1. и. д. от дьүөрэлэс =; 2. лингв, гармония; аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрэ гармония гласных.

сущ
гармонияҕа оонньооччу

нэгирэ суох түөлбэ. — мөлтөх, сэниэтэ суох буолан кыайыгаһа суох, үлэҕэ үөрүйэҕэ суох. ☉ Физически слабый, вялый, не способный что-л. делать, трудиться
Быыпсай акаарычаана туох да үлэни сатаан үлэлииргэ нэгирэ суох. А. Сыромятникова
Россияҕа физическэй култуураны олохтообут чулуу үөрэхтээх П.Ф. Лесгафт эппитэ: «Маннык эт-хаан тутулун уонна кини үлэтин икки ардыгар гармония кэһиллиитэ иэстэбилэ суох хаалбат — кини хайаан да таһыттан көстөр нэгирэ суох буолууга тиэрдэр». АН БЭХСКТ

обычно употр. в отриц. ф. имеющий, определённые контуры, очертания, определённую форму, порядок; иитэ-саҕата суох айдаан невообразимый шум, гвалт; иитэ-саҕата суох киэҥ дойду необозримая страна; аҕыс иилэх-саҕалаах аан ийэ дойду фольк. восьмиободная,. восьмикрайняя изначальная матушка-земля (т. е. земля людей, полная гармонии и порядка).

1. аат.
2. Туох эмэ маарыннаһар өттүнэн, бэлиэтинэн бэрээдэктэммитэ, сааһа. ☉ Определённый порядок, расположение предметов по какому-л. признаку (по содержанию, форме). Нуучча суруйааччыларын кинигэлэрин наара
3. кэпс. Дьон туохха эмэ тутуһар сиэрэ, үөрүйэҕэ. ☉ Образ действия, склонность, привычка
   Сарсыарда үөрэнэ баран иһэбин диэн санаатахпына, сүрдээҕин чэпчээн, көтөн хаалыах курдугум. Аныгылыы наарынан таҥнар форма-таҥас хантан кэлиэҕэй?! «Кыым»
4. сыһ. суолт. Мэлдьи, куруук, биир кэм. ☉ Всё время, постоянно, всегда
   Оҕонньор наар былыргыны кэпсиир. Суорун Омоллоон
   Быыс булларбын эрэ наар ааҕан тахсабын. Н. Лугинов
   Мичил ахсыс кылааска наар үчүгэй уонна туйгун сыаналарынан үөрэммитэ. Г. Колесов
   ◊ Наар аанньа (буол) — куһаҕан үөһэ куһаҕан, куһаҕаҥҥа эбии куһаҕан (буол). ☉ Одна неприятность за другой, одно несчастье за другим, одно к одному
   Олох сатамматаҕына оннук наар аанньа буолан и һ э р б ы һ ы ы л а а х. Н. Якутскай
   Бардама, кырбанньаҥа, күнүүһүтэ, күтүрэ барыта наар аанньа киниэхэ түмүллэн, нэһилиэгин дьонун киэр хайыһыннаран кэлэппит. П. Аввакумов
   Куһ а ҕ а н наар аанньа диэбиккэ дылы, ити кэмҥэ көтөрдөр уонна кыыллар ыккардыларыгар сэрии буола турара. И. Данилов. Наара суох кэпс. — сиэрэ суох, олус, наһаа, киһи бэркиһиэн курдук. ☉ Сверх меры, слишком, чрезмерно, на удивление
   Ефимовтар кыра дьону наара суох ньүдьү-балай баттаан олороллор. Эрилик Эристиин
   Быйыл эн наара суох кыра дохуоту ылбыккын. М. Доҕордуурап
   Күөллэр уонна муус хоммут сирдэрэ наара суох аччыгый чалбах буолан киһи ытыһын үрдүгэр сытар курдук субу килбэһэн тураллар. Х АаКА. Наа рын оҥорон — эбиитин, эбиитигэр, эбиискэ. ☉ Вдобавок, в придачу, к тому же, ещё и
   Сэриигэ мэҥэһиннэрэн, наарын оҥорон, сут-кураан кыһарыйбыта. В. Протодьяконов
   Биир эриэн Дылбаарай диэн ынахтара, наарын оҥорон, кытараан хаалбыта. Айталын
   Бүгүн наарын оҥорон Өлөҥнөөс алаас тахсыы сыырыгар кэлэн испит оҕуһун тиэйиилээх ото өҕүллүүгэ түҥнэстэн түһэн муҥнаата. «ХС». Өтөр наар — өтөрүнэн, чугастааҕы кэминэн, киһи өйдүүрүнэн. ☉ В скором времени, в ближайшее время. Бу учаастакка өтөр наар көстүбэтэх киһи – кэмитиэт лиэктэрэ к э л б и т. Н. Габышев
   Быйылгы курдук үтүө сайын эргиллибитэ өтөр наар с у оҕа. «Кыым»
   ср. монг. найир ‘согласие, гармония, единодушие’

аат.
1. Истэр уорган билэр тыаһа, саҥа. ☉ То, что воспринимается органом слуха, звук
Бииктэр санаатыгар, лыҥкынас дорҕооннор, кыҥкынас кылыһахтар чыычаах буолан көтөр, сибэкки буолан иһиллэр курдуктар. Л. Попов
Манна мин истэ таалабын Модун, эйэҕэс дорҕоону, Өлүөнэм, эн сүүс ырыаҕын Уонна Алампа хоһоонун. С. Данилов
Хормуоска оонньуур Дорҕооно үрдээн-намтаан, дьүрүһүйэн, наскыйан, дьиэ иһин чуумпутун үрэйэр. М. Доҕордуурап
2. көсп., кэпс. Туох эмэ кимтэн-туохтан эмэ суола-ииһэ, түмүгэ тарҕанан биллиитэ, иһиллиитэ. ☉ Отражение чего-л.; обнаруживаемые следы чего-л.; отзвуки, отголоски
Ааспыт сэрии дорҕооно сүтэ илик кэмэ этэ. Чурумчукулар тустарынан Дорҕоон сурах тарҕаммыт. Эллэй
Дьоҥҥо кэпсээйэҕин, дорҕоону оҥороойоҕун. П. Тобуруокап
3. тыл үөр. Киһи саҥатын өйдөнөр саамай кыра кэрчигэ. ☉ Членораздельный элемент произносимой речи, звук
Дорҕооннору сурукка буукубаларынан бэлиэтиибит. ПНЕ СТ
◊ Айах аһаҕас дорҕооно тыл үөр. - уос кыттыгаһа суох айаҕынан эрэ этиллэр аһаҕас дорҕоон (хол., а, э, и). ☉ Ротовой (нелабиализованный) гласный звук (напр., а, э, и)
Уос аһаҕас дорҕооно у кэнниттэн айах аһаҕас дорҕооно а кэлэр. ПНЕ СТ
Биһиги матырыйаалларбытыгар мантан ураты уос уонна айах аһаҕас дорҕооннорун аралдьыһыылара эмиэ бааллар. ВМС СДО. Аһаҕас дорҕоон тыл үөр. - тыҥаттан тахсар салгын айах иһигэр ханнык да мэһэйдэри көрсүбэккэ ааһарыттан үөскүүр дорҕоон (хол., а, о, у). ☉ Гласный звук (напр., а, о, у)
Аһаҕас дорҕооннор бары куоластаах буолаллар. ПНЕ СТ
Аһаҕас дорҕооннор уос кыттарынан эбэтэр кыттыбатынан икки аҥы арахсыылара түүр тылларыгар барыларыгар баар. ВМС СДО. Аһаҕас дорҕоон дьүөрэлэһиитэ тыл үөр. - тыл сүһүөхтэрин аһаҕас дорҕоонноро инники сүһүөх аһаҕас дорҕоонугар сөп түбэһэн наарданан туруулара. ☉ Гармония гласных, сингармонизм
Аһаҕас дорҕоон дьүөрэлэһэр сокуона Саха төрүт тылларыгар уонна сахалыы суруллар киирии тылларга кэһиллибэт. ПНЕ СТ. Аһаҕас дорҕооннор силлиһиилэрэ тыл үөр. - уһатыылаах аһаҕас дорҕооннор эбэтэр дифтонунан бүтэр туохтуур олоҕор аһаҕас дорҕоонунан саҕаланар сыһыарыы эбиллэригэр аһаҕас дорҕооннор холбоһон биир дорҕооҥҥо кубулуйуулара. ☉ Слияние гласных при аффиксации
Саха тылыгар аһаҕас дорҕооннор силлиһиилэрэ элбэхтик көстөр. Бүтэй дорҕоон көр бүтэй II. Бүтэй дорҕооннор бары тыастаах буолаллар. ПНЕ СТ. Бүтэй дорҕооннор аралдьыһыылара тыл үөр. - тыл бүтэй дорҕооно тыл историческай уларыйыытын түмүгэр атын бүтэй дорҕооҥҥо кубулуйуута. ☉ Соответствие согласных (особое соотношение согласных звуков, обусловленное действовавшими и действующими в языке фонетическими закономерностями)
Говордарга бэлиэтэнэр бүтэй дорҕооннор араас аралдьыһыылара сороҕор саха тылын бу ураты дьылҕатыттан тоҥустуу-маньчжурдуу уонна монголлуу тыллар сабыдыалларыттан төрүттээхтэр. ВМС СДО. Быыһылыыр бүтэй дорҕоон тыл үөр. - саҥа уорганнара ыксар быыстарынан салгын сыыйыллан тахсарыттан үөскүүр бүтэй дорҕоон (хол., х). ☉ Щелевой согласный звук (напр., х)
Түүр тылыгар тарҕаммыт төлөрүйэр тылчаан бүтэй дорҕооно к саха тылыгар уларыйан быыһылыыр бүтэй дорҕоону х-ны биэрбит. ВМС СДО. Пааралаһар бүтэй дорҕоон тыл үөр. - куолас кыттыгастааҕынан эбэтэр кыттыгаһа суоҕунан араастаһар бүтэй дорҕооннор (хол., б - п, г- к). ☉ Парные согласные (звуки, противопоставляемые по признаку глухости - звонкости, напр., б - п, г- к)
Тыл пуормата уларыйыытыгар пааралаһар бүтэй дорҕооннор солбуйсаллар. ПНЕ СТ. Уос аһаҕас дорҕоон тыл үөр. - уос кыттыытынан этиллэр аһаҕас дорҕоон (хол., о). ☉ Губной гласный звук (напр., о)
Сахалыы тыл наар айах аһаҕас эбэтэр уос аһаҕас дорҕооннортон турар. ПНЕ СТ
Төрүт тылларга эмиэ уос аһаҕаһа дорҕоно дьүөрэлэһэн дифтонг оннугар уһатыылаах о кэлэрэ баар буолар. ВМС СДО. Уос бүтэй дорҕоон тыл үөр. - аллараа уоһу үөһээ уоска (эбэтэр үөһээ тиистэргэ) сыһыаран биитэр даҕайан эттэххэ үөскүүр бүтэй дорҕоон (хол., б). ☉ Губной согласный звук (напр., б)
Б- төлөрүйэр уос бүтэй дорҕооно. ДНД СБТФ. Хоһулаһар бүтэй дорҕоон тыл үөр. - хат этиллэр бүтэй дорҕоон (сурукка икки буукубанан бэлиэтэнэр, хол., нн). ☉ Удвоенный согласный (звук, образованный посредством удвоения двух одинаковых фонем; в якутской графике обозначается двумя буквами, напр., нн)
Ньиргиэрэ суох бүтэй дорҕооннор - бары хоһулаһар бүтэй дорҕооннор. ПНЕ СТ