вытирать, чистить (старательно, тщательно); муостаны милкий = выскоблить и вымыть пол.

вытирать, обтирать что-л.; муостаны сот = вытирать пол; быылы сот = вытереть пыль; түннүгү сот = протереть окна # испииһэктэн сот = вычёркивать из списка кого-что-л.

1) вытирать с силой рукой, руками (напр. мокрый стол); 2) перен. проезжать, оставляя ровный след; сыарҕалаах трактор ньиккэрийэн ааспыт трактор проволок тяжёлый воз.

дьүһ. туохт. Уута саккырыы сылдьар таҥаһынан, тирээпкэнэн сууй, сот (үксүгэр кыһамньыта суохтук, үрдүнэн-аннынан оҥорор киһини этэллэр). ☉ Мыть, вытирать что-л. мокрой тряпкой, с которой капает вода (обычно о человеке, к-рый делает что-л. очень небрежно). Кирдээх муостаны мыылалаах уунан сууйан ньалыахтатта
□ Ыстапаан мас төбөтүгэр эриллибит, дулҕа сиэлин курдук сохсойбут «харбыырын» солуурдаах ууга уган ыла-ыла сууйан ньалыахтата сырытта. И. Никифоров

туохт.
1. Тугунан эмэ (хол., сиппииринэн, тирээпкэнэн) харбаан ыраастаа. ☉ Мести, подметать (полы)
Мин аймааһыны таһаарбыт буруйбар - дьиэни илбийэн элэстэппитинэн бардым. Амма Аччыгыйа
Чочумча буолан баран таһыттан Дааса киирэн, остуолу хомуйар, дьиэни илбийэр, ону-маны оруноннугар уурталыыр. А. Софронов
Кинилэр Шейдманнааҕар атыннара: дьиэни илбийэр, сылабаары сылытар, иһитихомуоһу сууйар этилэр. Эрилик Эристиин
2. Чэпчэкитик (хол., үтүлүгүҥ төбөтүнэн) сот. ☉ Легким движением (напр., кончиком рукавиц) протереть, вытирать что-л. Куонаан оҕонньор бу сырыыга хапкааны бэркэ кичэйэн ииттэ, суолун-ииһин илбийэн, оһорон кэбистэ. Н. Заболоцкай
Солтуохап кинилэри күүппэккэ, тахсан сэргэҕэ баайбыт атыгар кээдьэрэҥнээн тиийэн кырыатын илбийбитэ. П. Аввакумов
3. Имэрийэн эмтээ, имэрий. ☉ Лечить массажем; гладить, поглаживать какую-л. часть тела, легко касаясь ее рукой
Бадьырхай ойоҕо иһэ ыалдьарын илбийэ сылдьар эбит. Ол иһин хойутаан хааллым. Эрилик Эристиин
[Ойуун] одурууну тылынан салаатаҕына, көрөр ыарыыны чупчуруйдаҕына, таарымтаны, ис ыарыытын илбийдэҕинэ, аал уокка айах тутан алҕаан намылыттаҕына, барыта үтүөрэн, тиллэн кэлэрэ үһү... А. Бэрияк
4. көсп. Имэрийэр курдук чэпчэкитик үр (тыал туһунан). ☉ Слегка, приятно обдувать (о ветре)
Тыал дьон сирэйин илбийэр. Н. Габышев
5. көсп. Үүр, киэр кэбэлит; суох оҥор. ☉ Убрать кого-что-л. прочь, подальше; выметать
Кинини уоттаах сиппииринэн баартыйа иһиттэн илбийэн таһаарар киһибит турар... П. Ойуунускай
Сыҕаайаптар ыамаларын уонна да атын бурсуйдар быччаҕардарын бэрт сөпкө илбийэн таһаарбыккын истэн, үөрэ сылдьабын... Амма Аччыгыйа
Өстөөх төлөнүн өһөрөргө, Дьайдаах санаатын дьалбарытарга, Уордаах хааннааҕы уҕарытарга, Сидьиҥ бииһин илбийэргэ Кэрэ дьон кэккэлээбит. С. Зверев

туохт.
1. Тарбаххынан эбэтэр ытыскынан ыга баттаан, күүскэ анньан сот, ыраастаа (убаҕаһы, кири-буору, көлөһүнү, туох эмэ сыстаҥнаһы). ☉ Счищать, вытирать что-л. пальцами или ладонью с силой, сильно надавливая (напр., грязь, пот с лица или что-л. липкое)
Хараанай ыаҕайаттан мас кытыйаҕа үүт кутан чорулатта, ыаҕайа иэдэһигэр умньаммыт үүт салааһынын сөмүйэтинэн ньиккэрийэн ылан, салаан кэбистэ. И. Гоголев
Мэхээлэ сүүһүн көлөһүнүн икки чанчыгын диэки, илиилэрин көхсүнэн, ньиккэрийэн кэбистэ. А. Сыромятникова
Киирик си-дьүгээр буолуохтааҕар сыа-арыы бытархайын сундуук түгэҕиттэн ньиккэрийэн ылан, ытыһыгар хомуйан, дьиэҕэ киллэрбитэ. «ХС»
2. Туохха эрэ кыһайа тутан кырыылааҕынан (хол., быһах өнчөҕүнэн) ыга баттаан көннөрөр, сымнатар курдук ньылбы тарт, ньылбырыт (хол., сигэ буолар талаҕы, быаны, тимир туһаҕы). ☉ Вытягивать что-л. (напр., тальниковый прутик, верёвку, тонкую железную проволоку), придавливая чем-л. твёрдым (напр., обухом ножа) к ровной твёрдой поверхности, с целью выпрямить или сделать мягче. Синньигэс талаҕы быһах өнчөҕүнэн ньиккэрийэн эбэтэр илиигэ эрийэн сымнаттахха сигэ быа буолар. Бүк-тах барбыт эргэ тимир туһаҕы маска ньиккэрийэн көннөрүллэр. Тэҥн. ньиккэй
ср. бур. нидхыр ‘скребок для соскабливания грязи’

I
аат. Намталга эбэтэр бадарааҥҥа отунан эбэтэр муоҕунан бүрүллүбүтүнэн үүнэн тахсыбыт сир боллоҕо. ☉ Бугорок на низменном или болотистом месте, поросший травой или мхом, кочка
Бу дойду хас томторун, Чугастааҕы дулҕаларын Барытын мин билэрим. С. Данилов
Урууп дулҕаҕа үктэнэн турар, оҕуһа икки илин атаҕынан тобугар диэри ууга туран уулуур. Күндэ
Эбии аһылык диэн сүөһүгэ, дулҕаны, талаҕы, хаппыт оту бэлэмниибит. ПАЕ ОС
♦ Тумсун дулҕаҕа соттор - тугу эмэ гыммытын мэлдьэһэр, билиммэт. ☉ Отказываться от содеянного, отпираться, отрицать очевидное (букв. вытирать свой клюв о кочку)
Тумсугун дулҕаҕа соттума: дьуккуруйуо (өс хоһ.). [Уйбаан:] Хайыы-үйэҕэ таптыырын булунан баран, тумсун дулҕаҕа сотто сылдьар ээ. А. Софронов
[Суоппуйа:] Хайа киһи мин сааспар тапталынан умайыай? [Митя:] Тумсугун дулҕаҕа соттума. Н. Туобулаахап
◊ Ат дулҕа - киһи кыайан-атыллаабат үрдүк дулҕата. ☉ Высокий, труднопроходимый кочкарник (букв. кочка-лошадь). От үрэх кытыыта ат дулҕа буолбут, киһи кыайан атыллаабат. Дулҕа сиэлэ - дулҕаҕа үүммүт уһун кылыстыҥы от. ☉ Осоковидная трава на кочке (букв. грива на кочке)
Чөркөйүм төбөтүн оройунан дулҕа сиэлигэр батары түһэн, хамсаабакка сытара. Далан
Токур тимир хотуурунан Дулҕа сиэлин тоноһон, Хотон муҥунан Хоноҕор муостааҕы иитэрбит. С. Васильев
Ынахтар хаар анныттан тахсыбыт кур дулҕа сиэлин үргээн курдурҕаталлар. Н. Заболоцкай. Дулҕа хаасыгырыара түөлбэ. - кураанах кус бииһэ: элбэх саҥалаах, көннөрү чыркымайдааҕар бороҥнуҥу өҥнөөх. ☉ Чирок-трескунок (водоплавающая птица). Дулҕа хаачыгырыара уйа туттубут
II
аат., эргэр. Киһи таһаата. ☉ Корпус человека
[Бухатыыр] Дулҕа бөҕөтө Толору туолбут, Буутун этэ Муҥутаан буспут. Нор. ырыаһ. Саалаах бөҕөттөн самныма, Охтоох бөҕөттөн охтума, Толору дулҕалаах, Ситэри силгэлээх Буолан олорон Кыраларгын аһынаар, Дьадаҥылары Таптаар. Эрилик Эристиин
III
аат. Саха балаҕанын муннуктарын түөрт сүрүн баҕаната. ☉ Четыре основных (несущих) столба якутской юрты, стоящих по углам
Ураһа дулҕаларын иччитэ Дьэгэһийэ Сэгэһийэ кыыһы чиэстээтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Түөрт түүлээх дулҕа. ПЭК СЯЯ

туохт.
1. Тугу эмэ, туох эмэ ньуурун ыраастаары, куурдаары ньиккэриччи анньан аал, ньиккэй. ☉ Вытирать, обтирать что-л. Оҕонньор …… киһи уҥуоҕар тиийэн, иэҕэйбит кириэскэ тураах саахтаабытын сиэҕинэн сото-сото тугу эрэ ботугуруу турда. Амма Аччыгыйа
Ася иһит сууйар, Кеша сотор, ыскаапка уурар. Н. Габышев
[Коля:] Эн сотоҕун эрэ дуо? Хайаан даҕаны ынаҕыҥ эмиийин сууйуох тустааххын. С. Ефремов
Бурхалей Мариса хараҕын уутун сотон биэриэн иннигэр, истиэнэ нөҥүө буолан хаайтарда. Эрилик Эристиин
2. Тугу эмэ убаҕаһынан эбэтэр арыылааҕынан бис, сыбаа. ☉ Покрывать что-л. слоем чего-л. жидкого или жирного, намазывать
Харытыана …… отон уутунан соппут курдук икки уоһа …… бу көстөн ааһаллар. П. Ойуунускай
Паарталарын хара кыраасканан ньалҕаарыччы сотон баран кылбаарыччы лаахтаан истэ. Амма Аччыгыйа
Хараҕа эмиэ төп-төгүрүк, арыынан ньалҕаарыччы сотон кэбиспиккэ дылы. Софр. Данилов
Луохтуур дьуоту ылан баатаҕа биһэ-биһэ соппута. Н. Якутскай
3. Суруллубуту, уруһуйдаммыты марайдаан эбэтэр үрдүнэн туора тардан суох оҥор, суох гын. ☉ Зачеркнуть, удалить, стереть, вычеркнуть
Харандааһынан биир сиргэ хараарда сотон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Мин бэчээт көмөтүнэн кэпсии түһүүм олохпун, Эрэдээктэр тэбиэһирэн ону туора соппотун. И. Гоголев
Онтон эмиэ суруйан иһэн, били суоттаабытын сотон кэбиһэр. Н. Лугинов
Мин бу күннэргэ «Талыллыбыт Таллан» рукопиһын ааҕа сылдьабын. Быйылгы былаантан сотон кэбиспиттэр, ону көмүскэһэн көрөөрү. С. Данилов
△ Тугу да хаалларыма, суох оҥор (хол., туох эмэ өйдөбүлүн). ☉ Не оставлять ничего, вычёркивать, стирать (напр., память о ком-чём-л.)
Кини Кыычаны сүрэхпиттэн букатыннаахтык сотон кэбистим, аны кинини туора киһи кэриэтэ көрүөм дии саныыра ээ. Софр. Данилов
Буурҕа, буулдьа ардаҕын Көрсөн өлбүт буойуттар — Кимэ, хайа ааттааҕын Сыллар, күннэр соппуттар. Эллэй
Арай киһи дууһатыгар хаалбыт суругу хайдах сотуоҥ баарай? Н. Лугинов
Дьыл-күн аһыммат кэрэни, Кини түргэнник, эмискэ, Оннооҕор маннык нарыны Холустук сотон кэбистэ. И. Эртюков
4. Ким эмэ иэһин төлөрүт, суох гын, кими эмэ иэстэн босхолоо. ☉ Освободить кого-л. от платёжных обязательств, простить долг кому-л. [Кинээс] уонча киһиэхэ иэстэрин соппутун, сорох арыый уйунуохха айылаах өттүлэригэр иэһиттэн аҥаарын, чиэппэрин көҕүрэппитин аахта. М. Доҕордуурап
Дьадаҥылар ону таһынан иэстэри сотон кэбиһэри, аристократтар сирдэрин былдьаан ылан дьадаҥыларга түҥэтэри модьуйаллара. КФП БАаДИ
5. көсп. Кими да, тугу да хаалларбакка, ордорбокко суох гын, мэлит. ☉ Уничтожать, истреблять кого-что-л. полностью
[Аһыҥа] сотору солооһуннарбытын соторо буолуо. Болот Боотур
Үрүҥнэр киһиргээн …… кэпсииллэрэ: «Соҕуруу Сэмиэнэп сэриилээн, Сотуоҕа кыһылы», — дииллэрэ. Күннүк Уурастыырап
Субурҕан уотунан батталы сотоору, Сурдурҕас буулдьабыт көтөрө. Эллэй
Төрөөбүт дойдуну Түҥнэрэ кэлбити Бохсорго-боборго, Букатын соторго Бэлэм буол. Т. Сметанин
♦ Имири [ньимси] сот — ким-туох да орпот гына бүтүннүү суох гын. ☉ Уничтожить, истребить всё или всех подчистую
Мас кэрдээччилэр бириискэ чугастарынааҕы ойуур маһын ньимси сотоллор. Н. Якутскай
Ирдээн туран продотряды Имири соппуттар. Күн Дьирибинэ
Ааҥнаан киирбит өстөөх куораты сир үрдүттэн имири сото сатыыра кыайтарбат этэ. П. Егоров
Иллэрээ күн оройуон сааһыттара тахсан бу тоҕой куобаҕын имири сотон ылбыт сурахтаахтара. «Кыым»
Сир сирэйиттэн сот көр сир II. Сэбиэскэй былааһы утары барбыттары барыларын сир сирэйиттэн сотуоҕуҥ! Амма Аччыгыйа
Саха омугун үтүөтүн, баайдары, сир сирэйиттэн сотуохтарын баҕараллар. С. Ефремов
◊ Быһа (быһыта) сот — туох эмэ биилээҕинэн хайа быс, хайыт. ☉ Полоснуть чем-л. острым так, чтобы вспороть что-л. «История» сирэйдэрин бириитибэнэн быһыта сотон, кыптыыйынан тэлитэ кырыйан, Нюта доҕотторун хаартыскаларын сыһыартаата. Амма Аччыгыйа
Тымныы торуос кини сыгынньах кубалыы маҥан моонньун сытыы биинэн быһа соппут курдук хаарыйда. Суорун Омоллоон
Сиэхсит сытыы быһаҕынан Бор, моҕус Ала Торҕон Бэлэһин быһа сотор. П. Дмитриев. Сотон бар (аас) — биирдэ тоҕо ааҥнаан кэлэн тугу эмэ олус элбэҕи илдьэ бар, суох гын (хол., халаан уута, улахан ыарыы). ☉ Нагрянув внезапно, нанести большой урон кому-чему-л., уничтожить множество кого-чего-л.
Кыһыннаах сайын тохтубут хара көлөһүн түмүгүн айылҕа биир кубулҕата — хаһыҥ соҕотох түүнүнэн сотон барара санаатахха ыар суол. М. Доҕордуурап
Таас үрэх уута күнүнэн, чааһынан эбиллэн, туох баар имириир тыыннааҕы, хамсыыр харамайы барытын сотон барыахха айылаах дэбилийэр, будулуйар. Г. Колесов
Аастуор дьыл кэмэ суох киһини сотон барбыт. Доҕордоһуу т. Табаларын бүтүннүүтүн сотуун ыарыы туран сотон барбыт. КФА СБ. Сотон ыл — тугу да ордорбокко олоччу ыл (хол., атыылаһан). ☉ Завладеть чем-л. полностью, без остатка (напр., скупить что-л.)
Биир мөһөөх биэрэрдээх буолан таҕыста. Онтукатыгар биэс киилэ этин сотон ыллылар. М. Доҕордуурап
«Кыыс туонатын» олохтоохторуттан …… түүлээхтэрин олоччу кутуу чэйгэ, хамса табахха, оҕуруоҕа, биһилэххэ, ытарҕаҕа, саахар тойуутугар атыылаһан, сотон ылла. «ХС». Сотор эрэһиинэ — суруллубуту, уруһуйдаммыты аалан суох гынарга аналлаах эрэһиинэ лоскуйа. ☉ Резинка для стирания написанного, ластик
Харандааһынан үлэлии олорон сотор эрэһиинэҕэ наадыйдым. Багдарыын Сүлбэ
ср. др.-тюрк. йод ‘стирать, уничтожать’, тув. чот ‘вытирай’