1) уст. потомок; 2) пренебр. отродье, выродок; фашистар урдустара фашистские выродки.

1) рожать (о женщине); телиться (о корове); жеребиться (о кобыле, ослице и т. п.); щениться (о суке, лисице и т. п.); котиться (о кошке, об овце); высиживать, выводить птенцов (о птицах); бу күөлгэ кус бөҕө төрөөбүт на этом озере множество утиных выводков; 2) родиться, рождаться; уол төрөөтө родился мальчик; боруода ынахтан боруода ньирэй төрүүр от породистой коровы родится породистый телёнок; саҥа төрөөбүт новорождённый; төрөөбүт ийэ родная мать; төрөөбүт дойду родина, родная земля; төрөөбүт күн день рождения; төрөөн баран көрбөтөҕүм (манныгы) такого я в жизни (букв. с рождения) не видел; төрүү илик оҕоҕо биһик оҥорбукка дылы погов. всё равно, что готовить люльку для неродившегося ребёнка (говорится о любителях строить воздушные замки или загадывать наперёд; погов. связана с фактом высокой детской смертности в дореволюционной Якутии); 3) уродиться (о картофеле); быйыл хортуоппуй бэркэ төрөөбүт в этом году хорошо уродился картофель # төннөн төрөөбүт выродок; төрөөбүт тыл родной язык; тылтан тыл төрүүр слово за слово (букв. от слова рождается слово); ый төрөөбүт народился (новый) месяц.

аат.
1. Киһи-сүөһү, хамсыыр-харамай саҥа төрүүр оҕолоро, саҥа төрөөн эбиллиилэрэ. ☉ Новорождённые у живых существ, приплод
Кэннигитигэр хаалар, хааҥҥытын сүтэрбэт, төрүөххүтүн ууһатар оҕото-уруута төрөтүҥ! П. Ойуунускай
Табаны бөрө сиир. Оттон таба көтөр төрүөҕүн сиир. И. Федосеев
Сүөһү иитиитин инники кэскилэ — төрүөх. Ким элбэх төрүөҕү ылан ииппит, ол үүтү да, эти да элбэтэр. «Кыым»
2. Сүөһү төрүүр кэмэ. ☉ Пора родов у скота, отёл
Төрүөх бириэмэтигэр ыстаада олох чуумпу буолара наада. А. Данилов
Төрүөххэ бэлэмнэнии дьаалатынан уһуннарылынна. «Ленин с.». Быйыл төрүөх эрдэ саҕаламмыта. «ХС»
3. бот. Үүнээйи аһа, үөскэх. ☉ Часть растения, содержащая семена, плод
Ууну кутан үүннэриллэр хортуоппуй сирэ бары хомуллубут хортуоппуй төрүөҕүн аҕыс уон-аҕыс уон биэс бырыһыанын биэрэр. «ХС»
4. көсп. Туохтан эмэ үөскээбит көстүү, быһыы-майгы. ☉ Порождение, результат, плод чего-л.
Хос ааттаһыы оччотооҕу намыһах култууралаах, ньүкэн олох дэлэгэй төрүөҕэ. ФЕВ УТУ
♦ Төннүбүт төрүөх — кэхтибит, буомурбут, мөлтөх оҕо-уруу, ыччат (эт-хаан эбэтэр өй-санаа өттүнэн). ☉ Потомок, потерявший лучшие, ценные свойства своих предков, выродок
Хроническай алкоголиктартан олус үгүс төннүбүт төрүөх уонна аар акаары оҕолор [төрүүллэр]. УФГ ӨТАҮТ. Төрүт киһи (ыал) төрүөҕэ, ытык киһи (ыал) ыччата (ыамата) — дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэр үтүө төрүттээх киһи. ☉ Родовитый, благородных корней (букв. порождение родовитого человека, детёныш почтенного человека)
Кини бэйэтин «төрүт киһи төрүөҕүнэн, ытык киһи ыччатынан» ааҕынар да, ким да ону билиэн, аахсыан баҕарбат. Н. Габышев
◊ Төрүөҕэ (төрүүрэ) тахсар — өлгөмнүк үөскүүр, төрүүр-ууһуур (хол., сүөһү). ☉ Размножаться, плодиться, давать большое потомство (напр., о скоте)
Бу нэһилиэк оччоттон билиҥҥэ диэри төрүөх тахсарынан, бурдук үүнэринэн биллэр. «ХС»

аат., эргэр.
1. Ким эмэ ыччата. ☉ Потомок, отпрыск
Оо! Удьуор киһи урдуһа, төрүт киһи төрүөҕэ, ытык киһи ыччата барахсан эбиккин. ПЭК ОНЛЯ III
[Дуолан Хара:] Баҕар, ол устан кэлбит ураты биистэр били Мартыын диэн чулуу Боотур урдустара буолаайаллар. И. Гоголев
Ханна тиийэн улуу дойду урдустарыттан боҕуттан уһун уҥуоҕа урусхал, кылгас уҥуоҕа кыдьымах буолуоҕун ким билиэй? Далан
2. сөбүлээб. Оттомо, харса-хабыра суох майгылаах киһи (үксүгэр эр киһини этэргэ). ☉ Отчаянный, дерзкий, бесшабашный (обычно о мужчине)
Бэрт сытыы-хотуу, сырыыны да сылдьыах, кэпсэтиини даҕаны кэпсэтиэх урдус быһыылааҕа. Далан
Бэрдимсийбит, тылларын кыана туттубат урдустары уҥа-хаҥас бурайталыа, үлэҕэ ылларбыт дьүөгэтин кытта үтэйиэҕэ. У. Ойуур
Оттон манна үбү-аһы, уһун солкуобайы эккирэтэн кэлбит сорох урдустар тулуйбатахтара, бэрт кылгастык олоро түһээт, суолларын көннөрбүттэрэ. «ХС»
△ Булугас өйдөөх, киитэрэй (хол., кыыл). ☉ Умный, хитрый (напр., о звере)
Тыа кыыла тыатыгар сылдьаахтаатаҕа эбээт, хапкааҥҥа дэбигис үктээн биэриэ суох урдус сылдьар ээ, быһыыта. Н. Борисов
3. үөхс. Төннүбүт төрүөх, ыама. ☉ Отродье, выродок
Кырдьыкка кыһаммат, Эйэни сэҥээрбэт, Иирээҥҥэ бэһирэр Баай-илбис аймаҕа, Ороспуой урдустар Уотунан тыыналлар. С. Зверев
Биһиэхэ уоран саба түспүт Гитлер урдустара бэйэлэрин баһылыктарын ыйааҕын лопбааччы толорорго кыһаммыттара. Н. Кондаков
Кыбар-таһар Кыыбаҕалаах кыыллар, Алдьатар-уорар адьынаттаах урдустар — Уруккуттан уоруйахтар, Төрүкүттэн түөкүттэр. ДьТ
◊ Туора урдустар — олохтоох буолбатах, кэлии дьон, кэлии биистэр. ☉ Инородное племя, иноземцы
Кэлии, туора урдустар тоҕо бороҥ дьүһүннээхтэрий, хааннара хара өһөх. Болот Боотур
Мин санаабар, сибилигин туора урдустарга өлбүгэ төлөбүрүн саҥалыы түһэриэххэ. В. Протодьяконов
Кырдьаҕастар кэпсииллэринэн, кыргыс үйэтин кэмигэр Танда аҕатын ууһун дьоно туора урдустары кыайбыттар. Багдарыын Сүлбэ
ср. МНТ уридас ‘предки’; ‘более ранний’

1. аат.
2. Ийэ иһигэр сылдьан сатаан үөскээбэккэ, киһилии көрүҥнэммэтэх оҕо, оннук улааппыт киһи. ☉ Младенец, родившийся с физическим уродством, урод
   Дьэ, көр бу, адьарай аҕыс ыйдаах архаҕа, илиэһэй сэттэ ыйдаах чиччигэ! ПЭК ОНЛЯ II
   Арыгыһыттартан (хас сүүс киһи баһыттан) уон чиччик, аҕыс далай акаары, уон биэс уҥан ыалдьааччы, биэс алкоголик төрүүр. УФТ ӨТАҮТ. [Сыырка үлэһиттэрэ] карликка, бөкчөгөргө эбэтэр ханнык эмэ чиччиккэ …… наадыйаллар эбит. Э. Войнич (тылб.)
3. үөхс. Сидьиҥ, дьиккэр, абааһы. ☉ Урод, тварь, выродок
   «Кинээс кэнниттэн иккис чааскыны миэхэ кутар буол диэбитим эбээт! Туох акаары чиччигэй, доҕор!» — диэн эмээхсин чоргуйа түстэ, чэй кутааччы кыыһы кырыктаахтык кынчарыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Чиччик, саҥардыы утуйан истэхпинэ сарылаатаҕа үһү. Болот Боотур
   Чиччик, саатар сирэйэ да суох буолбуккун. У. Ойуур
4. даҕ. суолт.
5. Искэ сылдьан, сөпкө үөскээбэккэ тас көрүҥэр улахан бодоҥноох төрөөбүт (ким, туох эмэ төрүөҕэ). ☉ Родившийся с физическим уродством, уродливый (чей-л. детёныш)
   Ардыгар манна араас бодоҥноох, чиччик оҕолор төрүүллэр. В. Титов
   [Япония Кюсю арыытыгар] төбөлөрүн мэйиитэ букатын сайдыбатах, лабаалара куҥ буолбут чиччик оҕолор төрөөбүттэр. ППА ТЭД
   Ардыгар өлбүт эбэтэр чиччик тугут төрүүр. ПСБ ТИиПҮ
   Уруулуу куруолуктары саптардахха, мөлтөх, чиччик төрүөхтэри ылыллар. ДьСИи
6. көсп. Дьиикэй, ньүдьү-балай, сидьиҥ. ☉ Отвратительный, скверный, гадкий
   Ийэни хоргутуннарар диэн чиччик быһыы. П. Аввакумов
   Миитэрэй, эн бачча сааскар диэри итинник чиччик идэҕин тутуһа сылдьаргыттан сирэйиҥ саатыа да эбит. С. Ефремов
   Биир чиччик киһиттэн куттаныаҥ — Үрдүгэр үөр тураах сатыылыа. Айталын
   ср. п.-монг. чирчиг ‘маленький, бесполезный, ненужный, незначительный, ничтожный’

аат.
1. Кынаттаах да, кыната да суох бытархай харамайдар (хол., түүлээх үөн, чиэрбэ, оҥоойу). ☉ Насекомое (всякого рода)
[Дьөгүөссэ:] Ийээ, ити арааһынай от-мас үөнэ, арааһынай уу үөнэ, ити хомурдуос, бырдах, сахсырҕа эҥин ыама буолан иһэр ээ. Күндэ
«Өйдөөх сылгы барахсан үөнтэн күрэнэн, ууга киирэн сытар буоллаҕа», — диэн хайгыы саныыра. И. Федосеев
Нөҥүө сарсыардатыгар Яков оҕонньор кэлэн, кириэстэнэн баран, хатырыктарын арыйталаан көрбүтэ, сир араас үөннэрэ: хомурдуостар уонна ооҕуйдар хас хатырыгын аннын аайы туолбут этилэр. М. Доҕордуурап
2. Киһи тириитигэр тахсар төгүрүк бөлтөҕөр. ☉ Бородавка
Кырдьык-хордьук аҕыйах күнүнэн илии үөнэ суох буолан хаалар. Хомус Уйбаан
Биир уол тарбаҕын үөнүн ыйга көөчүктээн эмтээбитин туһунан Спиридон учууталга кэпсээбитигэр күлсүү бөҕө буолбута. «Чолбон». Чистотел үүнээйи араҕас сүмэһинэ тириигэ тахсыбыт үөнү суох гынар дьоҕурдаах. МАА ССКОЭ
3. көсп. Дьээбэлэнии, дьээбэ майгы, куһаҕаны, дьээбэни оҥорор майгы. ☉ Проделка, проказа, склонность к шалости
[Уолака:] Күтүр кэм үөнэ суох сылдьыбат ээ. Суорун Омоллоон
Үөнүм эмиэ тулуппата, хайаан да дьиибэрдэхпинэ сатаныыһы. И. Гоголев
«Ити тоҕо иккиһин дорооболоһоҕун?» — диэн, биллэрбин даҕаны, үөммэр ыйытабын. С. Руфов
4. көсп., үөхс. Куһаҕан, сидьиҥ киһи. ☉ Гадина, выродок, тварь
«Уу, үөн!» — Микиитэ кытаанах тарбахтарынан Байбал уолугуттан түүрэ харбаан ылла. Амма Аччыгыйа
Өстөөх үөннэри өлөрүҥ! Эллэй
[Маайа:] Ийээ, мин абарабын, аҕабын сиэбит үөннэргэ хаһан да умнуллубат өс санааны саныыбын. С. Ефремов
5. көсп., күл.-ооннь., сэнээн. Ким-туох эмэ оҕото, ыамата. ☉ Чей-л. детёныш, отпрыск, отродье
Ар-дьаалы, ити үөннэри [кус оҕолорун] харыһыйбыта буолан, сирэйгитин сөрүөһүннэри туттугут дуо? Р. Кулаковскай
Баҕар, мин оҕолорбун Мултас Ньыыкан үөннэрэ диирэ буолуо. Э. Соколов
♦ Үөн хаата — дьиибэлээх, куһаҕаны оҥорорун бэркэ сатыыр киһи. ☉ Каверзник, вредина, пакостник
«Хайа, таһа ньимийбитин иһин, иһэ үөн хаата буолуо», — диэн дойҕохтоон эрдэҕинэ, эмээхсинэ: «Аргыый, доҕоор!» — диэтэ. П. Ойуунускай
Уваровскай ити ньылбырыйан сылдьарын көрүмэ — үөн хаата. Далан
Дьүөгэтэ Люся үөн хаата эбит. У. Ойуур. Үөнэ хамсыыр кэпс. — кимиэхэ-туохха эмэ туох эмэ куһаҕаны оҥоруон баҕарар, оннук санааланар. ☉ Не терпится напакостить, сделать гадость кому-л. (букв. насекомое его шевелится)
[Балбаара:] Ити сааспытыгар муҥнанан-муҥнанан булбут биир кунаммытын улаатыннардым, ол ымсыытыгар иҥсэрэн [Быыпсай Сүөдэр] үөнэ хамсаан эрэр. Эрилик Эристиин
Эмиэ үөнэ хамсаабыт быһыылаах, арыгылаары муҥнанан эрэр. ТХХ АС. Үөҥҥэ тиллэр кэпс. — дьээбэлэниэх санаата кэлэр, дьээбэлэнэр. ☉ Строить проказы, делать пакости
«Сырбатар [киһи аата] иһиттэҕинэ, кырдьаҕас эҥин диэн, бука, хараххар үүт ыкпат дьээдьэ буолуохтаах», — Бобо Тутар үөҥҥэ тиллэр. «Чолбон»
Бу дэриэт уола эмиэ үөҥҥэ тиллэн, ырбыыта ыпсыбакка барда! Күрүлгэн
◊ Түүлээх үөн көр түүлээх
Кырбый араас түүлээх үөннэринэн, чиэрбэлэринэн, аһыҥкаларынан, тэмэлдьигэннэринэн, кутуйахтарынан аһылыктанар. Далан
Чэ, эһиги бүгүн түүлээх үөннэ, аһыҥата, хомурдуоста, үөннэ-көйүүрдэ элбэхтик хомуйуҥ. И. Федосеев. Эриэн үөн — уһун синньигэс эттээх, атаҕа суох, имигэстик түллэҥнээн сыҕарыйар харамай. ☉ Змея
Сэмэнчик, эриэн үөнү туппут курдук, сиргэнэн, тутан турар кумааҕытын ыһыктан кэбиһэр уонна атаҕынан тэпсэр. Н. Якутскай
Өлүөхүмэҕэ элбэх эриэн үөн баар. В. Миронов
Кобра — биир саамай күүстээх уонна кутталлаах эриэн үөн. БК БК
ср. калм. үүн ‘бородавка’