м. бырачыас, бырачыастааһын, утарыы; выступить с протестом бырачыаста оҥор.

прил. 1. (полный энергии) энергиялаах, күдэхтээх; энергичный человек күдэхтээх киһи; 2. (решительный) күдэхтээх, кытаанах; энергичный протест күдэхтээх бырачыас.

тыаһы үт. туохт. Олус кыһыйан-абаран өрө оргуй, кыбдьыгыраа. ☉ Вскипеть от сильного возмущения
Ньукулай мээнэ кыыһыран кыбырыттар. Н. Түгүнүүрэп
«Киэр буолуҥ Вьетнам сириттэн, Хааннаах талаанньыттар!» — Сир шарын бары өттүттэн Бырачыас кыбырыттар. И. Эртюков

тэрий диэнтэн хай
аата. Неустроев тэрийиитинэн, хаайыылаахтар хас да төгүл суругунан ыраахтааҕыга тиийэ бырачыас оҥоро, сайабылыанньа түһэрэ сылдьыбыттар. П. Филиппов
Илья Ильич …… биэчэри тэрийиини быһаччы бэйэтин дьаһалыгар ылар. П. Филиппов

туохт. Бырачыаһы биллэр, утары дьай. ☉ Протестовать, заявлять протест
Уурааҕы бырачыастаан Петровскай, Фергана, Ташкент үлэһиттэрэ бары собостуопкалаабыттара, сүҥкэн улахан демонстрациялары оҥорбуттара. Эрилик Эристиин
Мин киһибэр: «Туран барыах, сөп буоллубут», — диэн көрдүм. Кыргыттарбыт бырачыастаан айдаарса түстүлэр. Н. Заболоцкай
Америка империалистара билигин нейтроннай буомба оҥорон эрэллэрин аан дойду дьоно бырачыастыыллар. МАЕ КТТС

утар диэнтэн хай
аата. Социальнай бырачыас батталы утарыы арыый эрдэтээҥи кэмин «Манчаары ырыата» көрдөрөр. Саха фольк. Бу бириэмэҕэ баайдар Саха сирин былаһын тухары өрөбөлүүссүйэни утарыылара өссө күүһүрэн, хара санаалаахтар уотунан курбууланан барбыттара. А. Сыромятникова
Ол саҕана А. Кулаковскайдааҕы утарыы муҥутаабыта. СГС ӨСҮДь
Эйигин дуэлга ыҥырарга өссө биир утарыы баар: эн — мара киһигин, оттон мин — польскай дворяниммын. М. Шолохов (тылб.)

сыһ. Сиэрэ, саата суох куһаҕаннык, түктэритик, быдьардык. ☉ С откровенным цинизмом, цинично, мерзко, гадко. Сидьиҥник быһыылан. Сидьиҥник үөҕүс. Сидьиҥник кэбилээ
□ Кыыһы ыҥыран ылан, Палач сидьиҥник эппитэ: «Өһөскүн уурат, өлөртөн куттан, Бэрин миэхэ, быыһыам», — диэбитэ. Күннүк Уурастыырап
Бу национальностар ыраахтааҕы, помещиктар уонна хаппыталыыстар батталларын утары бырачыастара саамай сидьиҥник хам баттанара. ТИ НБД
Мин хараҕым ортотугар эбэбин аан бастаан ити курдук куһаҕаннык, сидьиҥник, амырыыннык кырбаабыта. М. Горькай (тылб.)

саҥа алл., сыһыан холб. Абарыыны-сатарыыны, абааһы көрүүнү, бырачыаһы, сөбүлээбэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, негодование, протест, недовольство (куда это годится, боже мой, что за чёрт, что за безобразие)
Итинник түбэлтэҕэ саҥарбакка хаалар диэн туох аатай! Софр. Данилов
Туох аатай, ханнык эрэ таас иһин... Бэйи, ол эрээри, кырдьык алмаас буоллаҕына, оччо даҕаны сыаналаах буолуон сөп. Н. Якутскай
Тугу да өйдөөбөппүн. Туох аатай! С. Ефремов
Бу кыысчааҥҥын буой, киһини мэнээк үөхтэримэ. Туох аатай! «ХС»

аат.
1. Үөрүүттэн, хомойууттан эбэтэр куттаныыттан о. д. а. ис-искиттэн айманыы. ☉ Волнение (душевное беспокойство, тревога)
[Михаил Иванович научнай үлэтин бүтэрээри] түмүк ылара чугаһаабытын билэр буолан, долгуйуута эмиэ күүһүрдэ. Н. Лугинов
Витя, күүппэтэх сиригэр хонууга көс куһу көрсүһэн, долгуйуута, сөҕүүтэ-махтайыыта ааһан биэрбитэ. Н. Заболоцкай
Таптал кылгас кэмнээх долгуйууттан - эмоцияттан уонна имэҥтэн уратыланар. ПБН ОПТ
2. Сөбүлээбэт быһыыны, бырачыаһы күргүөмүнэн биллэрии. ☉ Волнение (массовое выражение недовольства, протеста)
Киин сирдэргэ тахсар долгуйуулар ордук күүрдүллэн да иһиллиэхтэрин сөп. Амма Аччыгыйа
Бастакы бириэмэҕэ ыраахтааҕы [былааһын аккаастаабытын] туһунан улуус киэҥ үлэлээн иитиллээччилэрин ортотугар туох да долгуйуута суох, сурах эрэ быһыытынан тарҕанан барбыта. Эрилик Эристиин

туохт.
1. Туох эмэ буоларын үгэскэ кубулут, куруук буоларын, оҥоһулларын курдук гын. ☉ Превращать какое-л. действие или событие в традицию, сделать что-л. традиционным, обычным. Сүөсүһүт күнүн ыытар үгэстэннибит
□ Тойон Киһи, кулуба буолан баран, дьоҥҥо-сэргэҕэ ытыктатаары, ытык эбэни тардар күнүгэр нэһилиэк киһитин барытын ыҥырар үгэстэннэ. И. Гоголев
Миэхэ кэлэн сайыны быһа мунньахтыыр үгэстэммиттэрэ. Күндэ
Оннооҕор улахан тэрилтэлэр үлэһиттэрэ аҕыстыы ый устата хамнастарын ылбакка кыыһыран-абаран, миитиннээн бырачыастарын биллэрэ сатыыр үгэстэннилэр. У. Ойуур
2. Тугу эмэ, туох эмэ дьайыыны, хайааһыны мэлдьи гынар идэлэн, үөрүйэх оҥоһун. ☉ Делать что-л. привычкой, совершать что-л. привычно
Онтон таһырдьа тахсан, босхо сылдьар үгэстэммит. Күннүк Уурастыырап
Олохтоохтор саҥа остолобуойу биһирээн, үгүс ыаллар мантан бэлэм аһы ылар үгэстэнэн эрэллэр эбит. П. Егоров
Кини онон [үчүгэйдик харбыырынан] улаханнык киһиргиир үгэстэммит. Суорун Омоллоон
Күнүс оҕолор бэйэлэрэ хаалан, астаан хаалларбыт астарын сылыттан аһыыр үгэстэннилэр. И. Попова