Якутские буквы:

Якутский → Русский

иилээх-саҕалаах

обычно употр. в отриц. ф. имеющий, определённые контуры, очертания, определённую форму, порядок; иитэ-саҕата суох айдаан невообразимый шум, гвалт; иитэ-саҕата суох киэҥ дойду необозримая страна; аҕыс иилэх-саҕалаах аан ийэ дойду фольк. восьмиободная,. восьмикрайняя изначальная матушка-земля (т. е. земля людей, полная гармонии и порядка).

Якутский → Якутский

иилээх-саҕалаах

даҕ.
1. Чопчу быһыылаах-таһаалаах, бэрээдэктээх. Имеющий контуры, очертания, четкую форму, определенный порядок
Аҕыс иилээх-саҕалаах Аан ийэ дойдум Ачатыттан таҕыстым... П. Ойуунускай
Аҕыс иилээх-саҕалаах Айгыр ыһыах аһылыннын. С. Зверев
Тоҕус иилээхсаҕалаах Туруу бараан дойдубут. С. Васильев
2. көсп. Наһаа киэҥ, быһыыта-таһаата биллибэт (буолбат ф-ҕа тут-лар). Необозримый, безграничный (употр. в отриц. ф.). Иитэ-саҕата суох дойду. Иитэ-саҕата суох истиэп устун айаннатан истэ
Иитэ-саҕата биллибэт - 1) муҥурун киһи билбэт, наһаа киэҥ-куоҥ. Не имеющий видимых границ, безграничный, необозримый (напр., о просторах)
Иитэ-саҕата биллибэт ийэ дойдута миэхэ атыннык көстүбүтэ. «ХС»; 2) киһи кыайан быһаарбат, наһаа булкуллубут. Весьма запутанный. Иитэсаҕата биллибэт дьыала. Иитэ-саҕата суох - сиэри таһынан, аһара баран (хол., мөх). Сверх всякой меры, чересчур (напр., ругать, ругаться)
«Бу күтүр киэргэммитин, бэйбириэт ыстааннаах буола-буола», - диэн туох да иитэсаҕата суох мөҕөн барда. Эрилик Эристиин. Иитэ-саҕата суох айдаан - наһаа улахан айдаан, киһи тугу да гыныан булбат айдаана. Невообразимый шум-гам, гвалт, большой скандал. Уопсай иннигэр бэҕэһээ киэһэ иитэ-саҕата суох айдаан буолбут. Иитэ-саҕата суох бар - наһаалаа, аһара быһыылан. Не знать меры, преступать границы, выходить за рамки приличия. Бу уолаттар мэниктээн иитэ-саҕата суох бардылар
Киһи тылын истибэт буол. Не слушаться кого-л., не повиноваться кому-л.
Аҕабыыт [кинини дьиэттэн таһааттарарга] эппитигэр, Татыайык ордук иитэ-саҕата суох барбыта. Эрилик Эристиин


Еще переводы:

ньүөссүн

ньүөссүн (Якутский → Якутский)

көр ньүөрсүн
Сэттэ иилээх-саҕалаах Сибэтиэй Ийэ дойдубут Сиҥнэстиэҕэ дэһэҥҥит Сэлэ иһиттэн тахсымаҥ! Сиҥнэстиэҕин иннигэр Сибэкки ньүөссүн кырыһынан Ситэриилээх дэһэллэр. С. Васильев

атааннаах- мөҥүөннээх

атааннаах- мөҥүөннээх (Якутский → Якутский)

фольк. Охсуһуулаах, түрбүөннээх, иирээннээх, аймалҕаннаах (олоҥхоҕо аан дойдуну бөлөһүөктүү анаарар хоһоон көһөр олугуттан). Беспокойный, тревожный, полный раздоров, борьбы (из формулы олонхо, философски живописующей древнюю эпическую страну, вселенную, мир)
Ону ааһа көрдөҕүнэ — аҕыс иилээх-саҕалаах, атааннаах-мөҥүөннээх аан ийэ дойдуларын хаба ортотугар аҕыс салаалаах Аар Кудук Мас үүммүт эбит. Ньургун Боотур
Аҕыс иилээх-саҕалаах Атааннаах-мөҥүөннээх Айгыр-силик Аан ийэ дайдыбытыгар Ат таппатынан Аньыы баҕадьы Ааҥнаабыт эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Аҕыс иилээх-саҕалаах, атааннаах-мөҥүөннээх Аан Ийэ дойдуга уол оҕо барахсан эрэй бөҕөнү эрэйинэн тэлэргэ, муҥ бөҕөнү муннунан тыырарга ананан айыллар буоллаҕа эбээт. Далан

айгырыын

айгырыын (Якутский → Якутский)

айгырыын силик көр айгыр-силик
Аҕыс иилээх-саҕалаах, Атааннаах-мөҥүөннээх, Айгырыын силик Аҥаат-муҥаат Аан ийэ дойду Айылгылаах аралы далбарыгар, Кэскиллээх киэҥ киэлитигэр Айыллан үөскээбит. Саха нар. ыр. II

алаҕаркаан-тэтэгэркээн

алаҕаркаан-тэтэгэркээн (Якутский → Якутский)

даҕ., поэт. Кэрэ, сырдык, үтүөттэн-үтүө (нор. айымнь. төрөөбүт Аан ийэ дойдуну киэргэтэр эпитет). Прекрасная, светлая, благословенная (украшающий эпитет родной страны, земли людей)
Аҕыс иилээх-саҕалаах, Атааннаах-мөҥүөннээх, Алаҕаркаан-тэтэгэркээн Аан ийэ дайды Араҕас далбар быарыгар, Алтан ньээкэтигэр [көмүс балаҕан үөскээбит]. П. Ойуунускай

атаан-мөҥүөн

атаан-мөҥүөн (Якутский → Якутский)

даҕ., поэт. Аймалҕаннаах, түрбүөннээх. Беспокойный, тревожный
Аҕыс иилээх-саҕалаах Атаан-мөҥүөн дойдубун Халбас хара майдааныгар Аалсан сылдьаммын, Аһыытыттан-ньулуунуттан Амсайбыппын кэпсии олоруум эрэ! Саха нар. ыр. III
Атаан-мөҥүөн көрсүүгэ түмсүҥ, биир кэккэҕэ, — Демократия, эйэ иһин күрэстэһиигэ! А. Абаҕыыныскай
Атаан-мөҥүөн ааҕыс — иирсээни, айдааны тарт. Сводить с кем-л. счеты, затевать распри, конфликтовать
Аан ийэ дайды Айыллыаҕыттан ыла Аламай күнү аат-миҥэ былдьаһар, Атаанмөҥүөн аахсар Анабыллаах, андаҕардаах Ааттаах байҕал этим. Өксөкүлээх Өлөксөй

дьиэ-буо

дьиэ-буо (Якутский → Якутский)

саҥа алл. Сахалыы ырыаҕа, тойукка, олоҥхоҕо саҕалыыр тыл. Запев, используемый в якутском песенном фольклоре
Дьиэ-буо... Дьиэ-буо!.. Дьиэ-буо!.. Мин тылбын соргулаах соноҕоһум, аналлаах атым! [Иһит эрэ!] Ыраах да буолларгын чугас буол, суох да буолларгын баар буол. Саха фольк. Аҕыс иилээх-саҕалаах, Атааннаах-мөҥүөннээх …… Айгыр силик бэйэкэлээх Орто туруу дойдуну Үөһэ дойду Үлүскэннээх үтүөлэрэ Үрдүк мындаатын Үлтү тэпсибиттэр. П. Ойуунускай
Саҥа кэмҥэ хуорунан ылланар маассабай ырыа формата үөдүйбүтэ. Оннук ырыанан урукку, дьиэ-буо диэн дьиэрэтэн ыллыыр ырыаттан арааран, норуот «дэгэрэҥ ырыа» диэн ааттаабыта. ССЛИО

оһуохай

оһуохай (Якутский → Якутский)

аат. Төгүрүччү туран тылы таһаарааччыны үтүктэн ыллыы-ыллыы, күнү батыһа хааман толоруллар саха национальнай үҥкүүтэ. Якутский национальный круговой танец, сопровождаемый хоровым пением — импровизацией участников (при этом все участники танца, взявшись за руки, вращаются по ходу солнца). Оһуохай түһүлгэтэ
Сайсары үрдүнэн сатарыыр оһуохай, Иһиллэр итиннэ Манчаары куолаһа
Эһиэхэй, оһуохай! Т. Сметанин
Оһуохайдыыр оһуохай — оһуохайы таһаарааччы үгэс буолбут тыллара. Традиционный припев в танце осуохай
Эһиэкэйдиир эһиэкэй, Оһуохайдыыр оһуохай!.. Эһэ-эбэ саҕаттан Дьөһөгөйтөн төлкөлөөх Тоҕус улаан атыырбын Туналҕаннаах ньуурдаргар Куудьуйаммын куппутум. С. Зверев
Оһуохайдыыр оһуохай, Эһиэкэйдиир эһиэкэй! Тоҕус иилээх-саҕалаах Туруу-дьаҕыл дойдуга Туллук үөрүн кэриэтэ Тоҕуоруһан үөскээбит. Нор. ырыаһ.
Оһуохай таһаарааччы — оһуохай тылын этээччи. Запевала осуохая. Ааттаах оһуохай таһаарааччы

ньээкэ

ньээкэ (Якутский → Якутский)

аат., фольк. Ким-туох эмэ торолуйан үөскүүр уйата. Родной очаг, родимое гнездо, где родился и вырос
Көрөн баран чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр, этэн баран эҕирийиэх бэтэрээ өттүгэр, холбороҥ маҥан хочо ортоку туой киинигэр, алтан ньээкэтигэр [бухатыыр] кэлэн тиҥ гына түстэ. Саха фольк. Онуоха дойду иччилэрэ, Ойуу-бичик уолаттар, кыргыттар Көмүс уйаларын, Үрүҥ маҥан ньээкэлэрин Дэлби тэбистэрээри гынан Уһун санаалара кылгаата, Киэҥ көҕүстэрэ кыараата. ПЭК ОНЛЯ I
Аҕыс иилээх-саҕалаах, Атааннаах-мөҥүөннээх, Алаҕаркаан-тэтэгэркээн Аан ийэ дайды Араҕас далбар быарыгар, Алтан ньээкэтигэр …… Көмүс балаҕан үөскээбит. П. Ойуунускай
Ньээкэ уйа үрд. — ким, туох эмэ төрөөн-үөскээн улааппыт биһигэ; күндү, тапталлаах сирэ-дойдута. Колыбель, отчий дом, родимое гнездо; малая родина
Өксөкү кыыла буолаҥҥын Өрө көтөн тэгилийэн, Оҕолоох кустуу онолуйан Иитиллибит биэрэккэр, Ийэ ньээкэ уйаҕар Илэ-бааччы кэлээхтээр. С. Зверев
Алтан түөстээх талах чыычааҕа күөх ньээкэ уйаны туттан, көмүс далбарайын көтүтүөҕэ. С. Федотов
Киһи барахсан күндүттэн күндүтүк саныыр көмүс ньээкэ уйалаах — ол төрөөбүт дойдута, олорор, үлэлиир сирэ. БИ СУу. Тэҥн. ньэкээ

дьаҕыл

дьаҕыл (Якутский → Якутский)

даҕ.
1. Саннын хаптаҕайыгар эбэтэр моонньугар сүрүн өҥүттэн туспа (үксүн хараҥа) дьүһүннээх улахан ойуулаах (сылгы). Имеющий большое пятно (обычно темного цвета) на лопатках или на шее (о масти лошади)
Бэйэ мэнньийиитэ буолбут, Тыын толуга буолбут Үстээх хаардаах Хара дьаҕыл атыыры үтэйэн иһэбин. Саха фольк. «Убаай, тохтуу түһүөх... Мин сатамматым...» - дьаҕыл акка мэҥэстэн иһэн Чыычаах диэн намчы ааттаах уолан киһи ыгылыйбыт куолаһынан эттэ. И. Гоголев
Ити кэмҥэ Никифоров кинээс дьаҕыл атын миинэн Ламмалаан иһэр. М. Доҕордуурап
2. Биир күрүс баһыйар дьүһүнтэн туспатыйар кыра бэлиэлэрдээх. Имеющий маленькие пятна, выделяющиеся на общем цветовом фоне
Тоҕус иилээх-саҕалаах толомон туруу дьаҕыл дойду Дурдатын диэки Өйдөөн көрөн турдум. Саха фольк. Кэрэ дьаҕыл дайдым Киэркэйбитин кэннэ Кэлэн-баран Кэлэҕэйдээн сылдьыбыт Кэҕэлиирэ кыылым [кэллэ]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тайбыыр дьаҕыл кынаттаах Таллан куоҕас хараарар. В. Чиряев
Хара дьаҕыл фольк. - хотой арааһа (Саха сирин сиэмэх көтөрдөрүттэн саамай улаханнара). Орлан (хищная птица)
Көтөр кынаттаах тойоно буолбут хара дьаҕыл көхсө күнү бүөлээн, санна халлааны хаххалаан, тиийэн кэлэр. Саха фольк. Хара дьаҕыл хотой саҥата часкыйда. ПЭК ОНЛЯ I
Хара дьаҕыл хотойдор хаадьаа көстөн ааһаллар, Олор - улуу тойоттор Очуостарга саһаллар. Күннүк Уурастыырап

ирим-дьирим

ирим-дьирим (Якутский → Якутский)

  1. сыһ.
  2. Эрили-дьирили араас ойуу буолан, дьэргэлгэн курдук дьиримнээн. Играя всеми цветами радуги, бликами, отражаясь многообразием (цветов, оттенков и т. п.)
    Иилээх саҕалаах Ийэ дойдум Илим хараҕын тиирэ тарпыт курдук Иримдьирим көһүннэ. Нор. ырыаһ. Иһэр суолбут устунан Ирим-дьирим кутуллан, Күммүт уота умайар, Күлүмүрдүү умайар, Чаҕылларын тэлгэтэр, Чараас дуйу тэлгэтэр. П. Тобуруокап
  3. Элэн-сэлэҥ, сүтэ-сүтэ көстөн. То появляясь, то исчезая, мелькая
    Үрүҥ күүгэн күппээрис-тунаарыс буолла, ирим-дьирим өрө оргуйда. П. Ойуунускай
    Кини хараҕар тайҕа тыа бүтүннүүтэ түөрэ эргийтэлииргэ дылы гыммыта: чөҥөчөктөр, сыгынахтар иримдьирим көстө-көстө эккирээн барбыттара. Д. Таас
    Өйүгэр таптыыр киһитин мөссүөнэ ирим-дьирим көстөн ааста. Күндэ
  4. аат суолт. Бары барыта силбэһэн чуолкайа суох эҥин араас ойуу-бичик буолан көстүүтэ. Ощущение нечеткой пестроты, рябь (в глазах)
    Хараҥа. Иримдьирим, Хараҕар уот илим, Туох эрэ баттыыр, тууйар, Тура сатыыр - хаан силим... Т. Сметанин
    Хараҕа ирим-дьирим буолла - сылайан, ыалдьан, туймааран тула өттө сырдык-хараҥа буолан ылла, элэҥ-сэлэҥ, суох-баар курдук көһүннэ. соотв. в глазах рябит у кого-л., от чего-л.
    Мэйиитэ дөйүөр, хараҕа ирим-дьирим буолуор диэри тутта түһэн биэриэ этилэр. Софр. Данилов
    Харабылга турдахпына хараҕым ирим-дьирим буолабуола утуктаан барабын. Күндэ
    Төбөм өссө ыарыыр, хараҥарар, хараҕым иримдьирим буолар. Н. Заболоцкай