прил. вьетнамскай, Вьетнам, Вьетнам; вьетнамский народ Вьетнам нору ота.

м. донг (Вьетнам Демократической Республикатыгар харчы единицата).

мн. (ед. вьетнамец м., вьетнамка ж.) вьетнамнар.

тыаһы үт. туохт. Олус кыһыйан-абаран өрө оргуй, кыбдьыгыраа. ☉ Вскипеть от сильного возмущения
Ньукулай мээнэ кыыһыран кыбырыттар. Н. Түгүнүүрэп
«Киэр буолуҥ Вьетнам сириттэн, Хааннаах талаанньыттар!» — Сир шарын бары өттүттэн Бырачыас кыбырыттар. И. Эртюков

аат. Тугу эмэ кытта сөбүлэспэти биллэрии, тугу эмэ булгуччулаахтык утарыы. ☉ Протест
К.Г. Неустроев тэрийиитинэн хаайыылаахтар хас да төгүл суругунан ыраахтааҕыга тиийэ бырачыас оҥоро, сайабылыанньа түһэрэ сылдьыбыттар. П. Филиппов
Батурин, соһуччу ойон туран, бырачыас оҥоро сылдьыбыта дьайбыта эбитэ дуу — тыл этээччилэр бары кэриэтэ ГЭС дириэксийэтин үрдүгэр түспүттэрэ. В. Яковлев
«Киэр буолуҥ Вьетнам сириттэн, Хааннаах талаанньыттар!»— сир шарын бары өттүттэн Бырачыас хабырыттар. И. Эртюков. Тэҥн. бырачыастааһын

даҕ. Киһини мөлтөтөр, доруобуйаны буортулуур дьайыылаах, дьааттаах. ☉ Отравляющий организм
Кырдьыга, киһи эрдэ кырдьыыта оһоҕоһу сүһүрдэр дьааттартан эрэ тутулуктаах буолбатах. ЩМФ ККЭБС
Кислоталар сүһүрдэр бэссэстибэлэрэ суох ыраас буолуохтаахтар. КИиКСА
Сүбүөкүлэ уонна кини ото нитрит, азот окиһа, щавелевай кислота курдук сүһүрдэр бэссэстибэлэрдээх. ДьСИи
◊ Сүһүрдэр сэптэр — тыынар тыыннааҕы сүһүрдэн суох оҥорорго аналлаах химическэй эбэтэр бактериологическай сэрии сэптэрэ. ☉ Химическое или бактериологическое оружие для уничтожения всего живого, отравляющие вещества
Американскай империалистар Вьетнамҥа аан дойду үрдүнэн бобуллубут сүһүрдэр сэптэри туттарга тиийэ фашистыы хараҥа буруйу оҥордулар. МАЕ КТТС

I
аат.
1. Сатыы киһи эбэтэр сүөһү эрэ сылдьар кыараҕас суола. ☉ Тропа, тропинка
Сөдүөччүйэлээх титиик кэннинээҕи иһирик ойуурга киирэр сүөһү ыллыгынан бардылар. Амма Аччыгыйа
Чүөчээски ынах ыллыгын ойоҕоһугар турар уот сиэбит көҥдөй тиитин иһигэр киирэн хаалла. Суорун Омоллоон
Биир түөрэм хараҥа ыркыйга киирэн иһэн көрбүтэ, эһэтэ тайах ыллыгар бу уун-утары кытара сытар эбит. Болот Боотур
Туундара. Саатар ыллык да оҕочооно суох эбээт. «ХС»
2. Тимир суол рельсэтэ. ☉ Рельсы, по которым движутся колёса вагонов
Арыт биһиги тимир суол ыстаал ыллыктарын туораан ааһарбыт. И. Федосеев
Киһи хараҕа көрбөт ырааҕыттан сыыйыллан тимир суол ыллыктара сыталлар. Эрилик Эристиин
Уон аҕыстаах кыысчаан Раймонда Дьян Вьетнам сэриитин бырачыастаан, саалаах-сэптээх пуойас айаннаан иһэр тимир ыллыгар туора түспүтэ. «ХС»
3. көсп. Туох эмэ суола, тосхоло, туруоруллар хайысхата. ☉ Поставленная цель, направление чего-л.
Кини латыш литературатын уопсастыбаннай охсуһуу ыллыгар киллэрбитэ, таһымын быдан үөһэ көтөхпүтэ. Софр. Данилов
Киэҥ ыллыкка киллэрбит, үөрэх сырдыгын биэрбит Ытыктабыллаах учууталым! И. Гоголев
Тус бэйэҥ туруулаһыах тустааххын. Оччоҕо эрэ бу ыллыктарыҥ арыллан ол дьолго тиэрдиэхтэрэ. «ХС»
ср. якут. ыыр ‘тропа’, др.-тюрк. из ‘след’
II
аат. Сыарҕа айанныырыгар (халтарыйарыгар) чэпчэки буоллун уонна элэйбэтин диэн сыҥааҕын аннынан батыһыннары сааллар уһун синньигэс тимир. ☉ Узкая железная пластина, закрепляемая вдоль каждого полоза саней для прочности и лучшего их скольжения, подрез
Ыллыктаах сыарҕа аалыҥныырыттан салҕан хаалбыт Коля Манасов кэпсэтиитин тохтотто. Эрилик Эристиин
Сыарҕа ыллыга араастаан кыыкыныыр, куучугуруур, сырдьыгыныыр. Н. Габышев
Сотору кини сыарҕатын сыҥааҕын үүттээн баран урут тардыллыбыт бэлэм ылахтаах атахтары олордон барда. Баттык, ыллык саайда. Д. Кустуров

аат.
1. Олус күүстээх, отумаһы алдьатар тыал (үксүгэр сайын). ☉ Буря (обычно летом)
Хаһан даҕаны тыал, буурҕа түспэт дойдута. Ол иһин «Чуумпу кытыл» диэн ааттаммыт сир. С. Ефремов
Тоһуйдун баҕардар, тыал, буурҕа — Туттунар биэрэккэ тиийиэхпит! Күннүк Уурастыырап
Буурҕа оонньоото, буор оргуйда Үрүҥ былыт үөрдүстэ, Хара былыт ханыыласта, Хоҥор былыт холбосто. П. Ойуунускай
2. Хаары күүскэ бурҕатар кыһын (үксүгэр сааһыары) түһэр күүстээх тыал. ☉ Метель, вьюга, пурга
Суолга сирдьит, бу дойдуга төһө даа улахан буурҕаҕа муммакка сири, ыалы булар, булларар киһи бэрт ахсааннаах буолар. А. Софронов
Арыт тоҕус күннээх буурҕа кэнниттэн, сорох ыалы оһохторун турбатын булан, ааннарын таһыттан хаһан биэрэн абырыыгын. Н. Габышев
Болугур оҕонньор үйэлээх сааһыгар хаста-хаста буурҕаҕа ылларда, хаар анныгар сытта, өлө сыста этэй! Н. Якутскай
3. көсп., поэт. Өрөбөлүүссүйэ уопсастыба олоҕун уларыта тутар күүһүн уобарастаан этэр тыл. ☉ Образное слово, употребляемое при описании преобразующей общество силы пролетарской революции
Уо, хаһан уот буурҕа хаһыырар, Баай-ооҕуй батталын кый ыһар?! Уо, хаһан хараҥа уһуйар, Халлааммыт иминэн кылбайар?! Эллэй
Алтынньы буурҕата — Силлиэрэн түспүтэ, Арбыардаах бууската Баайдарга күүрбүтэ... Күннүк Уурастыырап
Сири-дойдуну сиппийбит Улуу Өктөөп, буурҕата — Биһиэхэ дьолу биэрбитэ, Көҥүл күнэ тыкпыта. А. Бэрияк
4. көсп. Сэрии суоһун-суодалын, алдьатар күүһүн ойуулаан этэргэ туттуллар тыл (үксүгэр поэз. тут-лар). ☉ Образное слово, употребляемое при описании разрушительной силы войны (обычно в поэзии)
Хайа саҕах дириҥиттэн. Хабыр этиҥ бачылларын, Ханнык байҕал кэтэҕиттэн Хара буурҕа ытылларын — Биһи умнуо суохтаахпыт, Билиэх, өйдүөх тустаахпыт. Күннүк Уурастыырап
Уонтан тахса сыл ааста Уот буурҕа сиппииринэн Үрүҥ бииһин ыраастаан, Үргүүк таба кэриэтэ Үрүө-тараа үүрбүтэ. П. Тулааһынап
Вьетнам күөх сирэм сирин Буорунан бурҕата, Киирдэ уматан, сиҥнэрэн Сэрии уот буурҕата. И. Эртюков
русск. пурга

аат.
1. Кимиэхэ эмэҕэ, ханнык эмэ сабыытыйаҕа ананан туруоруллубут скульптура эбэтэр архитектура өйдөбүнньүк айымньыта. ☉ Памятник (скульптурное или архитектурное сооружение)
Пушкин диэн ааттаах улуу ырыаһыт пааматынньыгын көрдүбүт. П. Ойуунускай
Кинилэр киин болуоссакка Ленин пааматынньыгын таһыгар олорон, сынньаннылар. Л. Попов
Аймана-долгуйа турабын — Балай хара күүс сүрүн-кэбин тоһуппут Геройдар албаннаах ааттарыгар, Килиэ таас бу үрдүк пааматынньыктарыгар! С. Васильев
△ Киһи уҥуоҕун үрдүгэр туруоруллар таас, уһун остуолба. ☉ Надгробное сооружение (плита, камень, столб, обелиск и т. д.)
Кириэстээх уһун остуолбалар, көмүс дуйдаах куупаллаах, алтан кириэстээх ампаар уҥуохтаах, кыраньыыт уонна таас пааматынньыктар бачыгырыыллар. Л. Попов
2. Былыргы дьон матырыйаалынай култуураларын көстүүлэрэ. ☉ Памятники (предметы материальной культуры прошлого). Археология пааматынньыктара. История пааматынньыктара
□ Былыргы дьон маллара уонна ойуулара устуоруйа пааматынньыктара диэн ааттаналлар. КФП БАаДИ
Гражданнар айылҕаны, кини баайындуолун итиэннэ устуоруйа пааматынньыктарын, култуура атын сыаннастарын харыстыыр, араҥаччылыыр эбээһинэстэрэ олохтонор. ФММ ДьКС
Вьетнам норуотун былыргы култууратын пааматынньыктара [былыргы храмнар, статуялар] ордон тураллар. СПН СЧГ
△ Былыргы суругунан айымньы. ☉ Памятники древней письменности. Уваровскай «Ахтыылара» — саха литературатын маҥнайгы пааматынньыга
□ Биһиги эрабыт иннинээҕи V-IV үйэлэр литературнай пааматынньыктарыгар псевдоним баарын туһунан суруйаллар. ФЕВ УТУ
3. көсп. Ким, туох эрэ үлэтин, ситиһиитин, кыайыытын туоһулуур, олору толору кэрэһэлиир, санатар туох эмэ (хол., сүдү уус-уран айымньы). ☉ То, что является ярким свидетельством подвигов, дел кого-л., напоминанием о них
Бу айымньытынан [«Сэрии уонна эйэ»] Толстой 1812 сыл геройдарыгар саас-үйэ тухары өлбөт-сүппэт пааматынньыгы, киһи аймах үрдүк идеалларын иһин охсуһууга кэнэҕэһин-кэнэҕэс да күүрдэ турар пааматынньыгы айбыта. Софр. Данилов
Кини [Салават Юлаев] бэйэтин норуотугар эр санаа, хорсун быһыы символын, башкир уонна нуучча норуоттарын доҕордоһууларын үйэлээх пааматынньыктарын быһыытынан эргиллэн кэлбитэ. С. Тарасов
[Маҥнайгы шахтёрдар] үтүө дьыалалара норуот өйүгэр-санаатыгар дархан пааматынньык буолан өлбөт-сүппэт үйэлэнэр. «Кыым»

I
туохт.
1. Сайын түүлээн кыайан көппөт буолан, биир сиргэ тохтоон аһаа, уой (куһу-хааһы этэргэ). ☉ Линять и, находясь всё лето в одном месте, нагонять жирок (о водоплавающих птицах)
Андылыын, хаастыын эбэҕэ бары сайылыыллар, саараллар. Күннүк Уурастыырап
Кыыл түүлүүр. Көтөр эмиэ саарар. Оттон киһи тириитэ уларыйбат. Г. Угаров
2. көсп. Үөһэттэн, халлаантан сиргэ түс, түһэн тохтоо, сатыылаа. ☉ Спускаться, сходить с небес на землю (напр., о лучах солнца)
[Таҥара — Үөһээ уолугар:] Үөһэттэн төлкөлөнөн түстүҥ дуу, аллараттан анатан таҕыстыҥ дуу, аан дойду сай-күдүө салгыныттан салаттаран саардыҥ дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
Сир аннынааҕы күөллэри Көрбүт киһи баар ини! Сырдык им сири курдары Чахчы буолуо саарара. М. Тимофеев
△ Баар буолан кэл, тиийэн кэл (күн-дьыл туһунан). ☉ Наступать, приходить (о временах года)
Тыа сиригэр саас саарар, Күн түһээри элиэтиир. В. Миронов
II
аат.
1. фольк., поэт. Судаарыстыба баһылыга, ыраахтааҕы. ☉ Царь, государь
Таҥараттан, саартан, талбаттан Көҥүл сордоох дьоҥҥо кэлбэт, Көҥүл дьоллоох сырдык соргутун Бэйэбит эрэ булуохпут. П. Ойуунускай
Өстөөхтөрүн өһөрөн, үөрэн-көтөн чөрөйөн, Чурумчуку баран иһэр, Чупчуруйдаан саарга тиийэр. Эллэй
Таһырдьаны өҥөйөн, Саар төннөрүн кэтэһэн Сарыысса олорбута. В. Чиряев
2. Атын ааты кытта тардыы форматыгар ситимнэһэн «ким-туох эмэ бастыҥа» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В притяжательном сочетании с другим именем существительным употребляется в значении «тот (то), который (к-рое) является самым лучшим, самым значительным из кого-чего-л.»
Төгүл бараан дойдуга омук ааттаахтара, улуус үтүөлэрэ, саха саардара, урааҥхай буурдара, дьон талыылара, киһи кэрэмэстэрэ бааллар үһү ээ. ПЭК ОНЛЯ II
Уохтаах уот курбуула, Уһуутуур уһун турба, Сатарытта оонньуур Саа саара Саабыйар саам барахсан, дорообо! П. Ойуунускай
Бүөтүр кэргэнэ Маарыйа, оччолорго …… туох баҕарар үлэни тулуппат дьахтар киэнэ таллан саара этэ. Айталын
♦ Сахаттан саар ордук фольк. — таһыччы, холооно суох ордук. ☉ Лучший из всех
Саха Саарын тойон Сахаттан эрэ Саар ордуктук, Киһиттэн эрэ Кирис үрдүктүк, Урааҥхайтан эрэ Ураты улаханнык Сананна. П. Ойуунускай
◊ Үрүҥ саар эргэр. — нуучча ыраахтааҕыта, үрүҥ ыраахтааҕы. ☉ Русский царь
Өйдүүбүт биһиги өлүүнү-сүтүүнү, Үс бастаах өксөкү тыҥыраҕын, Үүһүнэнкииһинэн өлбүгэ түһүүнү, Үрүҥ саар үтүргэнэ ынырыгын. Эллэй
III
аат.
1. Култаҕар, төгүрүк эттик. ☉ Тело шаровидной формы
Астрономнар Сир диэн саар уонна бэйэтин киинин тула эргийэр дииллэрэ. АЕВ ОҮИ
Төгүрүк эттиктэртэн саамай дьоһуннаахтарынан саар буолар. ВНЯ М-5
Этиҥнээх ардах кэнниттэн элэктэриичэстибэ тоҕо саар буола сүүмэҕэлэһэрий? А. Алдан-Семёнов (тылб.)
2. Оннук быһыылаах оонньуур. ☉ Небольшой предмет шаровидной формы (напр., игрушка)
Кинилэр үһүөн Тымныы оҕонньору, дьуолка араас симэҕин, элбэх чаҕылхай саардары, сулустары, мөһүүрэлэри тобус-толору көтөҕөн дьиэлээбиттэрэ. Н. Заболоцкай
Тэһии куобахтар буоланнар Бөкүнүһэ, төкүнүһэ сырсаллар Билийээр саардара. «ХС»
Малахитовай саары тутан турар. М. Горькай (тылб.)
◊ Салгын саара — 1) чэпчэки гааһынан толоруллар саар курдук быһыылаах көтөр аппараат. ☉ Летательный аппарат, поднимаемый в воздух лёгким газом, заполняющим его шаровидную оболочку, воздушный шар
Көтөн иһээччилэр бэйэлэрэ даҕаны бастаан көппүт түгэннэриттэн ыла салгыннарын саара төһө ыраах сири барбытын билбэттэр этэ. Ж. Верн (тылб.); 2) салгынынан эбэтэр гааһынан туолбут чараас бүрүөлээх саар курдук быһыылаах оҕо оонньуура. ☉ Наполненная воздухом или газом шарообразная игрушка с тонкой растягивающейся оболочкой, воздушный шар
Оҕо оонньуур салгын саара илиититтэн төлө тутулуннаҕына үөһэ өрө тахсар. ПАВ Ф-6. Сир саара — аан дойду, Сир (планета). ☉ Земной шар
«Киэр буолуҥ Вьетнам сириттэн, Хааннаах талаанньыттар!» — Сир саарын бары өттүттэн Бырачыас хабырыттар. И. Эртюков
Сир саарын үс гыммыт иккитэ уунан бүрүллэн турар. САИ ССРС ФГ
Материктар географияларын үөрэтэргитигэр эһиги сир саарын бүтүннүүтүн айылҕатын усулуобуйаларын кытта билистигит. КВА МГ
IV
даҕ., эргэр.
1. Үрдүгүнэн орто гынан баран киэҥ, кэтит; киэҥ олохтоох (хол., иһити этэргэ). ☉ Небольшой по высоте, но с широким основанием (напр., о сосуде). Саар ыаҕас. Саар тымтай. Саар булгунньах
□ Саар ыаҕас муҥунан саамал кымыс оҥорторон, Санаабытын тарҕатан, Сарсыардааҥҥа диэри Саатыаҕыҥ эрэ, Сайаҕассайдам саҥастаар! Өксөкүлээх Өлөксөй
Сайыҥҥы күнүм Саар күөс айаҕын саҕа Самалдьыйа тахсыытынан Сирилэс итии тыал үрэн сирилэттэ. ТТИГ КХКК. Үрдүк маҥан хайа саҕа Өрөгөйталаан үрдээтэ, Саар булгунньах саҕа Саргы-дьаалы элбээтэ! Саха фольк.
ср. бур. сара ‘чаша’
2. Орто уҥуохтаах; орто саастаах (киһини этэргэ). ☉ Среднего роста; среднего возраста (о человеке). Саар киһи
□ Мичил аллайан Аҕам дьахтар Ахтар айыыһытын Айхалын Айахтаттым — Саар оҕолорбор Саргыгытын салайдым. П. Ойуунускай
Сүүһүн хаба ортотугар Саар дьахтар Толун туһахтатын саҕа Сардаҥалаах эбир дьаҕыл мэҥнээх. Д. Говоров
♦ Саар тэгил <уҥуохтаах> — орто үрдүк, бигэ-таҕа, модьу уҥуохтаах (киһи). ☉ Среднего роста, плотный, кряжистый (о человеке)
Саша — саар тэгил уҥуохтаах, киппэ быһыылаах-тутуулаах, …… кугас уһун кыламаннарын быыһынан саһарчы көрбүт эйэҕэс киһи. Н. Заболоцкай
Кыһыл былаах анныгар саар тэгил уҥуохтаах, суон соҕус мөкүккэй быһыылаах, хара бараан томтоҕор сирэйдээх, …… киһи табахтаан бускута турар. Бэс Дьарааһын
◊ Саар бараан дойду фольк. — орто бараан дойду, Орто дойду. ☉ Средний мир, место проживания человека
[Чыычаах] Күннэтэ күөрэйэр күндү маҥан күннээх, Сарсыҥҥыта сардаҥарар саһарҕалаах ыйдаах Саар бараан дойдутун Талыы, талба иэнигэр Таалаан-тайаан, Ааһарбат ачатын аһаан, …… Күүс киллэрэр. Суорун Омоллоон