрэһитэ. Эрчимэн
2. Төрөө, ууһаа. ☉ Плодиться, размножаться
Ити дьыл куобах мэнээҕэ дохсуннук үөскээн турар этэ, эмиһэ да бэрт этэ. Эрилик Эристиин
Быйыл тыа булда, ордук тииҥ, бэркэ үөскээбит. Софр. Данилов
Үлэһит муҥутаан Мойуор биир ынахтааҕар отун салаасканан таһан аһатара. Ынаҕа үөскээн син хас да сүөһүлэммиттэр. «ХС»
3. Кимтэн, хантан эрэ төрүттээх буол, ханна эмэ олорон улаат. ☉ Происходить от кого-л., быть родом откуда-л., расти, вырастать где-л. Дьэ, бу, биэбэкэйим, мин этэр тылбын өйдүөн истэн тур эрэ! Эн биһикки биир ийэттэн-аҕаттан айыллан үөскээн төрүөбүппүт этэ. Ньургун Боотур
Биһиги оҕо эрдэхпититтэн бииргэ үөскээбит кэриэтэ доҕордуу дьон быһыытынан, үөрэ-көтө көрүстүбүт. А. Бэрияк
Оҕолор ыраах үрэх баһыгар үөскээбиттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
ср. др.-тюрк., тюрк. өс ‘расти’, тув. өскэлэ ‘расти’, хак. өскир ‘вырастить, прорастить’, монг. өсгөх ‘растить, размножать’

туохт.
1. Аһат-сиэт, көр-харай (үксүгэр сөбүлээбэккэ, сүөһүгэ, дьиикэй кыылга холоон этэллэр). ☉ Содержать, вырастить (преим. употр. в неодобрительном тоне при уподоблении кого-л. скоту, диким зверям)
Оннооҕор күн бүгүнүгэр диэри Гамето курдук дьиккэри иитиэхтиигит. Н. Якутскай
Эһэ-эбэ саҕаттан иринньэх бэйэлэрин илгэ быйаҥынан иитиэхтээн киһихара оҥорбут көрүөх билэ дьоҥҥун, күлэ-күлэ күллэрин булкуйаары, оонньуу-оонньуу уоттарын умуруораары гынна. Күннүк Уурастыырап
2. Сүөһүнү, дьиэ көтөрүн аһатан-сиэтэн, көрөн-харайан улаатыннар. ☉ Содержать, откармливать, разводить домашних животных, птиц
Куурусса бэйэтэ Хоонньугар хорҕотон Иитиэхтээн испитэ Элбэх үөр оҕотун. И. Чаҕылҕан
ХIХ үйэҕэ, бөтүүк кутуругун куорсунунан киэргэнэр муода уурайбытын кэннэ, бөтүүктэри декоративнай көтөрдөр быһыыларынан иитиэхтиир буолбуттара. ДьДьДь
3. көсп. Ыанньытан, өр эрэйдэнэн мус, үөскэт (хол., санааны). ☉ Вынашивать (мысль, идею)
Ити кини оҕо эрдэҕиттэн дарбааннаах аат-суол туһунан иитиэхтээбит ыра санаатын эстиитэ этэ. Софр. Данилов
Ити туһунан Аадаҥ кимиэхэ да эппэккэ, кистэл оҥостон, иһигэр иитиэхтии сылдьыбыта. Күннүк Уурастыырап
1949 сыл сайыныгар ити элбэх сылларга иитиэхтээбит санаата туолан, сэттэ сыл ааспытын кэннэ алааһыгар дьэ тиийбитэ. НЕ ТАО

туохт.
1. Түргэнник улаат, сит, торолуй (үксүгэр буолб. ф-ҕа тутлар). ☉ Быстро достигать зрелости, расти быстро, быть (в период роста) заметным, крупным (обычно употр. в отриц. ф.)
[Байбааскы:] Омуос оҕонньор ороҕун батыһан өнүйүөҥ суоҕа диир. И. Семёнов
Төттөрүтүн, спорт уотакүөһэ суох пропагандаланар сиригэр ыччат тохтообот, производство да, оннук өнүйбэт. «Кыым»
2. Чөлгөр түс, эмтэнэн үтүөр, көн (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Вылечиться, поправиться, восстановить силы (обычно употр. в отриц. ф.)
Баай кутуругар сөрөнөн, быарга быһахтанар, сүрэххэ сүгэлэнэр кэриэтэ өрө туран, эбии олохпутун алдьатан, өтөр өнүйбэт быһыыга түспүппүт. Эрилик Эристиин
Аны арамачыыс булбута Эмтэммитим ахан да, өнүйбэтэҕим. Арай Мэҥэм Абалааҕа абыраабыта. С. Федотов
3. көсп. Олохтоох сиргиттэн тэй, ыраат (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Отдаляться от постоянного местожительства, уезжать из родных мест (обычно употр. в отриц. ф.)
Кини олорор бу биир дьиэҕэ: Өлөрүн да манна өлүөҕэ, Өтөҕүттэн өнүйбэккэ, Олоҕу дьону билбэккэ. Дьуон Дьаҥылы
ср. др.-тюрк., кирг. өн ‘расти, вырастить’

туохт.
1. Ханнык эмэ үүнээйини көрөн-харайан улаатыннар. ☉ Ухаживая, выращивать, взращивать, вырастить какое-л. растение
[Баһылай:] Бэйэҕит да үүннэрбит бурдуктаах этигит. А. Софронов
Лаҥханы өрт уотунан куугуначчы салатан, ыраастаанчэбдигирдэн баран, бурдугу, оҕуруот аһын үүннэриэххэ. Амма Аччыгыйа
[Мэхээлэ Дьөгүөрэп] Кыһын да ичигэс теплица иһигэр Оҕуруот астарын үүннэртиир. Эллэй
2. көсп. Кими эмэ иитэн-үөрэтэн таһаар, үлэһит киһи оҥор. ☉ Воспитывать, выводить кого-л. в люди
Халдьаайыга — күөх ойууру, Хатыҥы, титириги, Оскуолаҕа — оҕолору Үүннэрэҕит эһиги. Эллэй
Ол иһин кинини хомсомуол ыытара Саамай ыар үлэҕэ, инники өрүүтүн, Ол модун охсуһуу, тиллии сыллара Бүөбэйдээн үүннэрбит чулуу киһитин. С. Данилов
3. көсп. Салгыы сайыннар, барҕардыыга тиэрт. ☉ Развивать, возрождать что-л. Холкуоһу үүннэрэр барҕардар туһугар харыстаммакка үлэлиир санаалааҕым. М. Доҕордуурап
Өргөннөөх былаахпытын Өрө көтөҕөммүт, Үлэ кыһыл сойууһун Үүннэрэ туруоҕуҥ! Эллэй
♦ Кынат үүннэр көр кынат
Аны күһүн механизацияламмыт хотоннонор санаа Таняҕа кынат үүннэрбитэ. М. Доҕордуурап
Кинилэр эйигин өрүү ыҥыра, алҕыы, күүскэр күүс эбэ, көтөргөр кынат үүннэрэ тураллар. С. Васильев